આજના વર્તમાનપત્ર પાસેથી અમારી અપેક્ષાઓ
# જયશ્રી ચૌધરી
પ્રસ્તાવના
વર્તમાનપત્રની શક્તિને આંકવી હોય તો આ પંક્તિઓ વાંચો. કોઈકે યથાર્થ કહ્યું છે કે ,
" ખીંચો ન કમાનોં , ન તલવાર નિકાલો ;
જબ તોપ નિકમ્મી હો તબ અખબાર નિકાલો . "
" છાપુ " , " દૈનિક " , " સમાચારપત્ર " , " અખબાર " વગેરે અનેક નામથી જાણીતા વર્તમાનપત્રથી કોઈ અજાણ્યું નહીં હોય . આપણો ભારત દેશ વિશ્વમાં સૌથી મોટી લોકશાહી ધરાવતો દેશ છે . પત્રકારત્વને કોઈએ "લોકશાહીનો આધારસ્તંભ " કહ્યો છે , તે યોગ્ય છે . કારણકે , વર્તમાનપત્ર લોકમાનસને ઘડવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે . લોકશાહીમાં જનમતને કેળવવા કે પરિવર્તિત કરવામાં વર્તમાનપત્રો મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે .આજના સમયમાં કેટલીક સામાજિક વિટંબણાઓ કે અનિષ્ટ સામે જનમતમાં વિદ્રોહ કેળવવા માટે પણ વર્તમાનપત્રો જાગૃત પ્રહરીની જેમ ઉભાં રહે છે . માનવીના અંગત કે બાહ્ય જીવન પર વર્તમાનપત્રનો વિશિષ્ટ પ્રભાવ રહ્યો છે . વર્તમાનપત્રો આસપાસના જગતમાં કે બહારની દુનિયામાં શું બની રહ્યું છે તેનાથી માનવીને માહિતગાર રાખે છે ; સચેત રાખે છે. ભારત દેશમાં દિલ્હી , કલકત્તા , મુંબઇ , ચેન્નાઈ , હૈદરાબાદ , પુના , નાગપુર , અમદાવાદ , રાજકોટ , વડોદરા અને સુરત જેવા શહેરોમાં લોકો જાગે એ પહેલાં વર્તમાનપત્રો છપાઈ ચૂક્યા હોય છે . આધુનિક સમાજ સમૂહ માધ્યમોના પ્રભાવથી મુક્ત નથી અને સમૂહ માધ્યમો વિશ્વના મોટા ભાગના દેશોમાં સ્વતંત્ર છે .
ગુજરાતી વર્તમાનપત્રનો ઈતિહાસ
ઈ.સ. ૧૭૮૦માં ભારતનું સર્વ પ્રથમ વર્તમાનપત્ર " બેંગાલ ગેઝેટ " જેમ્સ ઓગસ્ટ હીકીએ નામના ડચ નાગરિકે શરુ કર્યુ હતું . " ગુજરાતી પત્રકારત્વના પિતા " ગણાયેલા પારસી ગૃહસ્થ ફરદુનજી મર્ઝબાને મુદ્રણની શોધ થતાં પહેલી વાર ગુજરાતી અક્ષરોનાં બીબાં બનાવનાર જીજીભાઈ બહેરામજી છાપગર નામના પારસીને કમ્પોઝીટર તરીકે સહાયક રૂપે લઈને મુંબઈમાં ફોર્ટમાંથી ગુજરાતી છાપખાના દ્વારા ઈ.સ.૧૮૨૨ માં " મુમબઈના સમાચાર " સમાચારપત્ર શરૂ કર્યું હતું . શરુઆતમાં તે સાપ્તાહિક હતું સને ૧૮૩૨થી તે દૈનિક બન્યું છે ; જે વર્તમાનપત્ર " મુંબઈ સમાચાર " તરીકે આજે પણ ચાલુ છે . એ પછી મુંબઈ ઉપરાંત સુરત , અમદાવાદ અને ગુજરાતના બીજાં મોટાં શહેરોમાંથી વર્તમાનપત્રો શરૂ થયાં.
અપેક્ષાઓ
ઈન્ટરનેટ અને કોમ્પ્યુટરના આ અતિ શક્તિશાળી યુગમાં વર્તમાનપત્રોનું મહત્ત્વ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યું છે. આજે ગણતરીની સેકન્ડોમાં વિશ્વભરમાંથી સમાચાર વાચકો સમક્ષ પહોંચી શકે છે .
આજે વર્તમાનપત્રનો "હાર્ડ કોપી " - ન્યુઝ પ્રિન્ટ કાગળ અને " સોફ્ટ કોપી " - " ઈ-ન્યૂઝ " એટલે કે " વીજાણુ - સમાચાર " સ્વરુપનો જમાનો છે. પરિણામે વર્તમાનપત્રો પાસેથી વાચકોની અપેક્ષાઓ પણ વધી છે .
આજના વર્તમાનપત્રો પાસેથી વાચકની અપેક્ષાઓ
આજનો વર્તમાન પત્રનો મોટો વાચકવર્ગ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવેલ બૌદ્ધિકવર્ગ છે . જે ગણતરીની પળોમાં જ સમાચારપત્રની રસિકતા , તટસ્થતા અને સમાચાર આપવાની ઝડપને પ્રમાણી શકે છે . સનસનીખેજ ખબર હોય ત્યારે વાચક એ ઘટના વિશેની રજેરજ સંપૂર્ણ અને સાચી માહિતી ઝડપથી મેળવવા ઈચ્છે છે.
વર્તમાનપત્રનો વાચક વર્ગ , જાતિ , વય , શિક્ષણનું વૈવિધ્ય ધરાવે છે . આ તમામ શ્રેણીનાં વાચકોને સંતૃપ્ત કરવાનું કામ મુશ્કેલ જરૂર છે પરંતુ અશક્ય નથી.
સાંપ્રત સમયમાં હકારાત્મક પત્રકારત્વનો પણ એક વાયરો વીંઝાયો છે ; જે આવકાર્ય છે . સમાજને સાવધાન કરનારા સનસનીખેજ કિસ્સાઓ સમાચારનો એક ભાગ બને તે જરુરી છે . પરંતુ સાથે સાથે એ દિલધડક અને રોમાંચક સમાચારોની હરોળમાં સમાજ , શિક્ષણ , સંસ્કાર વગેરે ક્ષેત્રે દીવાદાંડીરૂપ કામગીરીને પણ સમાચારમાં પ્રાધાન્ય મળવું જોઈએ. જોકે બહોળો વાચકવર્ગ ચટપટી ખબરો વધારે પસંદ કરનારો હોય છે .
જાણીતા વર્તમાનપત્રોએ નવી કોલમો અને નવી કલમોને પણ પુરતો અવકાશ આપવો જોઈએ ; જે સમાજ અને રાષ્ટ્ર ઘડતર માટે ઉપયોગી વાંચન સામગ્રીથી ભરપૂર હોય .
દરેક વર્ગ , જ્ઞાતિ અને વયની વ્યક્તિઓને સમાચારપત્ર પોતીકું લાગવું જોઈએ તે માટે વાચક વર્ગનો પણ એક હિસ્સો વર્તમાનપત્રે રાખવો જોઈએ . જેમાં વાચકવર્ગ પોતાના ગમા- અણગમા, અભિપ્રાય બેધડક અભિવ્યક્ત કરી શકે.
વર્તમાનપત્રોને પોતાના વિભાગો ચોક્કસપણે હોય છે જેમાં એ તમામ વાચકવર્ગને રસ પડે એ પ્રકારની સામગ્રી વહેંચે છે . સ્ત્રી , બાળકો , શિક્ષણ , સંસ્કાર , ધર્મ ...વગેરે . શું વૃદ્ધો માટે એક અલાયદી " વૃધ્ધ પૂર્તિ " સપ્તાહમાં કાઢી ન શકાય ? તેમને અનુરૂપ અલબત્ત એવી કૉલમો જરૂર લખાતી હોય છે . પરંતુ " બાળ પૂર્તિ " , " નારી પૂર્તિ " , " ધર્મ પૂર્તિ " , હોય તો " વૃદ્ધ પૂર્તિ " કેમ નહીં ? " કિન્નર પૂર્તિ " વિશે પણ વિચારી શકાય. વર્તમાનપત્રથી સમાજનો કોઇપણ હિસ્સો અછૂતો કઈ રીતે રહી શકે ?
ઊગતા સૂરજને પૂજવાની પરંપરા પરાપૂર્વથી ચાલી આવે છે . પરંતુ વર્તમાનપત્રો એ કહેવતને અનુસરે એ વાત બૌદ્ધિક વાચકોને ગમતી નથી. સત્તાધારી રાજકીય પક્ષોની ભૂલ હોય તો તેના પ્રત્યે દિશા નિર્દેશ કરવાની ફરજ વર્તમાનપત્રોની હોય કે નહીં ? ઘણી વાર તો એવું બને છે કે વિપક્ષના સારા કામોને પણ જોઇએ તેટલી પ્રસિદ્ધિ આપવામાં આવતી નથી અથવા એવા સમાચારો પ્રત્યે આંખ આડા કાન કરવામાં આવે છે . એવું શા માટે ? વર્તમાનપત્ર તો તટસ્થ અને નિષ્પક્ષ જ હોવા જોઈએ . પ્રશ્ન એ થાય કે શું સમૂહમાધ્યમોને પણ ખરીદી લેવામાં આવતા હશે ? વર્તમાનપત્ર તટસ્થ , નિષ્પક્ષ , સત્યનિષ્ઠ , નિર્ભીક અને રાષ્ટ્રહિતને વરેલું હોવું જોઈએ.
સમાચારપત્રને તેની ઓળખ સ્થાપિત કરવા માટે પત્રકારોની પણ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી છે .
વર્તમાનપત્રોએ રોજગારલક્ષી માહિતી અને હુન્નર-કળા વિકાસલક્ષી માહિતીને પણ વધારે પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ . વાચકોની ભાષાકીય અને સાહિત્યિક સજ્જતા વધે તેના માટે પણ પ્રયાસ કરવો જોઈએ . ભારતના ગૌરવશાળી ઈતિહાસ અને ભારત દેશના આઝાદીના શુરવીરોની ગાથા અને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની વાતો શ્રેણીબદ્ધ રીતે રજૂ કરતા રહેવી જોઈએ જેથી નવી પેઢી દેશની સ્વતંત્રતાનું મૂલ્ય સમજે . દેશની સરહદો પર જાન ન્યોછાવર કરતાં શૂરવીર લશ્કરી જવાનો અને દેશની સુરક્ષા માટે ખડેપગે ઊભા રહેતા પોલીસ અને દેશના સ્વાસ્થ્યને સુરક્ષિત રાખતા આરોગ્યકર્મીઓ અને શિક્ષણ અને સંસ્કારનું સિંચન કરતા શિક્ષકો , સાહિત્યકારો , કેળવણીકારો , વહીવટી કર્મચારીઓ , સક્રિય સ્ત્રીઓ , સમાજસેવક રાજકીય નેતાઓ માટે વર્તમાન પત્રે એક અલાયદું પાનું રાખવું જોઈએ એવું નથી લાગતું ? શું ફિલ્મી કલાકારો અને રમતવીરો જ દેશના ચમકતા સિતારાઓ છે ?
કોઈપણ ક્ષેત્રમાં થતા સંશોધનને પ્રેરણા-પ્રોત્સાહન વર્તમાનપત્રે આપવું જોઈએ . ખૂબ જહેમતથી મેળવેલી આઝાદી દેશની અખંડિતતા અને એકતા માટે ઉપયોગી છે . પરંતુ ધીરે ધીરે તે ફરીથી જાતિવાદના કુંડાળામાં વહેંચાઈ રહ્યો હોય તેવું લાગે છે. એનાં કારણો તપાસવાં કરતાં દેશના તમામ નાગરિકોમાં રાષ્ટ્રભાવના જાગે , એકતાનો ભાવ પ્રગટે તે માટે વર્તમાનપત્રોએ પ્રયાસ કરવો જોઈએ. કારણ કે દેશને સ્વતંત્ર કરવા માટે પત્રકારત્વ એ પણ સબળ ભૂમિકા ભજવી હતી. પત્રકારત્વ સંગઠને સંગઠિત અને મજબૂત થવું જોઈએ . અવારનવાર કાર્યશાળાઓ યોજવી જોઈએ . આ કામ માટે દેશના અગ્રીમ હરોળના વર્તમાનપત્રના તંત્રીઓ સંપાદકો અને પત્રકારોએ એકત્રિત થઈને ચર્ચા-વિચારણા કરવી જોઈએ .
વર્તમાનપત્રોએ પણ ચીલાચાલુ ઢાંચાને બદલવા માટે કવાયત કરવી જોઈએ . રેડિયોએ જેમ બદલાતા સમયની સાથે પોતાનું કલેવર બદલ્યું અને પોતાની લોકપ્રિયતા જાળવી રાખી છે . એ જ રીતે વર્તમાનપત્રોએ પણ મનોમંથન કરવાની જરૂર છે . બદલાતા સમયની સાથે જે બદલાય છે એ જ ટકી રહે છે એ પ્રકૃતિનો નિયમ છે એને વર્તમાનપત્રોએ પણ યાદ રાખવું જોઈએ.
વર્તમાનપત્રના કર્મચારી અને પત્રકારોને પણ નોકરીની સુરક્ષા અને સલામતી પૂરી પાડવામાં આવે તો તેઓ નિશ્ચિતપણે વર્તમાનપત્રને વિશ્વાસ અને વફાદારીથી કામનું યોગદાન આપી શકશે . પત્રકાર પણ આખરે તો માણસ છે એનો પરિવાર છે. પત્રકારની સુરક્ષા માટે પણ ચોક્કસ વિચાર કરવો ઘટે . પત્રકારની આર્થિક અને દૈહિક સુરક્ષા જળવાવા જોઈએ. કારણકે વર્તમાનપત્રને ચલાવનાર ઈંધણ પત્રકાર છે .
ભારત ગામડાંઓથી બનેલો દેશ છે . એટલે વર્તમાનપત્રો ફક્ત " શહેર દેવી " ને પ્રાધાન્ય આપે અને "ગ્રામમાતા " ની તસ્વીરને વિસારી દે એ પણ નહીં ચાલે . ગ્રામીણ સંસ્કૃતિ લોકસંસ્કૃતિને પણ વર્તમાનપત્રોએ પોતાનામાં સમાવવા જોઈએ .
વર્તમાન પત્રમાં શું શું ન હોય તો ચાલે ?
એક વાત સમજો : વર્તમાનપત્ર લગભગ પુરો પરિવાર વાંચે છે ! .પરિવારના તમામ સદસ્યો વાંચતા હોય ત્યારે વર્તમાનપત્રમાં એવી સામગ્રી ન હોવી જોઈએ કે જે વૃદ્ધ , બાળકો અથવા કિશોર માનસ માટે યોગ્ય ન હોય .
સ્પર્ધાત્મક યુગમાં અમુક નામાંકિત વર્તમાનપત્રો પણ આશ્ચર્યકારક રીતે ઘણે ભાગે સ્ત્રીઓના અંગ ઉપાંગોને વિશેષ ઉભાર આપતા રેખાચિત્રો બિનજરુરી હોય તો પણ અવારનવાર પ્રદર્શિત કરતાં હોય છે . જાતીયતાને બહેકાવતા લેખો અને ચિત્રોનું જાણે કેટલાંક વર્તમાનપત્રો આલ્બમ બની ગયાં હોય એવું પણ લાગે . વર્તમાન પત્રોનો મૂળ હેતુ ત્યારે વિસરાઈ જતો લાગે છે .
હા , જીવનના પ્રમુખ પાયા છે : ભૂખ , કામ , ક્રોધ અને નિદ્રા . એને નકારવાની વાત નથી . પરંતુ વાચકોને આકર્ષવા માટેની આ સસ્તી તરકીબ લાગે છે . જો કે ઈન્ટરનેટના આ યુગમાં આ તરકીબ ઘણે અંશે સફળ પણ થતી રહી છે . પરંતુ વર્તમાન પત્રની એક આગવી ગરિમા છે તે જળવાવી જોઈએ .
મોબાઈલ (સેલફોન) આવતાં વિશ્વ મુઠ્ઠીમાં સમાઈ ગયું છે . ભોગવાદને પોષવા SEX ખુલ્લેઆમ વેચવામાં આવે છે; ભારત દેશ મૂલત: યોગીઓ દેશ છે. જે પામવા કરતા ત્યાગીને ભોગવવામાં માને છે. ભારત દેશમાં કૌટુંબિક ભાવના હજી પણ ટકી રહી છે . આ કૌટુંબિક ભાવનાને મજબૂત કરવાનું કામ વર્તમાનપત્રો દ્વારા થવું જોઈએ .
આ વિશ્વમાં સારી અને નરસી બન્ને બાબતો રોજબરોજ બન્યા કરે છે એટલે નકારાત્મક બાબતો જે સાચી છે એ પ્રસ્તુત કરવાનું વર્તમાનપત્ર માધ્યમ છે જ પરંતુ સાથોસાથ હકારાત્મક બાબતોને પણ વર્તમાનપત્રમાં એટલું જ મહત્ત્વ આપવું જોઈએ .
વિશ્વગુરુ બનવાની ક્ષમતા ધરાવતો ભારત દેશ અલબત્ત, ધર્મના પાયા પર ઊભો છે . છતાં એકવીસમી સદીના પ્રારંભમાં વર્તમાનપત્રની એ ફરજ પણ બની રહે છે કે પ્રજામાં અંધશ્રધ્ધા ફેલાય એવા લખાણોને અવકાશ ન હોવો જોઈએ . વર્તમાન પત્રના તંત્રીની એ ફરજ બની રહે છે કે એકેએક અક્ષર એના નજરમાંથી પસાર થયા પછી જ એ વાચક સુધી પહોંચે .
રાષ્ટ્ર હિત જોખમાય , બિનસાંપ્રદાયિકતાને ગ્રહણ લાગે , દેશની એકતા અખંડિતતા પર અસર થાય , કોમવાદ- જાતિવાદ-જ્ઞાતિવાદને પોષણ મળે એવી બાબતો વર્તમાનપત્રોએ ટાળવી જોઈએ .
આપણું સંવિધાન પ્રત્યેક નાગરિકને કલમ-૧૯ (૧) (અ) અન્વયે વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો મૂળભૂત હક્ક આપે છે . પરંતુ રાજકીય અને સમાજના સર્વોપરી હિતો અથવા વ્યક્તિના હક્કો કે જેની ઉપર ભારતના બંધારણની ૧૯ મી કલમની પેટા કલમ (૨) હેઠળ વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના હક્ક બાબતે કાયદા દ્વારા જે વાજબી પ્રતિબંધો લાદી શકાય તેને જોખમમાં અથવા મુશ્કેલીમાં મુકાવાનો સંભવ હોય ત્યારે તે અંગે સમાચારો , ટિપ્પણી અથવા માહિતી રજૂ કરવામાં વર્તમાનપત્રો જાતે પૂરતો સંયમ અને સાવચેતી રાખે તે ખૂબ જરુરી છે .
વર્તમાનપત્ર દ્વારા જાહેર હિતમાં ન્યાયાધીશે અદાલતમાં ફરજ દરમ્યાન કરેલ કાર્યોની ટીકા ટિપ્પણી ટાળવી જોઈએ .
અન્યના લખાણો કે વિચારોના યથાતથ ઉપયોગ પ્રત્યે તેના સંદર્ભનું સૌજન્ય દર્શાવ્યા વિના ઉપયોગ કરવો ન જોઈએ .
વર્તમાનપત્રોએ ગેર વ્યાજબી વ્યાપારીકરણ સ્વરૂપ ટાળવું જોઈએ .
દુરાચાર , બળાત્કાર , ભ્રષ્ટાચાર , હત્યા , હિંસા , કૌભાંડો સાંપ્રદાયિક વિદ્વેષ અને SEXની તસવીરો પ્રસ્તુત કરતી વખતે વર્તમાનપત્રોએ વિવેક દાખવવો જોઈએ . યથાર્થતાના નામે અશ્લીલતા અને નગ્નતાનું અતિશયોક્તિભર્યું આલેખન, વર્ણન અને પ્રદર્શન રાષ્ટ્રહિત અને સમાજહિત માટે વિઘાતક છે .
વર્તમાનપત્રોની ભાષાશૈલી કેવી હોવી જોઈએ ?
વર્તમાનપત્રોની ભાષા સીધી-સાદી અને સરળ હોવી જોઈએ . ગાંધીજી કહેતા કે કોશિઓ ( કોશ ચલાવનાર સામાન્ય માણસ ) પણ સમજી શકે એવી ભાષામાં સાહિત્ય સર્જન કરો. તાત્પર્ય એ કે રાષ્ટ્રપતિથી માંડીને છેક છેવાડાનો માણસ પણ સમજી શકે એવી ભાષાનો પ્રયોગ વર્તમાનપત્રમાં થવો જોઈએ .
વર્તમાનપત્રમાં આલંકારિક ભાષાની જરુર નથી . કોઇપણ સમાચારનું મથાળું આકર્ષક હોય એ જરૂરી છે . સમાચારનો પ્રારંભે એવો હોવો જોઈએ કે વાચક આખો લેખ વાંચવા પ્રેરાય . સમાચાર વાંચ્યા પછી વાચકને સંતોષ થવો જોઈએ કે એને સમાચારની તમામ વિગત મળી ગઈ છે .
ભાષામાં સંક્ષિપ્તતા એ વર્તમાનપત્રની ભાષાકીય ઓળખ છે .જેમ વહીવટીય ભાષા હોય છે તેમ વર્તમાનપત્રની પણ એક આગવી સીધી-સાદી અને સરળ છતાં અસરકારક ભાષા હોય છે ખરી . નાટકમાં પુનરુક્તિ શોભે પણ વર્તમાનપત્રમાં પુનરુક્તિ ટાળવી જોઈએ .
વર્તમાનપત્રમાં ખૂબ સમજદારીથી કાળજીભર્યો ભાષાપ્રયોગ કરવો જોઈએ . સંદિગ્ધ કે અનિશ્ચિત ભાષામાં માહિતી આપવી જોઈએ .
વર્તમાનપત્રમાં વાચકને રસ પડે એવી રીતે હકીકતોનું નિરૂપણ પ્રારંભમાં કરવું જોઈએ . કોઈ પણ ઘટનાનું નિરૂપણ કરતી વખતે તેને તાર્કિક રીતે ક્રમબદ્ધ ગોઠવવી જોઈએ .વર્તમાનપત્રનો અહેવાલ પરિણામ પરથી કારણો તરફ દોરી જાય એવો હોવો જોઈએ .
વર્તમાનપત્રમાં પત્રકારની વ્યક્તિગત ગ્રંથિઓ , ગમા-અણગમા , પૂર્વગ્રહો દૂર રાખીને વાચકના દૃષ્ટિબિંદુને ધ્યાનમાં રાખીને જ સમાચારની અભિવ્યક્તિ સધાવી જોઈએ .
વર્તમાનપત્રનો મૂળ મંત્ર : રાષ્ટ્રહિત સર્વોપરિ
વર્તમાનપત્ર એ કોઈપણ દેશનો અરીસો છે. વર્તમાનપત્ર દેશના આર્થિક , શૈક્ષણિક , રાજકીય , સાંસ્કૃતિક સામાજિક બાબતોને પ્રદર્શિત કરે છે . વર્તમાનપત્ર યુગો સુધી રહેશે . કુદરતી કે માનવસર્જીત આપત્તિઓ અને તેના શક્ય તેટલા સમાધાનો સહિત વાચકો સુધી પહોંચનારું વર્તમાનપત્ર વાચકો જ્યારે મીઠી નિદ્રા માણતા હોય છે ત્યારે રાતભર જાગીને કામ કરે છે . રાષ્ટ્ર હિત જેને હૈયે વરેલું છે એવા વર્તમાનપત્રની અને તેના કર્મશીલોને સામાજિક અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સન્માનવા જોઈએ .
વર્તમાનપત્રોનો મુખ્ય આધાર તેની વિશ્વનિયતા હોય છે. પ્રેસ કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા પત્રકારત્વના આચરણ માટેના માન્ય ધોરણો સિદ્ધાંતો અને આચારસંહિતા પણ ઘડી કાઢવામાં આવ્યા છે .
સ્વાયત્તતા એ વર્તમાનપત્રનો આત્મા છે . જો કે કોર્પોરેટ કલ્ચર આવવાથી સમૂહ માધ્યમોમાં પણ ધરમૂળથી પરિવર્તન થતું રહ્યું છે અને તેની સામે પ્રજાતંત્રમાં ઠીક ઠીક ઊહાપોહ પણ જોવા મળ્યો છે. છતાં એ યાદ રાખવું ઘટે કે વર્તમાનપત્ર સ્વાભિમુખ નથી પરંતુ સમાજાભિમુખ છે.
