૧. પ્રસ્તાવના અને ઐતિહાસિક સંદર્ભ
પાશ્ચાત્ય સાહિત્યમીમાંસાના ઇતિહાસમાં પ્લેટો અને એરિસ્ટોટલ પછી સૌથી ક્રાંતિકારી અને પ્રભાવક વળાંક લાવનાર વિચારક તરીકે લોન્જાઇનસ (Longinus) નું નામ સર્વોચ્ચ સ્થાને મુકાય છે. ઈ.સ.ની પ્રથમ કે ત્રીજી સદીમાં રચાયેલો મનાતો તેમનો સુપ્રસિદ્ધ ગ્રીક વિવેચનગ્રંથ ‘પેરિ ઇપ્સુસ’ (Peri Hupsous), જે પાછળથી અંગ્રેજીમાં ‘ઓન ધ સબલાઈમ’ (On the Sublime) તરીકે અનુવાદિત થયો, તે વિશ્વસાહિત્યમાં શૈલીશાસ્ત્ર અને સૌંદર્યમીમાંસાનો અજોડ દસ્તાવેજ છે.
પ્લેટો જ્યાં કાવ્યને નીતિ અને ઉપયોગિતાના ત્રાજવે તોળતા હતા અને એરિસ્ટોટલ વસ્તુસંકલનાના તાર્કિક બંધારણ તથા નિયમોને સર્વોપરી ગણતા હતા, ત્યાં લોન્જાઇનસે કાવ્યશાસ્ત્રને શાસ્ત્રીય જડતા અને બાહ્ય નિયમોમાંથી મુક્ત કરીને સર્જકના અંતરંગ વ્યક્તિત્વ, ઉત્કટ સંવેદન અને શૈલીની ભવ્યતા સાથે જોડી આપ્યું. લોન્જાઇનસ વિશ્વના સૌપ્રથમ એવા વિવેચક છે જેમને રોમેન્ટિક વિવેચનાના અગ્રદૂત ગણવામાં આવે છે.
૨. ઉદાત્તતા (Sublimity) ની સંકલ્પના અને કળાનું અંતિમ પ્રયોજન
લોન્જાઇનસના મતે સાહિત્ય કે વક્તૃત્વનું અંતિમ લક્ષ્ય માત્ર ઉપદેશ આપવો (To instruct) કે માત્ર મનોરંજન કરવું (To delight) નથી; તેનું સર્વોચ્ચ પ્રયોજન વાચક કે શ્રોતાને ‘સમાધિસ્થ’ (Transport / Ecstasy) કરી દેવાનું છે.
* ઉદાત્તતા એટલે શું?
લોન્જાઇનસ નોંધે છે:
> “Sublimity is the echo of a great soul.”
> (ઉદાત્તતા એ મહાન આત્માનો પડઘો છે.)
> ઉદાત્તતા એ ભાષાનો કોઈ બાહ્ય શણગાર નથી, પણ સર્જકના ચિત્તની ભવ્યતા અને ઉન્નત વિચારોનું સાહિત્યિક પ્રગટીકરણ છે. જ્યારે ઉત્તમ સાહિત્યનું શ્રવણ કે પઠન થાય છે, ત્યારે તે તર્કબુદ્ધિને આંબી જઈને વાચકના ચિત્તને વીજળીના ચમકારાની જેમ આંદોલિત કરી દે છે.
>
ઉદાત્તતાના પાંચ સ્ત્રોતો (Five Sources of Sublimity):
લોન્જાઇનસે ઉદાત્ત શૈલીના નિર્માણ માટે પાંચ અનિવાર્ય ઘટકો દર્શાવ્યા છે, જેને બે વિભાગમાં વહેંચી શકાય:
* અંતરંગ તત્ત્વો (કુદરતી/જન્મજાત):
* (ક) વિચારોની ભવ્યતા કે ઉદાત્તતા (Grandeur of Thought).
* (ખ) ઉત્કટ અને પ્રબળ આવેગ/સંવેદનનું સૌંદર્ય (Vehement and Inspired Passion).
* બહિરંગ તત્ત્વો (સાધના/કલા-કૌશલ્યલક્ષી):
* (ગ) અલંકારોનું યોગ્ય વિધાન અને પ્રયોજન (Appropriate use of Figures).
* (ઘ) ઉત્કૃષ્ટ કાવ્યબાની અને શબ્દપસંદગી (Noble Diction).
* (ચ) પદાવલીની ગૌરવપૂર્ણ અને સંવાદી રચના (Dignified and Elevated Composition).
આ પાંચેયમાં વિચારોની ઉદાત્તતા, સંવેદનનું સૌંદર્ય અને કાવ્યબાની એ લોન્જાઇનસની કાવ્યવિચારણાના ત્રણ મુખ્ય સ્તંભો છે.
૩. વિચારોની ઉદાત્તતા (Grandeur of Thought / વિચારોની ભવ્યતા)
લોન્જાઇનસ સ્પષ્ટ માને છે કે જે સર્જકનું ચિત્ત ક્ષુદ્ર, સ્વાર્થી કે સંકુચિત વિચારોથી ભરેલું હોય તે ક્યારેય ઉદાત્ત સાહિત્યનું સર્જન કરી શકે નહીં. મહાન સાહિત્ય કેવળ મહાન ચિંતનમાંથી જ જન્મે છે.
* મહાન આત્માનો પ્રભાવ:
કવિની ભીતર વિશાળ દૃષ્ટિ, માનવતા પ્રત્યેની ઊંડી આસ્થા અને પરમ સત્ય પ્રત્યેનું આકર્ષણ હોવું જોઈએ. કવિનું મનોજગત જૈફ અને ક્ષુલ્લક ચિંતાઓથી મુક્ત થઈને જ્યારે બ્રહ્માંડની વિશાળતા તરફ મીટ માંડે છે, ત્યારે તેની વાણીમાં આપોઆપ ભવ્યતા પ્રગટે છે.
* હોમરનું દૃષ્ટાંત:
લોન્જાઇનસ હોમરના ‘ઇલિયડ’ મહાકાવ્યમાંથી દૃષ્ટાંત આપે છે કે જ્યારે હોમર દેવોની મહાસભા કે ધરતીકંપનું વર્ણન કરે છે, ત્યારે એવું લાગે છે કે સમગ્ર બ્રહ્માંડ, સ્વર્ગ અને પાતાળ ધ્રૂજી ઊઠ્યાં છે. આવા વિરાટ વિચારો સર્જકના આંતરિક ગૌરવમાંથી જ પ્રગટે છે.
* અર્થપૂર્ણ મૌન પણ ઉદાત્ત બની શકે:
લોન્જાઇનસે અત્યંત સૂક્ષ્મ અવલોકન કરતાં જણાવ્યું છે કે ક્યારેક શબ્દો વિનાનું મૌન પણ મહાન વિચારોને કારણે અત્યંત ઉદાત્ત બની રહે છે. દા.ત. ‘ઓડિસી’માં જ્યારે અજાક્સ પાતાળલોકમાં ઓડિસિયસને મળે છે, ત્યારે તે કોઈ સંવાદ બોલ્યા વગર કેવળ ગૌરવપૂર્ણ મૌન ધારણ કરીને ચાલી જાય છે. આ મૌન કોઈપણ લાંબા ભાષણ કરતાં વધુ ગંભીર અને ભવ્ય છે.
* મહાન પુરોગામીઓનું અનુસરણ (Emulation of Great Masters):
પોતાના વિચારોને ઉદાત્ત બનાવવા માટે લોન્જાઇનસ પ્રાચીન મહાન સર્જકો (જેમ કે હોમર, પ્લેટો, ડેમોસ્થિનીસ) ના ચિંતનનું ધ્યાન ધરવાની અને તેમના આત્મા સાથે તાદાત્મ્ય સાધવાની ભલામણ કરે છે.
૪. સંવેદનનું સૌંદર્ય અને પ્રબળ આવેગો (Inspired Passion / Emotion)
લોન્જાઇનસના મતે વિચાર જો શરીર હોય, તો ‘આવેગ’ કે ‘સંવેદન’ એ કાવ્યનો જીવંત આત્મા છે. લાગણીહીન બૌદ્ધિકતા ક્યારેય સાચું કાવ્ય રચી શકતી નથી.
* ઉત્કટ અને દૈવી આવેગ:
સાહિત્યમાં પ્રગટતો આવેગ ક્ષુદ્ર, વિકૃત કે છીછરો ન હોવો જોઈએ. તે સર્જકની ભીતરમાંથી એક દૈવી ઘેલછા કે પ્રેરણા (Enthusiasm / Divine Frenzy) રૂપે પ્રગટવો જોઈએ. જ્યારે કવિ કોઈ પ્રબળ ભાવનાના આવેશમાં આવે છે, ત્યારે તેના શબ્દો અગનજ્વાળાની જેમ પ્રકાશે છે અને વાચકને પણ એ જ ભાવમાં લીન કરી દે છે.
* સેફો (Sappho) ના પ્રણયકાવ્યનું સૌંદર્યલક્ષી વિશ્લેષણ:
લોન્જાઇનસે ગ્રીક કવયિત્રી સેફોના એક મુક્તકનું વિશ્લેષણ કરીને સંવેદનના સૌંદર્યને અદ્ભુત રીતે સમજાવ્યું છે. પ્રિયજનને જોતાં જ કવયિત્રીના શરીરમાં એકસાથે વિરોધાભાસી સંવેદનો જાગે છે: જીભ સ્થિર થઈ જાય છે, કાનમાં અવાજો ગૂંજે છે, આંખે અંધારા આવે છે, દેહ પરસેવે રેબઝેબ થાય છે અને એક જ ક્ષણે તે અગ્નિ જેવી ગરમી અને બરફ જેવી ઠંડી અનુભવે છે. લોન્જાઇનસ દર્શાવે છે કે માનવીય સંવેદનની આવી સંકુલ અને ઉત્કટ ક્ષણોનું ચિત્રણ જ સાહિત્યને ઉદાત્તતા અર્પે છે.
* કરુણા અને ભયનું ઉર્ધ્વીકરણ:
એરિસ્ટોટલની જેમ જ લોન્જાઇનસ પણ માને છે કે આવેગોનું નિરૂપણ માણસને નબળો પાડવા માટે નહીં, પરંતુ સંવેદનાઓનું ઉર્ધ્વીકરણ કરી વાચકના ચિત્તને મુક્તિ અને પરમ વિસ્મયનો અનુભવ કરાવવા માટે હોવું જોઈએ.
૫. કાવ્યબાની અને શબ્દપસંદગી (Noble Diction)
વિચારો અને આવેગો ગમે તેટલા ભવ્ય હોય, પરંતુ જો તેમને યોગ્ય ભાષાકીય વાઘા ન મળે તો તે વ્યર્થ નીવડે છે. લોન્જાઇનસ કાવ્યબાની (Diction) ને ઉદાત્તતાના પ્રગટીકરણનું મુખ્ય શિલ્પ ગણે છે.
* શબ્દનું જીવંત સામર્થ્ય:
લોન્જાઇનસનું પ્રસિદ્ધ સૂત્ર છે:
> “Beautiful words are in very truth the peculiar light of thought.”
> (સુંદર શબ્દો એ વાસ્તવમાં વિચારનો આગવો દિવ્ય પ્રકાશ છે.)
> યોગ્ય શબ્દ વિચારને માત્ર વ્યક્ત નથી કરતો, પણ તેને જીવંત અને તેજસ્વી બનાવે છે. ઉત્તમ શબ્દો કાવ્યમાં ગરિમા, સૌંદર્ય, ભાર અને અર્થગાંભીર્ય લાવે છે.
>
* શબ્દોની ઉચિતતા અને ઔચિત્ય:
લોન્જાઇનસ ચેતવણી આપે છે કે મોટા કે ભારેખમ શબ્દો વાપરવાથી જ કાવ્ય ઉદાત્ત બની જતું નથી. વિષયને અનુરૂપ શબ્દ હોવો જોઈએ. જો વિષય સાવ તુચ્છ હોય અને ભાષા અતિશય પ્રૌઢ વાપરવામાં આવે, તો તે કોઈ નાનાં બાળકને રાક્ષસી મુખવટો પહેરાવવા જેવું હાસ્યાસ્પદ બની જાય છે.
* રૂપક અને અલંકારોનો સહજ વિનિયોગ:
લોન્જાઇનસ અલંકારોના સંદર્ભમાં ક્રાંતિકારી વિચાર રજૂ કરે છે:
* અલંકાર ત્યારે જ શ્રેષ્ઠ છે જ્યારે તે અલંકાર તરીકે છતો ન થાય.
* અલંકારોનો ઉપયોગ કૃત્રિમ ચમત્કૃતિ માટે નહીં, પણ વિચાર અને આવેગની તીવ્રતા વધારવા માટે કુદરતી રીતે થવો જોઈએ. રૂપકો (Metaphors) નો વિનિયોગ આવેગના આવેશમાં એટલો સ્વાભાવિક હોવો જોઈએ કે વાચકનું ધ્યાન અલંકાર પર નહીં પણ તેના દ્વારા પ્રગટતા સત્ય પર સ્થિર થાય.
૬. ઉદાત્તતાના અવરોધક તત્ત્વો (Defects of the Sublime)
લોન્જાઇનસ માત્ર ઉદાત્તતાનાં લક્ષણો જ નથી આપતા, પણ કવિઓએ કઈ કઈ ક્ષતિઓથી બચવું જોઈએ તેની પણ કઠોર ચેતવણી આપે છે:
* શબ્દાડંબર કે ખોટો ફુગાવો (Tumidity / Bombast): વિચારો સામાન્ય હોય છતાં ખાલી મોટા મોટા ભારેખમ શબ્દોનો આડંબર કરવો.
* છીછરો બાલિશતાવાદ (Puerility): અતિશય અલંકારપ્રિયતા કે ક્ષુલ્લક પંડિતાઈનું પ્રદર્શન કરવું, જે ગંભીરતાને નષ્ટ કરે છે.
* અસ્થાને ભાવુકતા (Parenthyrsus / False Sentimentality): જ્યાં જરૂર ન હોય ત્યાં ખોટો આક્રંદ કે કૃત્રિમ લાગણીવેડાનું પ્રદર્શન કરવું.
૭. મૂલ્યાંકન અને ઉપસંહાર
સમગ્રપણે મૂલવતાં, લોન્જાઇનસની કાવ્યવિચારણા પશ્ચિમી કાવ્યશાસ્ત્રમાં શાસ્ત્રીય નિયમબદ્ધતા (Classicism) માંથી મુક્ત થઈને આંતરિક સૌંદર્યવાદ (Aestheticism and Romanticism) તરફનું ઐતિહાસિક પ્રયાણ દર્શાવે છે.
તેમણે સિદ્ધ કર્યું કે સાચું સાહિત્ય કોઈ નિયમોની ચોપડીમાંથી નહીં, પણ સર્જકના ભવ્ય ચિંતન (વિચારોની ઉદાત્તતા), હૃદયના ધબકારા (સંવેદનનું સૌંદર્ય) અને તેજસ્વી ભાષાશિલ્પ (કાવ્યબાની) ના ત્રિવેણી સંગમમાંથી પ્રગટે છે. લોન્જાઇનસનો આ ‘સબલાઈમ’નો ખ્યાલ આગળ જતાં અંગ્રેજી રોમેન્ટિક કવિઓ વર્ડ્ઝવર્થ, કોલરિજ અને શૈલીના કાવ્યસિદ્ધાંતોનો પાયો બન્યો. આમ, એમ.એ. કક્ષાના સાહિત્યમીમાંસાના અભ્યાસમાં લોન્જાઇનસની આ વિચારણા કાવ્યના આત્મા અને શૈલીના ગૌરવને ઉજાગર કરતું સર્વોચ્ચ શિખર સાબિત થાય છે.
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો