પ્રશ્ન ૨: જોસેફ મેકવાનના જીવન-કવનનો પરિચય આપી, તેમના સાહિત્યસર્જનની સમીક્ષા કરો. [ગુણ : ૧૩]
૧. પ્રસ્તાવના : દલિત અને પીડિત ચેતનાના અગ્રણી શબ્દશિલ્પી
ગુજરાતી સાહિત્યના અનુઆધુનિક પ્રવાહમાં તળ-સંસ્કૃતિ, ભાલ પ્રદેશના સામાજિક પરિવેશ અને ખાસ કરીને દલિત-શોષિત વર્ગના માનવીય સંઘર્ષને ગૌરવપૂર્ણ વાચા આપનાર યુગપ્રવર્તક સર્જક એટલે જોસેફ મેકવાન (૧૯૩૬ – ૨૦૧૦). તેમણે ગુજરાતી ગદ્યસાહિત્યને એક નવો વળાંક આપ્યો. અત્યાર સુધી સાહિત્યમાં જે વર્ગ ઉપેક્ષિત કે હાંસિયામાં ધકેલાયેલો હતો, તે શ્રમજીવી વર્ગની ખુમારી, સંસ્કાર, વેદના અને જીવનસંઘર્ષને તેમણે પોતાની રચનાઓના કેન્દ્રમાં સ્થાપિત કર્યા.
વિવેચકોએ તેમના સર્જકત્વ વિશે યથાર્થ નોંધ્યું છે તેમ, જોસેફ મેકવાનનું સાહિત્ય એ કેવળ સહાનુભૂતિમાંથી નહીં, પણ સ્વાનુભૂતિ અને સળગતી સામાજિક વાસ્તવિકતામાંથી પ્રગટેલું સાહિત્ય છે. તેમની નવલકથા ‘આંગળિયાત’ અને રેખાચિત્રસંગ્રહ ‘વ્યથાના વીતક’ સમગ્ર ભારતીય સાહિત્યમાં અનોખી ઊંચાઈ ધરાવે છે.
┌────────────────────────────────────┐
│ જોસેફ મેકવાનનું સર્જનકાર્ય │
└─────────────────┬──────────────────┘
┌─────────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┐
▼ ▼ ▼
નવલકથા સાહિત્ય ચરિત્રનિબંધ / રેખાચિત્ર ટૂંકી વાર્તા અને સંપાદન
(આંગળિયાત, લક્ષ્મણની અગ્નિપરીક્ષા) (વ્યથાના વીતક) (સાધનાની આરાધના વગેરે)
૨. જીવન પરિચય અને પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ
- જન્મ અને વતન : જોસેફ મેકવાનનો જન્મ ૨૦ ડિસેમ્બર ૧૯૩૬ ના રોજ ખેડા જિલ્લાના ત્રણોલ ગામે થયો હતો. તેમનું વતન આણંદ પાસેનું ઓડ ગામ હતું.
- શિક્ષણ અને સંઘર્ષ : તેમનું બાળપણ અત્યંત ગરીબી, આર્થિક સંકડામણ અને સામાજિક ભેદભાવો વચ્ચે વીત્યું હતું. વિષમ પરિસ્થિતિઓ સામે ઝઝૂમીને તેમણે શિક્ષણ મેળવ્યું અને એમ.એ., બી.એડ. સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો.
- અધ્યાપન સેવા : તેઓ વ્યવસાયે શિક્ષક હતા. આણંદની સેન્ટ ઝેવિયર્સ હાઈસ્કૂલમાં તેમણે લાંબા સમય સુધી આચાર્ય અને શિક્ષક તરીકે નિષ્ઠાપૂર્વક સેવાઓ આપી હતી. વિદ્યાર્થીઓમાં સાહિત્યપ્રીતિ અને સંસ્કારસિંચન કરવામાં તેમનું યોગદાન અગ્રગણ્ય રહ્યું.
- માનસિક ઘડતર : ચરોતર અને ભાલ પ્રદેશની લોકબોલી, વણકર સમાજના તળપદા રીતરિવાજો અને શોષણ સામે જાગેલી ચેતનાએ તેમના સાહિત્યિક વ્યક્તિત્વનો પાયો રચ્યો.
૩. સાહિત્યસર્જનનું સમગ્ર દર્શન
જોસેફ મેકવાને નવલકથા, રેખાચિત્ર, વાર્તા અને નિબંધ જેવાં વિવિધ સ્વરૂપોમાં માતબર પ્રદાન કર્યું છે:
૪. નવલકથાકાર તરીકે જોસેફ મેકવાન (મુખ્ય સીમાચિહ્ન)
જોસેફ મેકવાનને ગુજરાતી સાહિત્યના સીમાચિહ્નરૂપ નવલકથાકાર બનાવવામાં તેમની કૃતિઓનો ફાળો સર્વોપરી છે:
૧. ‘આંગળિયાત’ (૧૯૮૬): આ તેમની સર્વોત્કૃષ્ટ અને કાળજયી નવલકથા છે. ભાલ પંથકના વણકર સમાજની વેદના, સવર્ણ જમીનદારો સામેનો સંઘર્ષ, પિતૃસત્તાક શોષણ અને છતાંય ઝળહળતી ખુમારીનું આલેખન કરતી આ નવલકથા ભારતીય સાહિત્યની એક શ્રેષ્ઠ કૃતિ છે.
- આંગળિયાતના મુખ્ય પાત્રો અંગદ, ટીહો, વાલી અને કંકુ ગુજરાતી કથાસાહિત્યમાં અમર થઈ ગયા છે.
- ટીહા અને વાલીનો ઉદાત્ત પ્રેમ અને ટીહાનું બલિદાન વાચકના હૃદયને હચમચાવી મૂકે છે.
- આ નવલકથા માટે તેમને કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, નવી દિલ્હીનો પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો.
૨. ‘લક્ષ્મણની અગ્નિપરીક્ષા’: સામાજિક અન્યાય અને ધર્માંતરણ પછી પણ બદલાતી ન રહેતી સામાજિક વાસ્તવિકતા વચ્ચે પિસાઈ રહેલા પાત્રોના માનસિક વલોપાતને આલેખતી આ કૃતિ સંવેદનશીલ છે.
૩. અન્ય નવલકથાઓ : ‘માણસ હોવાની શરતે’, ‘બીજ-ત્રીજના તેજ’, ‘અનંતયાત્રા’, અને ‘દાદાનો દેશ’ જેવી કૃતિઓ દ્વારા તેમણે સમાજના છેવાડાના માનવીઓની અંતરવ્યથાને બારીકાઈથી આલેખી છે.
૫. રેખાચિત્રકાર તરીકે જોસેફ મેકવાન : ‘વ્યથાના વીતક’
ગુજરાતી ચરિત્રનિબંધ અને રેખાચિત્ર સાહિત્યમાં જોસેફ મેકવાનનો સંગ્રહ ‘વ્યથાના વીતક’ એક સીમાસ્તંભ સમાન છે. આ પુસ્તકમાં તેમણે પોતાના જીવનસંપર્કમાં આવેલા સાચા અને સામાન્ય છતાં અસામાન્ય માનવીઓનાં હૃદયદ્રાવક શબ્દચિત્રો દોર્યાં છે:
- ‘હતી ત્યારે મારે ત્રણ-ત્રણ મા હતી!’ : માતૃપ્રેમની પરમ પવિત્રતા અને ત્રણ-ત્રણ માતાઓ (જન્મદાત્રી, સાચવનારી અને પાલક) ના વાત્સલ્યનું અશ્રુભીનું નિરૂપણ.
- ‘ભવાન ભગત’ : અદના સેવાભાવી, ઈશ્વરનિષ્ઠ અને ત્યાગી વ્યક્તિત્વનું જીવંત રેખાચિત્ર.
- ‘તારો રે ભરૂંસો મને ભારી...’ : વિષમ સામાજિક વાતાવરણ વચ્ચે પણ શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસનો દીવો પ્રગટાવી રાખતાં પાત્રોની ખુમારી.
- ‘લક્ષ્મીનો ચાંદલો’ : સ્ત્રી-સંવેદના અને સામાજિક ઉપેક્ષા સામે સંઘર્ષ કરતી નારીનું દિલચસ્પ ચિત્રણ.
તેમના રેખાચિત્રો વાંચતાં એવું પ્રતીત થાય છે કે પાત્રો સાક્ષાત્ આપણી સામે આવીને પોતાનું દુઃખ રડી રહ્યાં છે.
૬. સર્જનરીતિ અને કલાગત વિશેષતાઓ
(ક) ભાલ અને ચરોતરની તળપદી લોકબોલીનો વિનિયોગ : જોસેફ મેકવાનની ભાષા એ કોઈ પુસ્તકીય કે સંસ્કૃતપ્રચુર ભાષા નથી, પણ ધરતીની સોડમ ધરાવતી જીવતી લોકવાણી છે. તળપદા રૂઢિપ્રયોગો, કહેવતો અને બોલીના વિશિષ્ટ લહેકા તેમની કૃતિઓને અદભુત પ્રતીતિકરતા બક્ષે છે.
(ખ) વાસ્તવવાદી અને તટસ્થ અભિગમ : તેઓ દલિત સમાજનું આલેખન કરતી વખતે કેવળ સવર્ણો પર આક્ષેપબાજી નથી કરતા; પોતાના સમાજમાં રહેલી કુરૂઢિઓ, અંધશ્રદ્ધા, દારૂબંધીની સમસ્યા અને આપસી વેરઝેરને પણ એટલી જ નિર્ભીકતાથી ખુલ્લાં પાડે છે.
(ગ) પાત્રોની અડીખમ ખુમારી અને માનવતા : તેમના પાત્રો લાચાર કે ભીખારી નથી, પણ પોતાની મહેનત અને સ્વાભિમાન પર જીવનારાં અડીખમ માનવીઓ છે. વિષમ પરિસ્થિતિ પણ તેમની માણસાઈને ઝાંખી પાડી શકતી નથી.
૭. પારિતોષિકો અને સાહિત્યિક સન્માન
જોસેફ મેકવાનના માતબર સાહિત્યિક પ્રદાનને ગુજરાત તેમજ ભારત સરકારે મુક્તકંઠે બિરદાવ્યું છે:
- સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર (દિલ્હી) – ૧૯૮૯ : તેમની ‘આંગળિયાત’ નવલકથા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરનું સર્વોચ્ચ સન્માન પ્રાપ્ત થયું.
- ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણચંદ્રક : સાહિત્યક્ષેત્રે ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ.
- ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કારો : તેમના ‘વ્યથાના વીતક’ જેવા પુસ્તકો રાજ્ય કક્ષાએ પ્રથમ પારિતોષિકથી સન્માનિત થયાં.
- વિવિધ સાહિત્યિક સંસ્થાઓ દ્વારા તેમનું જાહેર નાગરિક અભિવાદન કરવામાં આવ્યું હતું.
૮. સર્જક તરીકેની વિશેષ મુદ્રા
જોસેફ મેકવાન માત્ર કોઈ એક જ્ઞાતિ કે વર્ગના લેખક નથી, પણ સમગ્ર ‘પીડિત માનવતા’ના સર્જક છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં મુનશી અને દર્શકની ભવ્યતા કે પન્નાલાલની જાનપદી મહેંક જે સ્થાન ધરાવે છે, તેટલું જ વિશિષ્ટ સ્થાન જોસેફ મેકવાને દલિત-સામાજિક વાસ્તવના પ્રણેતા તરીકે અંકિત કર્યું છે.
૯. ઉપસંહાર
સમગ્ર મૂલ્યાંકન કરતાં કહી શકાય કે જોસેફ મેકવાન એ ગુજરાતી સાહિત્યના એવા સમર્થ પ્રહરી હતા જેમણે સાહિત્યને ભદ્રલોક (ઉચ્ચ વર્ગ) ના દીવાનખાનામાંથી બહાર લાવીને ગામડાંની વણકર વાસની ધૂળિયી ગલીઓમાં અને ગરીબોના ઝૂંપડામાં ધબકતું કર્યું.
તેમણે પોતાના સાહિત્ય દ્વારા સાબિત કર્યું કે માનવતા કોઈ ઉચ્ચ કુળ કે સંપત્તિની મોહતાજ નથી; સાચું સૌંદર્ય અને ખુમારી તો શોષણ સામે માથું ઊંચું રાખીને જીવતા સામાન્ય માનવીના હૈયામાં ધબકે છે. પોતાની તળપદી શૈલી, સળગતી સામાજિક નિસબત અને સ્નેહાળ માનવતાવાદી દ્રષ્ટિકોણને કારણે જોસેફ મેકવાન ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં સદા સ્મરણીય અને પ્રેરણારૂપ બની રહેશે.
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો