માવજી મહેશ્વરી
| એક નોંધપાત્ર સર્જક |
# જયશ્રી ચૌધરી
@ STP College Ankleshwar
માવજી મહેશ્વરી : એક નોંધપાત્ર સર્જક
- જયશ્રી ચૌધરી
(શ્રી ઠાકોરભાઈ પટેલ આર્ટસ અને કોમર્સ કોલેજ, અંકલેશ્વર)
માવજી મહેશ્વરી વાર્તાકાર, નવલકથાકાર અને નિબંધકાર તરીકે જાણીતા છે. તેમનું સાહિત્ય ગુજરાતની પાંચ યુનિવર્સિટીના અભ્યાસક્રમમાં છે. તેમની વાર્તાઓના અનુવાદો ભારતની વિવિધ ભાષાઓમાં થયા છે. તેઓ કચ્છ અને કચ્છના લોકજીવનના ઊંડા અભ્યાસુ છે; એના વિશે અધિકારપૂર્વક બોલી શકે છે. મૂળ લોકસંગીતના જીવ છે. તેમણે લોકસંગીતના જાહેર કાર્યક્રમોમાં પણ પ્રસ્તુતિ કરેલી છે.
જન્મ
માવજી મહેશ્વરીનો જન્મ કચ્છ જિલ્લાના માંડવી તાલુકાના ભોજાય ગામમાં ૩૦મી ડિસેમ્બર ૧૯૬૪ના રોજ થયો હતો. તેઓ દલિત સમાજમાંથી આવે છે. તેમના માતા કેશરબેન અને પિતા દાદાભાઈના પાંચ સંતાનોમાં માવજી મહેશ્વરી બીજાં સંતાન છે.અભ્યાસ
માવજી મહેશ્વરીએ પ્રાથમિક શિક્ષણ પોતાના ભોજાય ગામની પ્રાથમિક શાળામાં પૂર્ણ કર્યું. તેમણે એક વર્ષ બિદડા ગામની પ્રાથમિક શાળામાં પણ શિક્ષણ લીધું. પ્રાથમિક શાળા પછીનો અભ્યાસ કોટડી મહાદેવપુરી ગામની હાઈસ્કૂલમાં કર્યો. દસમા ધોરણ પછી બે વર્ષ મુંદ્રામાં પીટીસી કર્યું ત્યાર પછી તેમણે નેવી, ગ્રામીણ બેંક વગેરેની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ પસાર કરી. શિક્ષણ વ્યવસાયમાં જોડાયા પછી તેમણે શિક્ષા વિશારદ સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો.
સંગીતપ્રીતિ
દસેક વર્ષની વયથી જ તેઓ હાર્મોનિયમ વગાડતાં શીખી ગયાં હતાં. તે પછી તેઓ પોતાની જ્ઞાતિના 'રખિયા' ગણાતાં ભજનિકોને વાયક આવે ત્યારે તેમની સાથે જવા લાગ્યા હતા. હાર્મોનિયમ વગાડવાની સાથે સાથે તેમણે ગાવાનું પણ શરૂ કર્યું.
વાંચનશોખ
માવજી મહેશ્વરીએ તરુણાવસ્થા દરમિયાન ભોજાય ગામથી ચાર કિલોમીટર દૂર આવેલા કોટડી હાઈસ્કૂલની લાઇબ્રેરીમાં સેંકડો પુસ્તકો વાંચ્યા હતા. તેમણે હિન્દી સાહિત્યનો અભ્યાસ કર્યો છે. ઉર્દુ વાર્તાકાર મંટો, મરાઠી સાહિત્યકાર અનિલ બર્વે, બંગાળી સાહિત્યકાર શરદબાબુ તેમના પ્રિય લેખકો છે. અંગ્રેજી સાહિત્ય તેમને પસંદ છે.'ધ પ્લેગ' અને 'આઉટસાઈડર' એમની પ્રિય કૃતિઓ છે.
સર્જકતાનો આરંભ
કચ્છમિત્રના દીપોત્સવી અંકમાં ૧૯૯૦માં તેમની 'અભણ સરસ્વતી' પ્રથમ પ્રકાશિત વાર્તા છે. ૧૯૯૧ના નવેમ્બર માસમાં ભરૂચ મુકામે નવોદિત વાર્તાકારોના સેમીનારમાં વાર્તાકાર રજનીકુમાર પંડ્યાએ તેમને પ્રોત્સાહિત કરતાં કહ્યું હતું કે, ' તું વાર્તા લખવા માટે જન્મ્યો છો. વાર્તા સિવાય બીજું કંઈ વિચારતો નહીં.' આ રીતે એમની સર્જકતાનો શુભારંભ થયો અને તેમની સર્જનયાત્રા અવિરત ચાલી રહી છે.
વ્યવસાય
માવજી મહેશ્વરીએ ૧૯૮૩થી અંજારમાં શિક્ષક તરીકે લાંબી સેવા આપ્યા બાદ સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ લીધી છે. હાલ તેઓ દાહોદ ખાતે રહે છે.
કુટુંબજીવન
ધર્મપત્ની પૂનમ આદર્શ ગૃહિણી તરીકે ઘર સંભાળી રહ્યાં છે. મોટા પુત્ર હેમાંગ Mass communication સાથે સંલગ્ન છે,
નેશનલ મીડિયામાં કાર્યરત છે. પુત્ર મૃગેશ
BE Mechanical છે, પર્સનલ ટ્રેઇનર છે અને પુત્રવધૂ
અનિતા ફાર્માસીસ્ટ (ગુજરાત સરકાર) છે. લેખક પોતે શિક્ષક તરીકે સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ સ્વીકારીને સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય રહીને નિવૃત્ત જીવન ગાળી રહ્યાં છે.
વિશેષ સન્માન અને પ્રાપ્ત પારિતોષિકો
'મેળો' (નવલકથા) (૨૦૦૭)
૧ ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી
૨ કલાગુર્જરીના એવોર્ડ
' રત્ત '(૨૦૦૮) (કચ્છી ભાષામાં વાર્તાસંગ્રહ)
શ્રીમતિ તારામતિ વિશનજી ગાલા ઍવોર્ડ
બોર (નિબંધ સંગ્રહ) (૨૦૦૯)
૧ ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી
૨ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ
૩ કલાગુર્જરીના એવોર્ડ
૪ કાકાસાહેબ કાલેલકર એવૉર્ડ
અજાણી દિશા(નવલકથા) (૨૦૧૫)
નંદશંકર મહેતા ચંદ્રક
સોનટેકરી (નવલકથા) (૨૦૧૮)
ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીનું ઇનામ
ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પુરસ્કાર
નિબંધ સંગ્રહ ‘મૌનના પડઘા’ (ભૂકંપના નિબંધો) (૨૦૧૯)
ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનું ઇનામ
નિબંધ સંગ્રહ ‘મૌનના પડઘા’ ( નિબંધો) (૨૦૨૧)
ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનું ઇનામ
વિશેષ
ગુજરાતી ભાષામાં નોંધનીય પ્રદાન બદલ કચ્છી તરીકેનો તારામતી વિશનજી ગાલા એવૉર્ડ ( ૨૦૧૬)
કચ્છ શક્તિ ઍવોર્ડ (૨૦૨૨)
શ્રેષ્ઠ શિક્ષક સન્માન
(૧) રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા શ્રેષ્ઠ શિક્ષક તરીકેનો રાષ્ટ્રીય ઍવોર્ડ એનાયત થયો. (૨૦૧૬)
(૨) શ્રેષ્ઠ શિક્ષક ચિત્રકૂટ એવોર્ડ -૨૦૦૭ શ્રેષ્ઠ
(૩) ગુજરાત સરકાર દ્વારા તેમની શિક્ષણની વિશિષ્ટ સેવા બદલ શ્રેષ્ઠ શિક્ષકનો રાજ્યનો ઍવોર્ડ એનાયત થયો. (૨૦૦૯)
અન્ય
‘ સંત કબીર ‘દલિત સાહિત્ય ઍવૉર્ડ -૨૦૧૩
સંસ્કૃતિ દ્વારા ડૉ. જયંત ખત્રી ઍવૉર્ડ
અન્ય ઉપલબ્ધિઓ
ગુજરાત રાજ્ય પાઠ્યપુસ્તક મંડળ જી.સી.ઈ.આર.ટી.જી સંસ્થાએ તેમના સર્જન કૌશલ્યોનો લાભ લીધો છે.
ભૂકંપ આધારિત કૉલમ 'તિરાડ' પરથી એનએસડી નવી દિલ્હીએ નાટકનું નિર્માણ કરી મંચન કર્યું
સર્જન
માવજી મહેશ્વરીએ વિવિધ સાહિત્ય સ્વરૂપોમાં પ્રદાન કર્યું છે. તેમણે વાર્તા, નવલકથા, નિબંધ અને અન્ય સાહિત્યમાં રૂપોમાં પ્રદાન કર્યું છે. આ ઉપરાંત, વિવિધ વર્તમાનપત્રોમાં કટાર લેખન કરતાં રહ્યાં છે.
વાર્તા સંગ્રહો
૧.'અદૃશ્ય દિવાલો' (૨૦૦૦)
૨.'વિજોગ' (૨૦૦૭)
૩.'પવન' (૨૦૦૯)
૪.'હસ્તરેખા' (૨૦૧૨)
૫.ખોવાઈ ગયેલું ગામ(૨૦૧૬)
૬.સરપ્રાઈઝ' (૨૦૧૬)
૭.ઝાંપો(૨૦૨૦)
૮.ધુમ્મસ(૨૦૨૨)
૯. 'રત્ત' (કચ્છી ભાષામાં વાર્તા સંગ્રહ) (૨૦૦૭)
નવલકથા
૧.'મેળો' (૨૦૦૭)
૨. 'મેઘાડંબર' (૨૦૦૮)
૩.'કાંધનો હક' (૨૦૦૯)
૪. 'અગનબાણ' (૨૦૧૪)
૫. 'અજાણી દિશા' (૨૦૧૫)
૬.'સોન ટેકરી' (૨૦૧૮)
૭.'હું સોનલ ઝવેરી' (૨૦૨૧)
૮.'છેલ્લું યુદ્ધ'(૨૦૨૨)
નિબંધ સંગ્રહો
૧.'બોર' (લલિત નિબંધો) (૨૦૦૯)
૨.'રણભેરી'(ચરિત્ર નિબંધો) (૨૦૦૮)
૩. 'મૌનના પડઘા' (૨૦૨૧)
અન્ય
૧.'તિરાડની આરપાર' (ભૂકંપની સત્ય કથાઓ)(૨૦૦૩)
૨.'ઉજાસ' (ચિંતનાત્મક વિચારો) (૨૦૧૨)
૩.'હસ્તરેખા' (સંવેદનકથાઓ)(૨૦૧૨)
૪.ભોજાય'-એક જીવંત દસ્તાવેજ (દસ્તાવેજીકરણ) (૨૦૧૬)
૫.'સમયચક્ર' (વિજ્ઞાનશોધનો ઇતિહાસ અને ભારતીય સમાજજીવન ઉપર અસરો)(૨૦૧૯)
અખબારી કોલમ
'કચ્છ મિત્ર', 'જનસત્તા', 'મીડ ડે', 'ગુજરાત મિત્ર' 'દિવ્ય ભાસ્કર'
માહિતી સ્રોત
1. 'માવજી મહેશ્વરીની વાર્તાઓ-એક અભ્યાસ' લઘુશોધ નિબંધ-ભરાડીયા પૂનમ કાનજી
માર્ગદર્શક : ડૉ.ભાવેશ જેઠવા
કે.એસ.કે.વી. કચ્છ યુનિવર્સિટી, ભુજ
2.શ્રી માવજી મહેશ્વરી સાથે થયેલ સંવાદ અને તેમના દ્વારા પ્રાપ્ત માહિતી.
