પૂર્વાપર સંદર્ભ વ્યથાના વીતક

પૂર્વાપર સંદર્ભ સહિત સ્પષ્ટીકરણ

પંક્તિ / વિધાન :

"મારું મરતું મોં જુએ, જો તું એને આ ઘરમાં લાવે !"

૧. પ્રસ્તાવના : કૃતિ અને સર્જક પરિચય

• કૃતિ : વ્યથાનાં વીતક (પ્રથમ રેખાચિત્ર : ‘હતી ત્યારે મારે ત્રણ ત્રણ મા હતી!’)
• કર્તા : જોસેફ મેક્વાન
• સાહિત્ય પ્રકાર : રેખાચિત્ર / આત્મકથાત્મક સંસ્મરણકથા (Pen-portrait / Memoir)
• વિશેષ સંશોધનાત્મક સંદર્ભ : આ કોઈ કાલ્પનિક વાર્તા કે નાટ્ય-અંશ નથી, પરંતુ જોસેફ મેક્વાનના બાળપણની અંગત, સાચુકલી અને કરુણ પારિવારિક આપવીતી છે. ગુજરાતી દલિત ચરિત્ર-સાહિત્યમાં વંચિત વર્ગની પારિવારિક વેદના અને સ્ત્રી-સંવેદનાને તાદૃશ કરતી આ સીમાચિહ્નરૂપ કૃતિ છે.

૨. પૂર્વાપર સંદર્ભ :

• કોણ, કોને કહે છે : લેખક જોસેફ મેક્વાન (જસ્યા)નાં દાદી, પોતાના દીકરા (લેખકના પિતા)ને આ આકરા સમ (સોગંદ) આપે છે.
• ઘટના-સંદર્ભ : લેખકની સગી માતા ‘હીરા’ અતિ રૂપાળી અને ગુણિયલ હતી, પરંતુ તેને ટી.બી. (ક્ષય) થતાં સારવાર માટે જૂની સિવિલ હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી. માતાની આ ગંભીર બીમારી અને લાચારી દરમિયાન લેખકના પિતા અન્ય એક સ્ત્રીના સંપર્કમાં આવ્યા હતા. પત્ની હીરા હજી જીવતી હતી તે દરમિયાન જ પિતા તે બીજી સ્ત્રીને ઘરમાં પત્ની તરીકે લાવવા મક્કમ બન્યા હતા. કુટુંબની આબરૂ, પુત્રવધૂ હીરા પ્રત્યેનો અન્યાય અને નિર્દોષ પૌત્રો (જસ્યા અને મનુ)નું ભવિષ્ય રોળાતું જોઈને દાદી અત્યંત ક્રોધ અને આઘાતમાં આવીને પોતાના દીકરાને આ ઘરમાં બીજી સ્ત્રીને ન લાવવા માટે આ આકરા સોગંદ મૂકે છે.

૩. તાત્વિક અને સંશોધનાત્મક સ્પષ્ટીકરણ (ભાવાર્થ) :

• સ્ત્રી-દાક્ષિણ્ય અને વડીલની ખુમારી : પિતૃસત્તાક સમાજમાં પુરુષ ગમે ત્યારે બીજું ઘર માંડી શકે તેવી વ્યવસ્થા સામે ઘરની વડીલ સ્ત્રી (સાસુ) પોતાની બીમાર વહુ (હીરા)ના પક્ષે અડીખમ ઊભી રહે છે. દાદીનું આ વિધાન પુત્રની નૈતિક અધોગતિ સામેનો પ્રચંડ નૈતિક આક્રોશ દર્શાવે છે.
• લોકબોલીની તીવ્રતા અને મનોવૈજ્ઞાનિક દબાણ : "મારું મરતું મોં જુએ" એ ચરોતરી તળપદી લોકબોલીનો અત્યંત આકરો, અંતિમ અને હૃદયવેધક રૂઢિપ્રયોગ છે. જ્યારે તમામ દલીલો અને પારિવારિક સમજાવટો નિષ્ફળ જાય, ત્યારે છેલ્લું હથિયાર પોતાના મૃત્યુના સોગંદ (Emotional ultimatum) મૂકીને અધર્મને રોકવાનો પ્રયાસ છે.
• કરુણતા અને નિયતિની વક્રતા : આ વિધાન એટલા માટે વધુ કરુણ બને છે કારણ કે દાદીના આ આકરા વિરોધ છતાં પુત્ર માનતો નથી. પરિણામે દાદી પુત્રના લગ્નના આગલા દિવસે અફીણ ઘોળીને પી જાય છે અને આત્મહત્યા વહોરી લે છે, જ્યારે પિતા તે જ સ્થિતિમાં લગ્ન કરી લે છે. આમ, આ વાક્ય માત્ર ધમકી ન રહેતાં આગળ જતાં સર્જાનારી ભયાનક પારિવારિક ત્રાસદી (Tragedy) ની પૂર્વસૂચના (Foreshadowing) બની રહે છે.
• સાહિત્યિક સૌંદર્ય : આ એક જ સંવાદમાં પારિવારિક વિખવાદ, માતૃપક્ષે રહેલી વહુ પ્રત્યેની સહાનુભૂતિ, દલિત-શ્રમજીવી ઘરની સંકુલ મનોદશા અને સંસ્મરણોમાં ધબકતી જીવંત વાસ્તવિકતા સચોટ રીતે વ્યક્ત થાય છે.

વ્યથાના વીતક’ શીર્ષકની યથાર્થતા

પ્ર. ૩ (અ) ટૂંકનોંધ લખો : [૦૬ ગુણ]

વિષય : ૧. ‘વ્યથાના વીતક’ શીર્ષકની યથાર્થતા

૧. પ્રસ્તાવના : શીર્ષકનો સાહિત્યિક મહિમા અને ‘વ્યથાના વીતક’

સાહિત્યકૃતિમાં શીર્ષક એ કેવળ કોઈ બાહ્ય નામકરણ નથી, પણ કૃતિના અંતરંગ હાર્દ, ભાવવિશ્વ અને સર્જકના જીવનદર્શનને ઉઘાડતી ચાવીરૂપ બારી છે. ઉત્તમ શીર્ષક વાચકને કૃતિના ગર્ભિત સત્ય સુધી દોરી જાય છે. દલિત-પીડિત સંવેદનાના સમર્થ શબ્દશિલ્પી જોસેફ મેકવાન વિરચિત સુપ્રસિદ્ધ રેખાચિત્રસંગ્રહ ‘વ્યથાના વીતક’ નું શીર્ષક આ દૃષ્ટિએ અત્યંત સચોટ, સૂચક અને અન્વર્થક સાબિત થાય છે.

‘વ્યથાના વીતક’ શબ્દમાં બે મૂળભૂત સંકલ્પનાઓ જોડાયેલી છે:

• વ્યથા : અંતરની ઊંડી પીડા, માનસિક દુઃખ, સામાજિક ઉપેક્ષા અને હૃદયનો વલોપાત.
• વીતક : વ્યક્તિ પર વીતેલી આપવીતી, જીવનસંઘર્ષ, વેઠેલી વિટંબણાઓ અને જીવનકથા.

આમ, ‘વ્યથાના વીતક’ એટલે જેમના પર કઠોર વિટંબણાઓ વીતી ગઈ છે અને જેમના અંતરમાં મૂંગી વ્યથા સળગી રહી છે તેવા અદના માનવીઓની આપવીતી. લેખકે અહીં ભાલ અને ચરોતર પંથકના શોષિત, વંચિત અને છેવાડાના શ્રમજીવી પાત્રોના જીવનસંઘર્ષને આ શીર્ષક હેઠળ વાચા આપી છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   ‘વ્યથાના વીતક’ શીર્ષક │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
સામાજિક ઉપેક્ષા અને આર્થિક ગરીબી     સ્નેહ, ત્યાગ અને માતૃવાત્સલ્ય      પીડા વચ્ચે ઝળહળતી ખુમારી

૨. અદના અને પીડિત પાત્રોની વ્યથાનું આલેખન

જોસેફ મેકવાને આ સંગ્રહમાં કોઈ રાજા-મહારાજા કે ધનાઢ્યોનાં રેખાચિત્રો નથી આંક્યાં, પરંતુ સમાજના સૌથી નીચલા સ્તરે જીવતા સામાન્ય માનવીઓને કેન્દ્રમાં રાખ્યા છે:

• જ્ઞાતિપ્રથા અને અસ્પૃશ્યતાને કારણે જેમને સદીઓથી પશુવત્ જીવન જીવવા મજબૂર કરાયા હતા,
• આર્થિક કંગાલિયત અને બે ટંકના રોટલા માટે જેમણે લોહીનું પાણી કર્યું હતું,
• અને છતાં, જેમની પીડા ક્યારેય શિષ્ટ સમાજના ચોપડે નોંધાઈ નહોતી.

લેખકે પ્રસ્તાવનામાં નોંધ્યું છે તેમ, આ એવા માનવીઓનાં ચિત્રો છે જેમણે જિંદગીભર કેવળ દર્દ પીધું છે, પણ ક્યારેય પોતાની ખુમારી કે માણસાઈ ગુમાવી નથી. તેથી આ કૃતિઓ સાચા અર્થમાં ‘વીતક’ અને ‘વ્યથા’ની ગાથા બની રહે છે.

૩. સંગ્રહના મુખ્ય રેખાચિત્રોના આધારે શીર્ષકની સાર્થકતા

આ સંગ્રહમાં સમાવિષ્ટ પ્રત્યેક રેખાચિત્ર ‘વ્યથાના વીતક’ શીર્ષકને સો ટકા ચરિતાર્થ કરે છે:

(ક) ‘હતી ત્યારે મારે ત્રણ-ત્રણ મા હતી!’ : આ રેખાચિત્રમાં લેખકે બાળપણમાં માતા ગુમાવ્યા પછી ત્રણ-ત્રણ સ્ત્રીઓ (જન્મદાત્રી, સાચવનારી અને પાલક માતા) પાસેથી મેળવેલા અખૂટ વાત્સલ્યની સાથે તે ગરીબ માતાઓએ વેઠેલી અસહ્ય સામાજિક-આર્થિક વેદનાને આલેખી છે. એ માતૃવાત્સલ્યની પાછળ રહેલું ભૂખ અને દારિદ્ર્યનું ‘વીતક’ વાચકની આંખ ભીની કરી દે છે.

(ખ) ‘ભવાન ભગત’ : ભવાન ભગત જેવા નિઃસ્વાર્થ, સાચા સંત જેવા સેવકનું વ્યક્તિત્વ સમાજ માટે આશીર્વાદરૂપ હતું, છતાં તેમને જીવનભર ગરીબી, ઉપેક્ષા અને સામાજિક પૂર્વગ્રહોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તેમના અંતરની પવિત્રતા સામે જગતે આપેલા ઘાવ એ જ તેમની ‘વ્યથા’ છે.

(ગ) ‘તારો રે ભરૂંસો મને ભારી...’ : ચારે તરફ અન્યાય અને અંધકાર હોવા છતાં, કેવળ ઈશ્વર અને સ્નેહના ભરોસે જિંદગીની વિષમ કસોટીઓ પાર કરનારાં પાત્રોની વ્યથા અહીં હૃદયસ્પર્શી રીતે મુકરાઈ છે.

(ઘ) ‘લક્ષ્મીનો ચાંદલો’ : પુરુષપ્રધાન સમાજમાં એક નિરાધાર અને સંઘર્ષશીલ નારીએ પોતાનું શીલ અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે વેઠેલી યાતનાઓનું આ જીવંત વીતક છે.

૪. વ્યથા વચ્ચે અડીખમ ઊભેલી માણસાઈ અને ખુમારી

જોસેફ મેકવાનના આ રેખાચિત્રોની સૌથી મોટી ખૂબી એ છે કે તે કેવળ રડમસ કે હતાશાજનક નથી. અહીં ‘વ્યથા’ છે, પણ તેની સાથે પાત્રોની ‘ખુમારી’ અને ‘સ્વાભિમાન’ પણ એટલાં જ તેજસ્વી છે.

“જોસેફ મેકવાનનાં પાત્રો આંસુ સારે છે ખરાં, પણ એ આંસુઓમાં ક્યારેય આત્મસન્માન ઓગળવા દેતાં નથી; પીડાની વચ્ચે પણ તેમની માણસાઈ સોનાની જેમ ઝળહળી ઊઠે છે.”

તેમના પાત્રો ભીખ નથી માંગતા, પણ મહેનત અને સચ્ચાઈથી પરિસ્થિતિ સામે માથું ઊંચું રાખીને લડે છે. આ સંઘર્ષશીલતા જ ‘વ્યથાના વીતક’ને એક ઉદાત્ત સાહિત્યિક પરિમાણ બક્ષે છે.

૫. ઉપસંહાર

સમગ્ર ચર્ચાના અંતે નિઃશંકપણે કહી શકાય કે ‘વ્યથાના વીતક’ શીર્ષક બાહ્ય કે આંતરિક બંને દૃષ્ટિએ સર્વથા યોગ્ય, ઔચિત્યપૂર્ણ અને સાર્થક છે. તે સમગ્ર પુસ્તકના પ્રાણ અને કેન્દ્રિય વિષયવસ્તુને એક જ સૂત્રમાં સચોટ રીતે બાંધી આપે છે.

જોસેફ મેકવાને ભાલ પ્રદેશની તળપદી લોકબોલી, જીવતી વાણી અને ઊંડી માનવતાવાદી સંવેદના દ્વારા જે શબ્દચિત્રો કંડાર્યાં છે, તે સામાન્ય વાચકના હૃદયને હચમચાવીને સામાજિક અન્યાય સામે વિચારતો કરી મૂકે છે. આથી, ઉપેક્ષિત માનવજીવનની કરુણ વાસ્તવિકતા અને અડીખમ ખુમારીને પ્રગટ કરતું આ શીર્ષક ‘વ્યથાના વીતક’ સંપૂર્ણપણે યથાર્થ અને ન્યાયસંગત સાબિત થાય છે.

રેખાચિત્ર સાહિત્યસ્વરૂપની વ્યાખ્યા અને તેનાં ઘટકતત્ત્વો

પ્રશ્ન ૨ : રેખાચિત્ર સાહિત્યસ્વરૂપની વ્યાખ્યા જણાવી, તેનાં ઘટકતત્ત્વો સ્પષ્ટ કરો. [ગુણ : ૧૩]

૧. પ્રસ્તાવના : રેખાચિત્ર સ્વરૂપની વિભાવના

અર્વાચીન ગદ્યસાહિત્યના આત્મલક્ષી અને ચરિત્રલક્ષી પ્રભેદોમાં અત્યંત સૂક્ષ્મ, પ્રભાવક અને કલાત્મક સ્વરૂપ એટલે ‘રેખાચિત્ર’. અંગ્રેજી સાહિત્યમાં જેને ‘Pen-portrait’, ‘Character Sketch’ કે ‘Silhouette’ કહેવાય છે, તેને ગુજરાતીમાં આપણે ‘રેખાચિત્ર’ કે ‘શબ્દચિત્ર’ તરીકે ઓળખીએ છીએ.

જેમ કોઈ ચિત્રકાર કાગળ કે કેન્વાસ પર રંગોની વિપુલતા વગર, માત્ર પેન્સિલ કે કૂંચીના ગણતરીના સચોટ લસરકાઓથી કોઈ વ્યક્તિનું આબેહૂબ રૂપ અને વ્યક્તિત્વ ઉપસાવી આપે છે; તેમ સાહિત્યકાર જ્યારે શબ્દોના સંયમિત અને પ્રભાવક લસરકાઓ દ્વારા કોઈ વાસ્તવિક વ્યક્તિના બાહ્ય દેખાવની સાથે તેના અંતરમનની ઊંડી ખાસિયતોને મૂર્ત કરે છે, ત્યારે ‘રેખાચિત્ર’નું નિર્માણ થાય છે.

જીવનચરિત્ર (Biography) માં વ્યક્તિના જન્મથી મૃત્યુ સુધીની સમગ્ર ઘટનાઓનો ક્રમિક ઇતિહાસ હોય છે, જ્યારે રેખાચિત્રમાં સમગ્ર જીવનકથા નથી હોતી, પણ તેના વ્યક્તિત્વની વિશિષ્ટ ક્ષણો અને તેજસ્વી પાસાંઓનો કલાત્મક પરિચય હોય છે.

વિવેચકોના મતે:

“રેખાચિત્ર એટલે વ્યક્તિના બાહ્ય શરીર અને આંતરિક આત્માને શબ્દોના અલ્પ છતાં મર્મવેધી લસરકાઓથી સાક્ષાત્ કરી આપતી વિશિષ્ટ ચરિત્રકળા.”

ગુજરાતી સાહિત્યમાં કાકાસાહેબ કાલેલકર, ગાંધીજી, કનૈયાલાલ મુનશી, રામનારાયણ વિ. પાઠક (‘દ્વિરેફ’), વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદી, સ્વામી આનંદ અને અનુઆધુનિક કાળમાં જોસેફ મેકવાન (‘વ્યથાના વીતક’) જેવા સર્જકોએ રેખાચિત્ર સ્વરૂપને અનોખી ભાતીગળ ઊંચાઈ બક્ષી છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   રેખાચિત્રનાં ઘટકતત્ત્વો │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
  ૧. પાત્રપસંદગી                ૨. બાહ્ય દેખાવ                 ૩. આંતરિક સંવેદના
(અદના કે વિશિષ્ટ માનવી)       (શારીરિક વિશેષતાઓ/લસરકા)        (ગુણ-દોષ અને ચિત્તતંત્ર)
        │                             │                             │
        ▼                             ▼                             ▼
  ૪. પ્રસંગનિરૂપણ              ૫. તટસ્થતા અને સહાનુભૂતિ        ૬. લાઘવ અને શૈલી
(ચાવીરૂપ ઘટનાઓ/પ્રસંગો)         (અતિશયોક્તિ વિના આલેખન)        (સૂચકતા અને કાવ્યાત્મકતા)

૨. રેખાચિત્રની શાસ્ત્રીય વ્યાખ્યાઓ

• ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ / કોશગત વ્યાખ્યા અનુસાર:

  “કોઈ વ્યક્તિવિશેષના વ્યક્તિત્વનાં મુખ્ય લક્ષણો, ખાસિયતો અને મનોભાવોને ગણતરીના શબ્દો વડે જીવંત રીતે આલેખતી લઘુ ગદ્યકૃતિ એટલે રેખાચિત્ર.”

• ડૉ. વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદીના મતે:

  “રેખાચિત્રમાં ચરિત્રના સ્થૂળ ઇતિહાસ કરતાં તેના ચૈતસિક સ્પંદનો અને સૂક્ષ્મ લાક્ષણિકતાઓનું દર્શન વિશેષ મહત્ત્વનું બને છે.”

• અંગ્રેજી સાહિત્યિક પરિભાષા અનુસાર (Oxford Companion to English Literature):

  “A character sketch is a brief descriptive essay or literary portrait analyzing the characteristics and mental qualities of a person rather than narrating a full life story.”

૩. રેખાચિત્ર અને જીવનચરિત્ર વચ્ચેનો તાત્વિક ભેદ

ક્રમ	તુલનાત્મક મુદ્દો	જીવનચરિત્ર (Biography)	રેખાચિત્ર (Pen-Portrait / Sketch)
૧.	વિસ્તાર	જન્મથી મરણ સુધીનો વિશાળ ઇતિહાસ	જીવનની અમુક વિશિષ્ટ ક્ષણો પૂરતો મર્યાદિત
૨.	ઘટનાઓ	તવારીખી ઘટનાઓનું વિગતે આલેખન	વ્યક્તિત્વને ઉઘાડતા ચુનંદા પ્રસંગો
૩.	પદ્ધતિ	ઇતિહાસલક્ષી અને દસ્તાવેજી	ચિત્રાત્મક, કલાત્મક અને સૂચક
૪.	ધ્યેય	સમગ્ર જીવનવૃત્તાંત આપવું	વ્યક્તિના આત્માનો પરિચય કરાવવો

૪. રેખાચિત્રના મુખ્ય ઘટકતત્ત્વો (સવિસ્તર ચર્ચા)

(૧) યોગ્ય પાત્રની પસંદગી (Subject / Character Selection): રેખાચિત્ર માટે કોઈ ઐતિહાસિક મહાપુરુષ કે રાજા-મહારાજા જ હોવા જરૂરી નથી. ઊલટાનું, રોજિંદા જીવનમાં મળતા સામાન્ય, અદના અને ઉપેક્ષિત માનવીઓ પણ રેખાચિત્રનો ઉત્તમ વિષય બની શકે છે. જેમ કે જોસેફ મેકવાને ‘વ્યથાના વીતક’માં ગામડાંના ભવાન ભગત કે શ્રમજીવી સ્ત્રીઓને કેન્દ્રમાં રાખીને ઉત્તમ રેખાચિત્રો આપ્યાં છે. પાત્રમાં કોઈ એવી પોતીકી વિશિષ્ટતા કે માનવીય ઊંડાણ હોવું જોઈએ જે વાચકના ચિત્તને સ્પર્શી જાય.

(૨) બાહ્ય રેખાઓનું આલેખન (Physical Appearance & Mannerisms): ચિત્રકાર જેમ ચહેરાના ખૂણા દોરે, તેમ લેખક પાત્રનો શારીરિક બાંધો, પહેરવેશ, ચાલવાની ઢબ, બોલવાનો લહેકો, બેસવાની રીત કે હસવાના અંદાજને શબ્દબદ્ધ કરે છે. આ બાહ્ય લસરકાઓ એટલા સચોટ હોવા જોઈએ કે વાચકની આંખ સામે તે પાત્ર સાક્ષાત્ ઊભું થઈ જાય.

(૩) આંતરિક મનોભાવો અને સ્વભાવગત વૈશિષ્ટ્ય (Psychological Traits): કેવળ બાહ્ય દેખાવ એ રેખાચિત્ર નથી. પાત્રના અંતરનો સ્વભાવ—તેની દયા, ક્રોધ, સંકોચ, ખુમારી, શ્રદ્ધા કે ભોળપણ—વાચક સમક્ષ પ્રગટ થવું જોઈએ. પાત્રના આંતરિક સદ્ગુણો અને નિર્બળતાઓ બંનેનું સંતુલિત દર્શન અહીં અનિવાર્ય છે.

(૪) ચાવીરૂપ પ્રસંગોની પસંદગી (Illuminating Incidents): રેખાચિત્રકાર આખી જિંદગીના પ્રસંગો નથી વર્ણવતો. તે એવા એક-બે વીજળીના ચમકારા જેવા પ્રસંગો પસંદ કરે છે, જે પાત્રના સાચા વ્યક્તિત્વને એક જ ઝાટકે ખુલ્લું કરી આપે. આવા પ્રસંગો પાત્રના જીવનના 'ટર્નિંગ પોઈન્ટ' કે અગ્નિપરીક્ષા સમાન હોય છે.

(૫) સર્જકની તટસ્થતા અને સહાનુભૂતિ (Objectivity and Empathy): રેખાચિત્રમાં અતિશયોક્તિ કે આંધળી પ્રશંસા ન હોવી જોઈએ. લેખકે તટસ્થ રહીને ગુણ-દોષ બંનેનું વાસ્તવવાદી ચિત્રણ કરવું પડે છે. સાથે સાથે, પાત્ર પ્રત્યે ઊંડી સહાનુભૂતિ અને આદરભાવ હોવો જરૂરી છે, જેથી લખાણ શુષ્ક ન બને.

(૬) લાઘવ અને ચિત્રાત્મક શૈલી (Brevity, Economy of Words & Style): રેખાચિત્રનું મુખ્ય આભૂષણ ‘લાઘવ’ (સંક્ષિપ્તતા) છે. ઓછામાં ઓછા શબ્દોમાં વધુમાં વધુ ભાવ પ્રગટ કરવાની કળા લેખક પાસે હોવી જોઈએ. અલંકારિક અને કાવ્યાત્મક ગદ્ય રેખાચિત્રને જીવંત બનાવે છે.

૫. ગુજરાતી સાહિત્યમાં રેખાચિત્રની વિકાસયાત્રા અને ઉત્તમ ઉદાહરણો

ગુજરાતી સાહિત્યમાં રેખાચિત્ર સ્વરૂપે વિવિધ તબક્કે સમૃદ્ધિ મેળવી છે:

• ગાંધીજી : ‘સત્યના પ્રયોગો’માં તેમણે રચેલાં પિતાજી, બેચરજી સ્વામી કે નારાયણ હેમચંદ્રનાં ચિત્રો રેખાચિત્રના ઉત્તમ નમૂના છે.
• સ્વામી આનંદ : ‘કુળકથાઓ’ અને ‘મોનો સંસાર’માં તળપદા માનવીઓ અને સંતોનાં ભાવવાહી રેખાચિત્રો આપ્યાં.
• કનૈયાલાલ મુનશી : ‘મારી બિનજવાબદાર કહાણી’ અને સ્મરણચિત્રોમાં ઐતિહાસિક પાત્રોની ભવ્ય રેખાઓ કંડારી.
• જોસેફ મેકવાન – ‘વ્યથાના વીતક’ : ગુજરાતી રેખાચિત્ર સાહિત્યનું સીમાચિહ્ન એટલે જોસેફ મેકવાનનો આ સંગ્રહ. તેમણે ‘હતી ત્યારે મારે ત્રણ-ત્રણ મા હતી!’, ‘ભવાન ભગત’, ‘તારો રે ભરૂંસો મને ભારી...’ અને ‘લક્ષ્મીનો ચાંદલો’ જેવાં રેખાચિત્રો દ્વારા સમાજના સૌથી છેવાડાના, પીડિત અને ગરીબ પાત્રોની આંતરિક ખુમારી, વેદના અને પવિત્રતાનું જે અશ્રુભીનું આલેખન કર્યું છે તે અજોડ છે.

જોસેફ મેકવાનના રેખાચિત્રોની તાકાત દર્શાવતું વિધાન:

“મેકવાનના શબ્દોમાં પાત્ર માત્ર કાગળ પર રહેતું નથી, વાચકની છાતીમાં ધબકવા લાગે છે અને તેની આંખમાંથી અશ્રુ બનીને વહી નીકળે છે.”

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર વિવેચનાત્મક આકલનના અંતે સ્પષ્ટ થાય છે કે રેખાચિત્ર એ અર્વાચીન ગદ્યસાહિત્યનું અત્યંત નાજુક, કલામય અને પડકારરૂપ સ્વરૂપ છે. તેમાં ઇતિહાસકારની ચોકસાઈ, ચિત્રકારની નજર અને કવિની સંવેદનશીલતા ત્રણેયનો ત્રિવેણી સંગમ અનિવાર્ય બને છે.

રેખાચિત્રકાર શબ્દોના અલ્પ પરિમાણમાં પણ માનવ-અસ્તિત્વના વિરાટ સત્યને ઝીલી બતાવે છે. બાહ્ય કદ-કાઠીથી આગળ વધીને માનવહૃદયના ગૂઢ સંવેદનોને સ્પર્શવાની અદભુત ક્ષમતાને કારણે, રેખાચિત્ર સાહિત્યસ્વરૂપ ગુજરાતી ભાષામાં સદા લોકાભિમુખ, ચિરંજીવ અને સંવેદનશીલ બની રહેશે.

જોસેફ મેકવાનના જીવન-કવનનો પરિચય આપી, તેમના સાહિત્યસર્જનની સમીક્ષા

પ્રશ્ન ૨: જોસેફ મેકવાનના જીવન-કવનનો પરિચય આપી, તેમના સાહિત્યસર્જનની સમીક્ષા કરો. [ગુણ : ૧૩]

૧. પ્રસ્તાવના : દલિત અને પીડિત ચેતનાના અગ્રણી શબ્દશિલ્પી

ગુજરાતી સાહિત્યના અનુઆધુનિક પ્રવાહમાં તળ-સંસ્કૃતિ, ભાલ પ્રદેશના સામાજિક પરિવેશ અને ખાસ કરીને દલિત-શોષિત વર્ગના માનવીય સંઘર્ષને ગૌરવપૂર્ણ વાચા આપનાર યુગપ્રવર્તક સર્જક એટલે જોસેફ મેકવાન (૧૯૩૬ – ૨૦૧૦). તેમણે ગુજરાતી ગદ્યસાહિત્યને એક નવો વળાંક આપ્યો. અત્યાર સુધી સાહિત્યમાં જે વર્ગ ઉપેક્ષિત કે હાંસિયામાં ધકેલાયેલો હતો, તે શ્રમજીવી વર્ગની ખુમારી, સંસ્કાર, વેદના અને જીવનસંઘર્ષને તેમણે પોતાની રચનાઓના કેન્દ્રમાં સ્થાપિત કર્યા.

વિવેચકોએ તેમના સર્જકત્વ વિશે યથાર્થ નોંધ્યું છે તેમ, જોસેફ મેકવાનનું સાહિત્ય એ કેવળ સહાનુભૂતિમાંથી નહીં, પણ સ્વાનુભૂતિ અને સળગતી સામાજિક વાસ્તવિકતામાંથી પ્રગટેલું સાહિત્ય છે. તેમની નવલકથા ‘આંગળિયાત’ અને રેખાચિત્રસંગ્રહ ‘વ્યથાના વીતક’ સમગ્ર ભારતીય સાહિત્યમાં અનોખી ઊંચાઈ ધરાવે છે.

                            ┌────────────────────────────────────┐
                            │     જોસેફ મેકવાનનું સર્જનકાર્ય     │
                            └─────────────────┬──────────────────┘
        ┌─────────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┐
        ▼                                     ▼                                     ▼
 નવલકથા સાહિત્ય                        ચરિત્રનિબંધ / રેખાચિત્ર                ટૂંકી વાર્તા અને સંપાદન
(આંગળિયાત, લક્ષ્મણની અગ્નિપરીક્ષા)        (વ્યથાના વીતક)                      (સાધનાની આરાધના વગેરે)

૨. જીવન પરિચય અને પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ

• જન્મ અને વતન : જોસેફ મેકવાનનો જન્મ ૨૦ ડિસેમ્બર ૧૯૩૬ ના રોજ ખેડા જિલ્લાના ત્રણોલ ગામે થયો હતો. તેમનું વતન આણંદ પાસેનું ઓડ ગામ હતું.
• શિક્ષણ અને સંઘર્ષ : તેમનું બાળપણ અત્યંત ગરીબી, આર્થિક સંકડામણ અને સામાજિક ભેદભાવો વચ્ચે વીત્યું હતું. વિષમ પરિસ્થિતિઓ સામે ઝઝૂમીને તેમણે શિક્ષણ મેળવ્યું અને એમ.એ., બી.એડ. સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો.
• અધ્યાપન સેવા : તેઓ વ્યવસાયે શિક્ષક હતા. આણંદની સેન્ટ ઝેવિયર્સ હાઈસ્કૂલમાં તેમણે લાંબા સમય સુધી આચાર્ય અને શિક્ષક તરીકે નિષ્ઠાપૂર્વક સેવાઓ આપી હતી. વિદ્યાર્થીઓમાં સાહિત્યપ્રીતિ અને સંસ્કારસિંચન કરવામાં તેમનું યોગદાન અગ્રગણ્ય રહ્યું.
• માનસિક ઘડતર : ચરોતર અને ભાલ પ્રદેશની લોકબોલી, વણકર સમાજના તળપદા રીતરિવાજો અને શોષણ સામે જાગેલી ચેતનાએ તેમના સાહિત્યિક વ્યક્તિત્વનો પાયો રચ્યો.

૩. સાહિત્યસર્જનનું સમગ્ર દર્શન

જોસેફ મેકવાને નવલકથા, રેખાચિત્ર, વાર્તા અને નિબંધ જેવાં વિવિધ સ્વરૂપોમાં માતબર પ્રદાન કર્યું છે:

૪. નવલકથાકાર તરીકે જોસેફ મેકવાન (મુખ્ય સીમાચિહ્ન)

જોસેફ મેકવાનને ગુજરાતી સાહિત્યના સીમાચિહ્નરૂપ નવલકથાકાર બનાવવામાં તેમની કૃતિઓનો ફાળો સર્વોપરી છે:

૧. ‘આંગળિયાત’ (૧૯૮૬): આ તેમની સર્વોત્કૃષ્ટ અને કાળજયી નવલકથા છે. ભાલ પંથકના વણકર સમાજની વેદના, સવર્ણ જમીનદારો સામેનો સંઘર્ષ, પિતૃસત્તાક શોષણ અને છતાંય ઝળહળતી ખુમારીનું આલેખન કરતી આ નવલકથા ભારતીય સાહિત્યની એક શ્રેષ્ઠ કૃતિ છે.

• આંગળિયાતના મુખ્ય પાત્રો અંગદ, ટીહો, વાલી અને કંકુ ગુજરાતી કથાસાહિત્યમાં અમર થઈ ગયા છે.
• ટીહા અને વાલીનો ઉદાત્ત પ્રેમ અને ટીહાનું બલિદાન વાચકના હૃદયને હચમચાવી મૂકે છે.
• આ નવલકથા માટે તેમને કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, નવી દિલ્હીનો પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો.

૨. ‘લક્ષ્મણની અગ્નિપરીક્ષા’: સામાજિક અન્યાય અને ધર્માંતરણ પછી પણ બદલાતી ન રહેતી સામાજિક વાસ્તવિકતા વચ્ચે પિસાઈ રહેલા પાત્રોના માનસિક વલોપાતને આલેખતી આ કૃતિ સંવેદનશીલ છે.

૩. અન્ય નવલકથાઓ : ‘માણસ હોવાની શરતે’, ‘બીજ-ત્રીજના તેજ’, ‘અનંતયાત્રા’, અને ‘દાદાનો દેશ’ જેવી કૃતિઓ દ્વારા તેમણે સમાજના છેવાડાના માનવીઓની અંતરવ્યથાને બારીકાઈથી આલેખી છે.

૫. રેખાચિત્રકાર તરીકે જોસેફ મેકવાન : ‘વ્યથાના વીતક’

ગુજરાતી ચરિત્રનિબંધ અને રેખાચિત્ર સાહિત્યમાં જોસેફ મેકવાનનો સંગ્રહ ‘વ્યથાના વીતક’ એક સીમાસ્તંભ સમાન છે. આ પુસ્તકમાં તેમણે પોતાના જીવનસંપર્કમાં આવેલા સાચા અને સામાન્ય છતાં અસામાન્ય માનવીઓનાં હૃદયદ્રાવક શબ્દચિત્રો દોર્યાં છે:

• ‘હતી ત્યારે મારે ત્રણ-ત્રણ મા હતી!’ : માતૃપ્રેમની પરમ પવિત્રતા અને ત્રણ-ત્રણ માતાઓ (જન્મદાત્રી, સાચવનારી અને પાલક) ના વાત્સલ્યનું અશ્રુભીનું નિરૂપણ.
• ‘ભવાન ભગત’ : અદના સેવાભાવી, ઈશ્વરનિષ્ઠ અને ત્યાગી વ્યક્તિત્વનું જીવંત રેખાચિત્ર.
• ‘તારો રે ભરૂંસો મને ભારી...’ : વિષમ સામાજિક વાતાવરણ વચ્ચે પણ શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસનો દીવો પ્રગટાવી રાખતાં પાત્રોની ખુમારી.
• ‘લક્ષ્મીનો ચાંદલો’ : સ્ત્રી-સંવેદના અને સામાજિક ઉપેક્ષા સામે સંઘર્ષ કરતી નારીનું દિલચસ્પ ચિત્રણ.

તેમના રેખાચિત્રો વાંચતાં એવું પ્રતીત થાય છે કે પાત્રો સાક્ષાત્ આપણી સામે આવીને પોતાનું દુઃખ રડી રહ્યાં છે.

૬. સર્જનરીતિ અને કલાગત વિશેષતાઓ

(ક) ભાલ અને ચરોતરની તળપદી લોકબોલીનો વિનિયોગ : જોસેફ મેકવાનની ભાષા એ કોઈ પુસ્તકીય કે સંસ્કૃતપ્રચુર ભાષા નથી, પણ ધરતીની સોડમ ધરાવતી જીવતી લોકવાણી છે. તળપદા રૂઢિપ્રયોગો, કહેવતો અને બોલીના વિશિષ્ટ લહેકા તેમની કૃતિઓને અદભુત પ્રતીતિકરતા બક્ષે છે.

(ખ) વાસ્તવવાદી અને તટસ્થ અભિગમ : તેઓ દલિત સમાજનું આલેખન કરતી વખતે કેવળ સવર્ણો પર આક્ષેપબાજી નથી કરતા; પોતાના સમાજમાં રહેલી કુરૂઢિઓ, અંધશ્રદ્ધા, દારૂબંધીની સમસ્યા અને આપસી વેરઝેરને પણ એટલી જ નિર્ભીકતાથી ખુલ્લાં પાડે છે.

(ગ) પાત્રોની અડીખમ ખુમારી અને માનવતા : તેમના પાત્રો લાચાર કે ભીખારી નથી, પણ પોતાની મહેનત અને સ્વાભિમાન પર જીવનારાં અડીખમ માનવીઓ છે. વિષમ પરિસ્થિતિ પણ તેમની માણસાઈને ઝાંખી પાડી શકતી નથી.

૭. પારિતોષિકો અને સાહિત્યિક સન્માન

જોસેફ મેકવાનના માતબર સાહિત્યિક પ્રદાનને ગુજરાત તેમજ ભારત સરકારે મુક્તકંઠે બિરદાવ્યું છે:

• સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર (દિલ્હી) – ૧૯૮૯ : તેમની ‘આંગળિયાત’ નવલકથા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરનું સર્વોચ્ચ સન્માન પ્રાપ્ત થયું.
• ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણચંદ્રક : સાહિત્યક્ષેત્રે ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ.
• ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કારો : તેમના ‘વ્યથાના વીતક’ જેવા પુસ્તકો રાજ્ય કક્ષાએ પ્રથમ પારિતોષિકથી સન્માનિત થયાં.
• વિવિધ સાહિત્યિક સંસ્થાઓ દ્વારા તેમનું જાહેર નાગરિક અભિવાદન કરવામાં આવ્યું હતું.

૮. સર્જક તરીકેની વિશેષ મુદ્રા

જોસેફ મેકવાન માત્ર કોઈ એક જ્ઞાતિ કે વર્ગના લેખક નથી, પણ સમગ્ર ‘પીડિત માનવતા’ના સર્જક છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં મુનશી અને દર્શકની ભવ્યતા કે પન્નાલાલની જાનપદી મહેંક જે સ્થાન ધરાવે છે, તેટલું જ વિશિષ્ટ સ્થાન જોસેફ મેકવાને દલિત-સામાજિક વાસ્તવના પ્રણેતા તરીકે અંકિત કર્યું છે.

૯. ઉપસંહાર

સમગ્ર મૂલ્યાંકન કરતાં કહી શકાય કે જોસેફ મેકવાન એ ગુજરાતી સાહિત્યના એવા સમર્થ પ્રહરી હતા જેમણે સાહિત્યને ભદ્રલોક (ઉચ્ચ વર્ગ) ના દીવાનખાનામાંથી બહાર લાવીને ગામડાંની વણકર વાસની ધૂળિયી ગલીઓમાં અને ગરીબોના ઝૂંપડામાં ધબકતું કર્યું.

તેમણે પોતાના સાહિત્ય દ્વારા સાબિત કર્યું કે માનવતા કોઈ ઉચ્ચ કુળ કે સંપત્તિની મોહતાજ નથી; સાચું સૌંદર્ય અને ખુમારી તો શોષણ સામે માથું ઊંચું રાખીને જીવતા સામાન્ય માનવીના હૈયામાં ધબકે છે. પોતાની તળપદી શૈલી, સળગતી સામાજિક નિસબત અને સ્નેહાળ માનવતાવાદી દ્રષ્ટિકોણને કારણે જોસેફ મેકવાન ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં સદા સ્મરણીય અને પ્રેરણારૂપ બની રહેશે.

ટૂંકમાં ઉત્તર - અનસીન

પ્રશ્ન ૧. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો (દરેક પ્રશ્નના ૨ ગુણ):

૧. નરસિંહ મહેતાના પદોમાં કયું સામાજિક ચિંતન મુખ્યત્વે પ્રગટ થાય છે?

•  ઉત્તર: નરસિંહ મહેતાના પદોમાં મધ્યકાલીન સમાજની જ્ઞાતિપ્રથા, ઊંચ-નીચના ભેદભાવો અને અસ્પૃશ્યતાના દંભ સામેનું સમાનતાવાદી, માનવતાવાદી અને સમરસતાવાદી સામાજિક ચિંતન મુખ્યત્વે પ્રગટ થાય છે. નરસિંહે નાગર જ્ઞાતિના વિરોધ છતાં અછૂત ગણાતા દલિતો (મેઘવાળો) ના વાસમાં જઈને ભજન ગાઈ સામાજિક ક્રાંતિ કરી હતી. તેમના પદોમાં આધ્યાત્મિક અદ્વૈતમાંથી જાગેલું સામાજિક સમભાવનું દર્શન પ્રગટે છે:

  “પક્ષાપક્ષી ત્યાં નહીં પરમેશ્વર, સમદ્રષ્ટિ ને સર્વ સમાન;” તેમના મતે જ્યાં સુધી જીવ-માત્રમાં એક જ ઈશ્વર જોવાની સમભાવપૂર્ણ દ્રષ્ટિ ન કેળવાય, ત્યાં સુધી તમામ સામાજિક આચરણ મિથ્યા છે.

૨. અખાના છપ્પામાં કેવા પ્રકારનું તત્વચિંતન જોવા મળે છે?

•  ઉત્તર: ૧૭મી સદીના જ્ઞાની કવિ અખાના છપ્પામાં આદ્ય શંકરાચાર્ય પ્રેરિત કેવલાદ્વૈત વેદાંત (અદ્વૈત તત્વચિંતન) જોવા મળે છે. અખો ‘બ્રહ્મ સત્યં જગન્મિથ્યા’ના સિદ્ધાંતને કેન્દ્રમાં રાખીને લૌકિક સંસારને ‘માયા’ કે ‘પ્રપંચ’ ગણાવે છે. સાથે સાથે તેના તત્વચિંતનનું બીજું મુખ્ય પાસું બાહ્યાડંબર, તિલક-માળા, તીર્થયાત્રા અને પાખંડ જેવા કર્મકાંડો પર કરાયેલો ધારદાર બૌદ્ધિક અને વિવેચનાત્મક કટાક્ષ છે. અખાનું ચિંતન બ્રહ્મજ્ઞાન અને અનુભવજન્ય જ્ઞાનને જ સાચી મુક્તિનો માર્ગ માને છે:

  “એક મૂરખને એવી ટેવ, પથ્થર એટલા પૂજે દેવ;”

૩. સાહિત્યિક સંજ્ઞા ‘સાધારણીકરણ’નો ટૂંકો અર્થ આપો.

•  ઉત્તર: ભારતીય કાવ્યશાસ્ત્રમાં રસસિદ્ધાંત અંતર્ગત આચાર્ય ભટ્ટનાયક દ્વારા પ્રવર્તાવાયેલી અને આચાર્ય અભિનવગુપ્ત દ્વારા પરિપુષ્ટ કરાયેલી સંજ્ઞા એટલે ‘સાધારણીકરણ’ (Universalization / Generalization). સાહિત્યકૃતિ કે નાટકના આસ્વાદ દરમિયાન નાયક-નાયિકા (વિભાવ) ના અંગત સુખ-દુઃખ કે સંવેદનાઓ પોતાના વ્યક્તિગત પરિવેષમાંથી મુક્ત થઈને સાર્વત્રિક, સાર્વજનિક અને સર્વસામાન્ય (Universal) બને તે પ્રક્રિયાને સાધારણીકરણ કહે છે. આ સ્થિતિમાં ભાવક (વાચક/પ્રેક્ષક) વ્યક્તિગત મર્યાદાઓ ભૂલીને રસનો નિર્લેપ અને અલૌકિક આનંદ માણે છે.

૪. ‘મંદાક્રાંતા’ છંદના અક્ષરો અને તેનું ગણ-બંધારણ જણાવો.

•  ઉત્તર:
  • કુલ અક્ષરો : ૧૭ (સત્તર) અક્ષર (પ્રત્યેક ચરણમાં).
  • ગણ-બંધારણ : મ - ભ - ન - ત - ત - ગા - ગા (\text{— — —} \mid \text{— U U} \mid \text{U U U} \mid \text{— — U} \mid \text{— — U} \mid \text{—} \mid \text{—})
  • યતિ (વિરામ) : ૪થા અને ૧૦મા અક્ષરે યતિ આવે છે.
  • સંસ્કૃત લક્ષણ-સૂત્ર :

    “મંદાક્રાંતા જલધિ-ષડ્-ગૌ મ્ભૌ નતૌ તાદ્ ગુરુ ચેત્ |” (ગુજરાતીમાં કવિ કાન્તના ખંડકાવ્યો ‘પૂર્વાલાપ’ અને ઉમાશંકર જોશીના કરુણ-ગંભીર પ્રકૃતિવર્ણનમાં આ છંદનો સર્વોત્તમ વિનિયોગ થયો છે.)

૫. ‘વર્ણાનુપ્રાસ’ (વર્ણસગાઈ) અલંકાર કોને કહેવાય? એક ઉદાહરણ આપો.

•  ઉત્તર:
  • લક્ષણ / વ્યાખ્યા : જ્યારે કાવ્યની કોઈ પંક્તિ કે ચરણમાં એકનો એક વર્ણ (અક્ષર/વ્યંજન) શબ્દના પ્રારંભે બે કે તેથી વધુ વખત પુનરાવર્તિત થઈને વિશિષ્ટ નાદમાધુર્ય, રણકાર અને ચમત્કૃતિપૂર્ણ સૌંદર્ય ઉપજાવે, ત્યારે તેને ‘વર્ણાનુપ્રાસ’ કે ‘વર્ણસગાઈ’ અલંકાર (Alliteration) કહે છે.
  • ઉદાહરણ :

    “કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે.” (અહીં ‘ક’ વર્ણનું પાંચ વખત સતત આવર્તન થવાથી કર્ણપ્રિય સંગીતમય નાદ અને કાવ્યસૌંદર્ય પ્રગટે છે.)

મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતામાં ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સંદર્ભે મીરાંની કૃષ્ણભક્તિ

પ્રશ્ન ૨: મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતામાં ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સંદર્ભે મીરાંની કૃષ્ણભક્તિની વિસ્તૃત સમીક્ષા કરો. [ગુણ : ૧૩]

૧. પ્રસ્તાવના : ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા અને મીરાંનું સ્થાન

ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા (Indian Knowledge Systems - IKS) નો મૂળભૂત ઉદ્દેશ માનવીય ચેતનાને ક્ષુદ્ર અહંકાર અને સાંસારિક બંધનોમાંથી મુક્ત કરી પરમતત્વ સાથે એકરૂપ કરવાનો છે. ઉપનિષદ, શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અને શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ દ્વારા પ્રવાહિત થયેલી આ જ્ઞાનધારામાં ભક્તિને માત્ર એક સાધન નહીં, પરંતુ સાધ્ય—સ્વયં પંચમ પુરુષાર્થ—માનવામાં આવી છે. નારદ ભક્તિસૂત્રમાં ભક્તિની વ્યાખ્યા આપતાં લખાયું છે:

“સા ત્વસ્મિન્ પરમપ્રેમરૂપા, અમૃતસ્વરૂપા ચ |” (પરમાત્મા પ્રત્યેનો પરમ અનુરાગ અને સ્નેહ એ જ અમૃતસ્વરૂપ ભક્તિ છે.)

મધ્યકાલીન ભારતની ભક્તિ-ક્રાંતિ દરમિયાન જ્યારે શાસ્ત્રો, કર્મકાંડો અને સામાજિક વાડાઓ સામાન્ય માનવી અને સ્ત્રીઓ માટે દુર્ગમ હતા, ત્યારે મીરાંબાઈ (ઈ.સ. ૧૪૯૮ – ૧૫૪૬) એ કેવળ પ્રેમ અને આત્મસમર્પણના બળે પરબ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર કર્યો. મીરાંની કૃષ્ણભક્તિ એ શુષ્ક જ્ઞાનમાર્ગ કે રૂઢિચુસ્ત કર્મકાંડનો વિરોધ કરીને હૃદયની અત્યંત ઉત્કટ, અંગત અને દિવ્ય સંવેદના દ્વારા પ્રગટેલી ‘પ્રેમલક્ષણા’ અને ‘રાગાનુગા’ ભક્તિનું સર્વોચ્ચ શિખર છે.

ગુજરાતી, રાજસ્થાની અને હિન્દી ત્રણેય ભાષાઓમાં મીરાંનાં પદો આજે પણ માનવચેતનાને આધ્યાત્મિક ઊંચાઈ બક્ષે છે. કવિ ન્હાનાલાલે મીરાં વિશે યથાર્થ ઉચ્ચાર્યું છે:

“મીરાં એટલે પ્રેમદિવાની, મીરાં એટલે ભક્તિરસની અમર સરવાણી.”

                          ┌────────────────────────┐
                          │   મીરાંની કૃષ્ણભક્તિ   │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
 મધુરભાવ / દામ્પત્યભાવ          વિરહની કારમી વેદના             સામાજિક બંધનો સામે વિદ્રોહ
 (જીવાત્મા-પરમાત્માનું અદ્વૈત)   (સૂળી પર સેજનું રહસ્ય)        (લોકમર્યાદા અને રાણાનો ત્યાગ)

૨. મીરાંની ભક્તિનું દાર્શનિક સ્વરૂપ : મધુરભાવ (કાન્તાભાવ)

ભારતીય ભક્તિપરંપરામાં નવધા ભક્તિ ઉપરાંત પાંચ મુખ્ય ભાવો વર્ણવાયા છે: શાંત, દાસ્ય, સખ્ય, વાત્સલ્ય અને મધુરભાવ (કાન્તાભાવ). મીરાંની ભક્તિ મધુરભાવની ચરમસીમા છે.

(૧) શ્રીકૃષ્ણ સાથે સનાતન દામ્પત્ય : મીરાં માટે ગિરિધર ગોપાલ કોઈ દૂર વસતા અલૌકિક ઈશ્વર નથી, પણ પ્રત્યક્ષ પતિ, વર અને પ્રાણનાથ છે. સંસારના નશ્વર સંબંધીઓ કે મેવાડના રાજવી રાણા સંગાના પુત્ર ભોજરાજ સાથેના લૌકિક વિવાહ મીરાંના આત્માને બાંધી શક્યા નહીં. મીરાંએ તો બાલ્યકાળથી જ ગિરિધરને પોતાના અખંડ સુહાગ તરીકે સ્વીકારી લીધા હતા:

“મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ, દૂસરો ન કોઈ; જાકે સિર મોર મુગટ, મેરો પતિ સોઈ.”

અહીં લૌકિક દામ્પત્ય ત્યજીને અલૌકિક પરબ્રહ્મ સાથે લગ્ન સંબંધ જોડવાની જે અદ્ભુત તાત્વિક ભૂમિકા છે, તે ઉપનિષદોના ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’ અને ‘તત્ત્વમસિ’ ના જીવંત સાક્ષાત્કાર સમી છે.

(૨) અનન્યતા અને પૂર્ણ આત્મસમર્પણ : મીરાંની ભક્તિમાં ‘અન્ય’ કોઈનો પ્રવેશ શક્ય જ નથી. તેણે લોકલાજ, કુળની પ્રતિષ્ઠા અને સંસારના તમામ વૈભવોને કૃષ્ણના ચરણોમાં તૃણવત્ ગણીને સમર્પિત કરી દીધા છે:

“તાત-માત, ભ્રાત-બાંધવ, આપણો ન કોઈ; છાંડિ દઈ કુલકી કાનિ, કહા કરિહૈ કોઈ?”

૩. વિરહની પરાકાષ્ઠા અને દર્દનું દાર્શનિક પરિમાણ

મીરાંની કવિતા એ મુખ્યત્વે ‘વિરહની કવિતા’ છે. ભારતીય દર્શનમાં વિરહ એ પરમાત્માથી અલગ પડેલા જીવાત્માની મૂળભૂત વ્યાકુળતા છે. જ્યાં સુધી વિરહની ભઠ્ઠીમાં જીવ તપીને શુદ્ધ ન થાય, ત્યાં સુધી પરમાત્મા સાથે મિલન સંભવ નથી.

(૧) સૂળી પર સેજ અને વિરહની વેદના : મીરાં પોતાના દર્દને સામાન્ય જગત સમજી શકશે નહીં તેમ સ્પષ્ટપણે જણાવે છે. વિરહના આ દર્દને તેણે અત્યંત કાવ્યાત્મક રૂપકમાં રજૂ કર્યું છે:

“હેરી મૈં તો દર્દ દિવાની, મેરો દર્દ ન જાણે કોઈ! ઘાયલકી ગત ઘાયલ જાણે, જે કોઈ ઘાયલ હોય; સૂળી ઉપર સેજ હમારી, સોવણ કિસ બિધ હોય!”

અહીં ‘સૂળી ઉપર સેજ’ એ એક તરફ સાંસારિક ત્રાસ અને બીજી તરફ વિરહાગ્નિની કારમી વેદનાનું સૂચક છે. આ વેદના મીરાંને નિરાશ કરતી નથી, પણ તેની ભક્તિને વધારે તેજોમય બનાવે છે.

(૨) પ્રેમનાં આંસુઓથી વેલનું સિંચન : મીરાંએ ભક્તિની પ્રાપ્તિ સહજ કે આસાનીથી કરી નથી. પોતાના પવિત્ર અશ્રુઓ વડે તેણે ભક્તિની વેલ રોપી અને ઉછેરી છે:

“અંસુવન જલ સીંચિ-સીંચિ, પ્રેમ-બેલિ બોઈ; અબ તો બેલિ ફૈલ ગઈ, આનંદ-ફલ હોઈ!”

દુઃખ અને વિરહનું રૂપાંતરણ પરમાનંદ (Spiritual Bliss) માં થાય છે, તે ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાનો વિજય દર્શાવે છે.

૪. સામાજિક ક્રાંતિ અને સ્ત્રી-સ્વાતંત્ર્યનો વિદ્રોહ

મીરાંની ભક્તિ માત્ર વ્યક્તિગત સાધના નહોતી, પણ સમકાલીન સરંજામશાહી (સામંતશાહી) અને પુરુષપ્રધાન સમાજવ્યવસ્થા સામેનો એક શાંત છતાં પ્રચંડ આંતરિક વિદ્રોહ હતો.

(૧) રાણાના અત્યાચારો અને વિષપાન : રાજમહેલની મર્યાદાઓ છોડીને સાધુ-સંતોના સંગમાં બેસતી અને કરતાલ વગાડી નાચતી મીરાંને મારવા માટે રાણાએ અનેક ષડયંત્રો કર્યા. પરંતુ મીરાંની કૃષ્ણ પ્રત્યેની અડગ શ્રદ્ધા સામે તમામ ઝેર અમૃત બની ગયાં:

“ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી રે, મેવાડના રાણા! ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી!” “રાણોજી રૂઠે તો આપણું કાંઈ નહિ કરે, પ્રભુજી રૂઠે તો મરી જઈએ રે!”

રાજા કરતાં ઈશ્વરની સત્તા સર્વોપરી છે તેવી મીરાંની આ જાહેરાત મધ્યકાલીન યુગની સ્ત્રીચેતનાનું વિરલ ઉદાહરણ છે.

(૨) પદસાહિત્ય અને સંગીતમય લય : મીરાંનાં પદો શાસ્ત્રીય રાગો (જેવા કે માલકૌંસ, બિહાગ, સારંગ, કેદાર) અને રાજસ્થાની-ગુજરાતી લોકઢાળોમાં બંધાયેલાં છે. તેમાં ઘૂંઘરૂનો રણકાર, એકતારાનો સૂર અને નારીહૃદયની આરપાર નીકળી જતી વેદના એકરૂપ થયેલી જોવા મળે છે.

૫. ઉપસંહાર

સમગ્ર સમીક્ષાના અંતે સ્પષ્ટ થાય છે કે મીરાંબાઈ એ ભારતીય જ્ઞાન અને ભક્તિપરંપરાનું એક અદ્વિતીય અને તેજસ્વી નક્ષત્ર છે. મીરાંએ પુરવાર કરી આપ્યું કે પરમાત્માની પ્રાપ્તિ માટે વેદ-વેદાંતના અઘરા શ્લોકો કે જટિલ તપશ્ચર્યા અનિવાર્ય નથી; જો અંતરમાં નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ અને પૂર્ણ સમર્પણ હોય, તો પરબ્રહ્મ સ્વયં જીવની સમીપ આવી જાય છે.

જીવનના અંતિમ તબક્કે મેવાડ છોડીને વૃંદાવન અને ત્યાંથી દ્વારકા આવીને રણછોડરાયની મૂર્તિમાં સમાઈ જનારી મીરાં, જીવાત્મા અને પરમાત્માના પરમ ઐક્યનું અમર પ્રતીક બની ગઈ. ઉમાશંકર જોશીએ સાચું જ કહ્યું છે કે:

“ગુજરાત અને ભારતે મીરાં દ્વારા પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનું સર્વોત્કૃષ્ટ શિખર સર કર્યું છે.”

આમ, મીરાંની કૃષ્ણભક્તિ એ પ્રેમ, ત્યાગ, શૌર્ય અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાનનો એવો ત્રિવેણી સંગમ છે જે સદીઓ વીતવા છતાં સમગ્ર માનવજાત માટે સદા પ્રેરણાદાયી રહેશે.

દયારામની ગરબીઓમાં ગોપીભાવ

પ્રશ્ન ૨: દયારામની ગરબીઓમાં ગોપીભાવની વિસ્તૃત સમીક્ષા કરો. [ગુણ : ૧૩]

૧. પ્રસ્તાવના : મધ્યકાલીન ભક્તિકવિતા અને દયારામનું સ્થાન

મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના પાંચ સદીઓ લાંબા ઇતિહાસમાં નરસિંહ મહેતાથી પ્રારંભાયેલી ભક્તિધારા જે સમર્થ કવિ આગળ આવીને પૂર્ણતા પામે છે, તે અગ્રણી સર્જક એટલે દયારામ (ઈ.સ. ૧૭૭૭ – ૧૮૫૨). નર્મદે દયારામને ‘મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતાની મીઠી મધપૂડી’ અને કાકાસાહેબ કાલેલકરે તેમને ‘ગુજરાતની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિના અમર ગાયક’ તરીકે ઓળખાવ્યા છે. દયારામ મધ્યકાલીન યુગના છેલ્લા સમર્થ પ્રતિનિધિ છે.

તેમણે આખ્યાન, પદ, સંવાદકાવ્યો અને ચિંતનાત્મક કૃતિઓ રચી હોવા છતાં તેમની સર્જક-પ્રતિભાનું સર્વોચ્ચ શિખર તેમની ‘ગરબીઓ’ છે. દયારામની ગરબીઓમાં વલ્લભ સંપ્રદાયની પુષ્ટિમાર્ગીય ભક્તિધારા, શુદ્ધાદ્વૈતનું રહસ્યદર્શન અને વિશેષ કરીને વ્રજગોપીઓના હૃદયની સંવેદના—અર્થાત્ ‘ગોપીભાવ’—અત્યંત લાલિત્યપૂર્ણ અને કાવ્યાત્મક રીતે પ્રગટ થયો છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   દયારામનો ગોપીભાવ     │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
પુષ્ટિમાર્ગીય પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ      માન, પ્રણયકલહ અને કટાક્ષ       નિષ્કામ આત્મસમર્પણ

૨. ગોપીભાવની તાત્વિક અને સંપ્રદાયગત વિભાવના

દયારામ પુષ્ટિમાર્ગના ચુસ્ત અનુયાયી હતા. શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય પ્રવર્તિત પુષ્ટિમાર્ગમાં મુક્તિ કે મોક્ષ કરતાં પણ ભગવદ્-અનુગ્રહ (કૃપા) દ્વારા પ્રાપ્ત થતી ‘પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ’ ને શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવી છે.

• ગોપીભાવ એટલે શું? શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ અને પુષ્ટિમાર્ગીય દર્શનમાં ‘ગોપી’ એ કોઈ સામાન્ય ગ્રામીણ સ્ત્રી નથી, પરંતુ જેણે પોતાની તમામ ઇન્દ્રિયો (ગો) પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણના ચરણોમાં અર્પણ કરી દીધી છે તેવી જીવાત્માની પરમ અવસ્થા છે.
• પુરુષ કવિમાં સ્ત્રીત્વનું આરોપણ : દયારામ પોતે સ્થૂળ દેહે પુરુષ હોવા છતાં, માનસિક અને આધ્યાત્મિક સ્તરે ગોપીરૂપ ધારણ કરીને શ્રીકૃષ્ણ સાથે લીલા કરે છે. તેમણે કૃષ્ણને પરમ પુરુષ અને પોતાની જાતને કૃષ્ણની ગોપી/પ્રિયા તરીકે અનુભવીને ગરબીઓ રચી છે. ગોપીભાવ એ જીવાત્મા અને પરમાત્મા વચ્ચેનો અત્યંત નિકટતમ, મધુર અને સાક્ષાત્કારરૂપ સંબંધ છે.

૩. દયારામની ગરબીઓમાં ગોપીભાવનાં વિવિધ પરિમાણો

(૧) સહજ આકર્ષણ અને સ્નેહસંકોચ : દયારામની ગોપી કૃષ્ણના પ્રથમ દર્શને જ મુગ્ધ બની જાય છે. કૃષ્ણનું રૂપસૌંદર્ય ગોપીના ચિત્તને એવું હરી લે છે કે તે લોકમર્યાદા કે કુળમર્યાદા ભૂલી જાય છે. ગોપી પોતાના હૃદયના આ સહજ સ્નેહખેંચાણને અત્યંત ઋજુતાથી વ્યક્ત કરે છે:

“હું શું જાણું જે વ્હાલે મુજમાં શું દીઠું? પ્રાણસ્નેહી મુજને લાગે મીઠો મીઠો!”

અહીં ગોપીને કૃષ્ણ પોતાના તરફ કેમ આકર્ષાયા તેનું આશ્ચર્ય છે, પણ સાથે સાથે કૃષ્ણના પ્રેમની મધુરતા તેના સમગ્ર અસ્તિત્વને છલકાવી દે છે.

(૨) માન, પ્રણયકલહ અને મિષ્ટ આક્ષેપો (માનલીલા) : દયારામની ગરબીઓની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમાં ગોપીઓ કૃષ્ણ સામે કેવળ હાથ જોડીને ઊભી રહેતી દાસી નથી બનતી, પણ પ્રેમની સમાનતાના અધિકારે કૃષ્ણ સાથે મીઠો ઝઘડો કરે છે, રીસાય છે અને કટાક્ષ કરે છે. આ પ્રણયકલહ પ્રેમની ઉત્કટતા વધારે છે:

“ઊભા રહો તો કહું વાતલડી બિહારીલાલ, આડા તે કાં ફરો છો? આઘા તે કાં સરો છો? મારે ઘેર આવતાં લાજો છો કેમ લાલ?”

કૃષ્ણની ચંચળતા, તેમની છેડછાડ અને અન્ય ગોપીઓ સાથેના સંબંધો પરત્વે ગોપી સહજ ઈર્ષા અને મીઠો રોષ પ્રગટ કરે છે.

(૩) વ્યાજસ્તુતિ અને શ્યામ રંગનો ત્યાગ : દયારામની સર્વોત્કૃષ્ટ અને વિશ્વવિખ્યાત ગરબી ‘શ્યામ રંગ સમીપે ન જાવું’માં ગોપીભાવનું સર્વોચ્ચ શિખર જોવા મળે છે. કૃષ્ણના કપટથી નારાજ થઈને ગોપી કાળી વસ્તુઓનો ત્યાગ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે:

“શ્યામ રંગ સમીપે ન જાવું, મારે આજ થકી શ્યામ રંગ સમીપે ન જાવું; જેમાં કાળાસ તે તો સરખી જ હોય, ભેદ નહિ કેમે લહાવું!”

પરંતુ ગરબીના અંતે ગોપી કબૂલે છે: “દયાગીરીધરના ગુણ સુંદર, અંતર કેમે ના વારું!” – અર્થાત્ બહારથી કાળી વસ્તુઓ ત્યજવાની વાત કરતી ગોપી ભીતરથી તો કૃષ્ણના શ્યામ રંગમાં સંપૂર્ણપણે રંગાઈ ચૂકેલી છે. આ વ્યાજસ્તુતિ ગોપીહૃદયના અગાધ પ્રેમનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(૪) વિરહની કારમી વેદના : જ્યાં સંયોગ શૃંગાર આટલો પ્રબળ હોય, ત્યાં વિયોગ પણ એટલો જ તીવ્ર બને છે. કૃષ્ણ જ્યારે મથુરા ચાલ્યા જાય છે ત્યારે ગોપીઓની જે મનોદશા થાય છે, તેનું દયારામે હૃદયદ્રાવક વર્ણન કર્યું છે:

“ઓધાજી! મારા વ્હાલાને વઢીને કે’જો રે, અમને કીધાં છે દાસી, રહેવા દિયો કાશી; મથુરામાં મો’લિયા મોટા રે!”

જ્ઞાની ઉદ્ધવ જ્યારે ગોપીઓને નિર્ગુણ બ્રહ્મ અને યોગનો ઉપદેશ આપવા આવે છે, ત્યારે ગોપીઓ પોતાના અખંડ સગુણ પ્રેમના બળે ઉદ્ધવના જ્ઞાનમાર્ગનો છેદ ઉડાવી દે છે અને સાબિત કરે છે કે શુષ્ક જ્ઞાન કરતાં સાચો સ્નેહ અને હૃદયનો ગોપીભાવ અનંતગણો શ્રેષ્ઠ છે.

(૫) નિષ્કામ સમર્પણ અને અનન્યતા : ગોપીના જીવનનું એકમાત્ર લક્ષ્ય કૃષ્ણનું સુખ છે. સંસારના તિરસ્કાર કે મેણાં-ટોણાંની તેને લેશમાત્ર ચિંતા નથી. તે પોતાના સર્વસ્વનો હોમ કરીને ગાય છે:

“પ્રીત કીધી મેં તો કાના સંગાથે, મારે માથે તો ગોકુળ આખું ગાજે રે!”

દયારામની ગોપી માટે કૃષ્ણ એ કેવળ ઈશ્વર નથી, પણ તેનો પ્રાણ, જીવન અને સર્વસ્વ છે.

૪. ગરબી સ્વરૂપ, સંગીત અને લાસ્યનૃત્યનો સુમેળ

દયારામની ગરબીઓમાં ગોપીભાવ આટલો સજીવ કેમ બન્યો? તેનો ઉત્તર ગરબીના સંગીતમય શિલ્પમાં રહેલો છે:

• ગેયતા અને તાલ : દયારામ પોતે સંગીતશાસ્ત્રના પ્રખર પંડિત હતા. તેમણે દેશી, સારંગ, કેદાર, બિલાવલ અને કાફી જેવા રાગોમાં ગરબીઓ બાંધી છે.
• લાસ્યભાવ અને તાળીઓનો તાલ : ગરબી એ સ્ત્રીઓ દ્વારા ગવાતું અને ઘૂમરાતા કદમો સાથે તાળીઓના તાલ પર રમાતું લાસ્યપ્રધાન લોકનૃત્ય છે. દયારામના શબ્દોમાં સ્ત્રીહૃદયના કંકણનો રણકાર અને ઘૂંઘરૂનો લય ગૂંથેલો છે.
• ભાષાલાલિત્ય : દયારામની ભાષા સંસ્કૃતપ્રચુર કે શુષ્ક નથી, પણ ચરોતર અને તળપદા ગુજરાતની અત્યંત મધુર, રસાળ અને જીવંત કાવ્યભાષા છે.

૫. તુલનાત્મક પરિપ્રેક્ષ્ય (નરસિંહ, મીરાં અને દયારામ)

• નરસિંહ મહેતા: તેમના પદોમાં રહસ્યમય અને દાર્શનિક ગોપીભાવ છે (“હું રે પિયાના નયનમાં વસી રે...”).
• મીરાંબાઈ: તેમના પદોમાં વ્યક્તિગત સ્વાનુભૂતિ, દામ્પત્યભાવ અને વિરહની કરુણ વેદના કેન્દ્રસ્થાને છે.
• દયારામ: દયારામમાં ગોકુળની સમગ્ર ગોપીસૃષ્ટિનું સામૂહિક નારીલાલિત્ય, ઉત્સવપ્રિયતા, વિનોદ અને પ્રેમનો દિવ્ય શૃંગાર પ્રગટે છે.

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર સમીક્ષાના અંતે સ્પષ્ટ થાય છે કે દયારામની ગરબીઓમાં પ્રગટતો ગોપીભાવ એ લૌકિક શૃંગાર નથી, પણ ભારતીય દર્શનની પરમ આધ્યાત્મિક ભૂમિકા પર રચાયેલી પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનું અમૃત છે. દયારામે પુરુષભાવ ઓગાળીને સ્ત્રીભાવ સ્વીકાર્યો અને વ્રજગોપીઓના અંતરના સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ ભાવોને ગુજરાતી કવિતામાં અમરત્વ બક્ષ્યું.

દયારામની ગરબીઓ ગુજરાતી સાહિત્યનો અનમોલ વારસો છે. કવિ ન્હાનાલાલે સાચું જ કહ્યું છે:

“દયારામ એ ગુજરાતની ગરબીઓના મુગટમણિ છે; એમની ગરબીઓમાં ગુજરાતનું નારીહૃદય સદાકાળ ધબકતું રહેશે.”

આમ, ભક્તિ, શૃંગાર, સંગીત અને કાવ્યકળાના પરમ સંગમરૂપ દયારામની આ ગરબીઓ મધ્યકાલીન સાહિત્યજગતમાં ગોપીભાવની ચિરંજીવ મધુરતા રેલાવતી અજોડ બની રહે છે.

રઢિયાળી રાત’નાં આધારે ‘અબોલા’ ગીતની સંવેદના

પ્રશ્ન ૩. ટૂંકનોંધ લખો : [૦૬ ગુણ]

વિષય : (૨) ‘રઢિયાળી રાત’નાં આધારે ‘અબોલા’ ગીતની સંવેદના

૧. પ્રસ્તાવના : લોકગીતોમાં દાંપત્યસંવેદના અને ‘રઢિયાળી રાત’

ગુજરાતી લોકસાહિત્યના સુવર્ણભંડાર સમાન રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણી સંપાદિત ‘રઢિયાળી રાત’ સંગ્રહ એ સૌરાષ્ટ્ર અને ગુજરાતની લોકમાનસિકતા, રીતરિવાજો અને માનવીય સંબંધોની ઋજુ સંવેદનાઓને ઉજાગર કરતો અદ્વિતીય ગ્રંથ છે. લોકગીતોમાં નારીહૃદયના સુખ-દુઃખ, મિલન-વિરહ, સ્નેહ અને રિસામણાં-મનામણાં અત્યંત સહજ અને કાવ્યાત્મક રીતે પ્રગટ થયાં છે.

આ સંગ્રહનું વિખ્યાત લોકગીત ‘અબોલા’ (જે સામાન્ય રીતે “દાડમડીના દાળે દાડમ પાક્યાં રે...” અથવા “આ દલડાં દીધાં તે દલડાં પાછાં ના મળે...” / પતિ-પત્ની વચ્ચેના મૌન-સંઘર્ષના સંદર્ભે) ભારતીય દાંપત્યજીવનની અત્યંત નાજુક, ગૂઢ અને મૂંગી વેદનાને વાચા આપતી એક ચિરંજીવ કૃતિ છે. પ્રસ્તુત લોકગીત બાહ્ય કલેશ કે ઝઘડા વિના, માત્ર બે સ્નેહી જીવો વચ્ચે બંધાયેલા ‘અબોલા’ (મૌન) દ્વારા સર્જાતી માનસિક વિષાદની ઉત્કટતા આલેખે છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   ‘અબોલા’ ગીતની સંવેદના  │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
 મૌનનું કારમું દર્દ (અબોલા)        સહિયર-સ્વજનો આગળ વ્યથા        મનાવવાના પ્રયાસો અને આશા

૨. ‘અબોલા’ની સંકલ્પના અને વિષયવસ્તુ

લોકજીવનમાં ‘અબોલા’ એ ક્રોધનું સ્થૂળ રૂપ નથી, પરંતુ અત્યંત ઊંડા પ્રેમમાંથી જન્મેલું અલિપ્ત મૌન છે. જ્યારે પ્રિયતમા કે પત્નીથી કોઈ અજાણતાં ભૂલ થઈ જાય અથવા પતિ કોઈ કારણસર અબોલા લે (બોલવાનું બંધ કરે), ત્યારે એ મૂંગું વાતાવરણ સ્ત્રી માટે તલવારના ઘા કરતાં પણ વધુ પીડાદાયક બની રહે છે.

• ઘરમાં સાથે રહેવા છતાં બંને વચ્ચે અદ્રશ્ય દીવાલ ચણાઈ જાય છે.
• નારી માટે પતિનું બોલવું એ જ સંસારનું સર્વોચ્ચ સુખ છે; તેનું મૌન એ જીવતેજીવ મરણ સમાન બની જાય છે.

લોકકવિએ આ અસહ્ય મૂંગી વેદનાને લોકબોલીના અત્યંત સચોટ લયમાં ઢાળી છે:

“મારે માથે અબોલાના ડુંગરા ઢળ્યા રે, મારે હૈયે અબોલાના સાયર ઊછળ્યા રે!”

ડુંગરા જેવો ભારેખમ ભાર અને સાગર (સાયર) જેવાં ઊછળતાં મોજાં જેવી માનસિક અશાંતિ નારીના હૃદયને વલોવી નાખે છે.

૩. પ્રકૃતિનાં પ્રતીકો દ્વારા વિરહ અને મૌનનું ઘનીભવન

‘રઢિયાળી રાત’નાં મોટાભાગનાં ગીતોની જેમ ‘અબોલા’માં પણ પ્રકૃતિના તત્ત્વો સ્ત્રીના મનોભાવો સાથે એકરૂપ થઈને આવે છે.

• આસોપાલવનાં તોરણો, આંગણામાં ઊભેલી દાડમડી, કે આકાશમાં ઊગતો પૂર્ણિમાનો ચંદ્ર—આ બધું જ પ્રિયજનના અબોલાને કારણે નારી માટે શૂન્ય અને અર્થહીન બની જાય છે.
• દાડમ પાકે ત્યારે તેની લાલાશ મીઠાશનું પ્રતીક છે, પણ નાયિકા માટે એ વિરહની આગ બની જાય છે:

  “દાડમ પાક્યાં ને દાડમના દાણા લાલ રે, મારે સાયબો અબોલા રાખે કાલના રે!”

પ્રકૃતિની સમૃદ્ધિ સામે નાયિકાના અંતરની ભીષણ રિક્તતા (ખાલીપો) આ ગીતમાં અદ્ભુત વિરોધાભાસ પ્રગટ કરે છે.

૪. પ્રિયતમને રીઝવવાના અને મનાવવાના આકુળવ્યાકુળ પ્રયત્નો

ગીતમાં નાયિકા પોતાની ખુમારી કે અહંકારને બાજુ પર મૂકીને પતિના અબોલા તોડાવવા માટે વિવિધ ઉપાયો કરે છે. તે સહિયરો સમક્ષ પોતાની લાચારી વ્યક્ત કરે છે અને પતિને મનાવવા કાલાવાલા કરે છે:

• તે ઉત્તમ ભોજન પીરસે છે, મીઠાં જળ ધરે છે, પણ સાયબો થાળી સામે જોતો નથી.
• તે પોતાની જાતને દોષિત માનીને ક્ષમા યાચવા તૈયાર થાય છે:

  “જો રે જાણું કે વ્હાલમો અબોલા લેશે રે, તો તો પગની પાનીએ ઢોળું આંસુડાં રે!”

આ પંક્તિઓમાં ભારતીય નારીના નિઃસ્વાર્થ સમર્પણ અને પ્રિયજન પ્રત્યેના એકનિષ્ઠ પ્રેમની પરાકાષ્ઠા જોવા મળે છે. તેને સંસારના કોઈ વૈભવની તમા નથી, માત્ર પતિના મુખમાંથી વહેતા સ્નેહના બે બોલની જ આશા છે.

૫. દાંપત્યધર્મ અને મનોવૈજ્ઞાનિક વાસ્તવિકતા

અનુસ્નાતક કક્ષાના અધ્યયનની દૃષ્ટિએ આ લોકગીત દાંપત્યજીવનનું ઊંડું મનોવિશ્લેષણ રજૂ કરે છે.

• અહીં કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિનો પ્રવેશ નથી કે નથી કોઈ કુટુંબકલેશ. આ બે હૈયાં વચ્ચેનો સ્નેહસંકોચ અને પ્રણયકલહ (Lover’s Quarrel) છે.
• અબોલા જેટલા લાંબા ખેંચાય છે, તેટલી જ બંને પક્ષે મળવાની અને બોલવાની તાલાવેલી તીવ્ર બને છે.
• ગીતના અંતરંગમાં આશાનું કિરણ છુપાયેલું છે કે આ મૌનનું આવરણ તૂટશે ત્યારે મિલનનો આનંદ બેવડાઈ જશે.

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર મૂલ્યાંકન કરતાં સ્પષ્ટ થાય છે કે ‘રઢિયાળી રાત’માં સંગૃહીત ‘અબોલા’ લોકગીત એ ગુજરાતી લોકકવિતાનું એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને કાવ્યમય મોતી છે. તેમાં તળપદા લોકઢાળની ગેયતા અને નારીહૃદયની આરપાર નીકળી જતી વેદના એકબીજામાં ઓતપ્રોત થયેલી છે.

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ સાચું જ દર્શાવ્યું છે કે સૌરાષ્ટ્રના સ્ત્રી-હૃદયના અબોલ દર્દને આવાં ગીતો જેટલું સચોટ અન્ય કોઈ સાહિત્ય ઝીલી શક્યું નથી. આ લોકગીત બાહ્ય વાચાળતા કરતાં મૌનની ગહન ભાષા દ્વારા માનવસંબંધોના માધુર્ય અને વિષાદને ચિરંજીવ ઊંચાઈ બક્ષે છે.

તેજમલ ઠાકોર’ કથાગીતમાં પ્રગટતું નારી-શૌર્ય

પ્રશ્ન ૩. ટૂંકનોંધ લખો : [૦૬ ગુણ]

વિષય : (૧) ‘તેજમલ ઠાકોર’ કથાગીતમાં પ્રગટતું નારી-શૌર્ય

૧. પ્રસ્તાવના : ગુજરાતી લોકકથાગીત પરંપરા અને તેજમલ

ગુજરાતી લોકસાહિત્યના વિવિધ પદ્યસ્વરૂપોમાં ‘કથાગીત’ (Ballad) એ કથાનક, નાટ્યાત્મકતા, ગેયતા અને રસવૈવિધ્યની દૃષ્ટિએ અત્યંત સમૃદ્ધ પ્રકાર છે. ઝવેરચંદ મેઘાણી સંપાદિત ‘રઢિયાળી રાત’ સંગ્રહનું ‘તેજમલ ઠાકોર’ (તેજમલ) કથાગીત સમગ્ર ભારતની લોકસાહિત્યિક પરંપરામાં નારી-શૌર્ય અને વીરરસની એક અદ્વિતીય કૃતિ તરીકે ઊપસી આવે છે.

મધ્યકાલીન પિતૃસત્તાક સમાજવ્યવસ્થામાં પુત્રના જન્મને જ વંશવેલા અને રક્ષણનો આધાર ગણવામાં આવતો હતો. આવા રૂઢિચુસ્ત યુગપરિવેશની સામે ‘તેજમલ ઠાકોર’ એક ક્રાંતિકારી નારીચેતના અને વીરાંગનાના પરાક્રમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ કથાગીતમાં એક ક્ષત્રિયાણી પુત્રી પોતાના પિતાની લાચારી અને રાજ્યની આબરૂ બચાવવા માટે યુદ્ધભૂમિમાં શસ્ત્રો સજીને દુશ્મન સામે ઝૂઝે છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   તેજમલનું નારી-શૌર્ય   │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
 પિતાનો વિલાપ અને પુત્રીપ્રતિજ્ઞા       પુરુષવેશ અને ચતુરાઈભરી કસોટીઓ     રણમેદાનમાં શત્રુ પર વિજય

૨. કથાપૃષ્ઠભૂમિ : પિતાની લાચારી અને તેજમલનો ઉત્સાહ

કથાગીતનો પ્રારંભ અત્યંત કરુણ અને ગંભીર વાતાવરણ વચ્ચે થાય છે. ગામ પર શત્રુઓનું સૈન્ય (ધાડ) ચડી આવે છે, અને સીમાડે કાગળ (યુદ્ધનો પડકાર) આવે છે. ઘરમાં માત્ર સાત-સાત દીકરીઓ હોવાથી અને એક પણ પુત્ર ન હોવાના કારણે વૃદ્ધ દાદા (પિતા) રડવા લાગે છે:

“દાદે કાગળ વાંચીને આંસુ ઢાળિયાં રે, દાદો ઊભા ઊભા રોવે વંઝીયાણાં મે’ણાં રે.”

પિતા પોતાને 'વાંઝિયો' માનીને નિઃસહાય બને છે. એ વખતે તેની નાની દીકરી તેજમલ પિતાની આ લાચારી સહન કરી શકતી નથી. તે દીકરી હોવાના સંકોચને ફગાવી દઈને ક્ષત્રિયત્વનું ગૌરવ દાખવતાં નિર્ભય બનીને પિતાને પડકાર ઝીલવા આશ્વાસન આપે છે:

“હું રે દાદા, તમારી તેજમલ દીકરી રે, હું રે દાદા, વ્હારે ચડીશ દળકટકમાં રે!”

આ સંવાદમાં પુત્રીના આત્મવિશ્વાસની સાથે પિતાના વંશ અને સ્વાભિમાનની રક્ષા કરવાની ઉદાત્ત શૌર્યભાવના પ્રગટ થાય છે.

૩. નારીસહજ ચિહ્નો અને તેજમલની બુદ્ધિચાતુર્યભરી કસોટીઓ

પિતાને ચિંતા થાય છે કે રણમેદાનમાં શત્રુઓ સ્ત્રીસહજ શારીરિક લક્ષણો પરથી તેને ઓળખી કાઢશે. પરંતુ તેજમલ કેવળ શસ્ત્રધારી યોદ્ધા નથી, તે પ્રખર મુત્સદ્દી અને બુદ્ધિશાળી નારી છે. પિતાના પ્રત્યેક સંશયનું તે અત્યંત તાર્કિક સમાધાન આપે છે:

• માથાનો ચોટલો :

  “માથાનો અંબોડો દાદા, ટોપમાં છુપાવશું રે!”

• કાનની વાળી / કડી :

  “કાનની અકોટી દાદા, પાઘડીમાં ઢાંકશું રે!”

• હાથની ચૂડલી અને પગના કડાં :

  “હાથની ચૂડીઓ દાદા, બખ્તરમાં સંતાડશું રે!”

તે પુરુષ સૈનિકનો વેશ (યુદ્ધસજ્જા) ધારણ કરીને પોતાનાં નાજુક નારી-અંગોને વીરોચિત કવચ પાછળ સજાવી લે છે.

૪. બજારની પરીક્ષાઓમાં વીરતાનું પ્રમાણ

રણમેદાનમાં જતાં પહેલાં સાથી સૈનિકોને તેના સ્ત્રી હોવા વિશે શંકા જાય છે, તેથી તેની પરખ કરવા તેને સોની અને દરજીની દુકાને લઈ જવામાં આવે છે. સ્ત્રીસહજ નબળાઈઓને બદલે તેજમલની પસંદગી શૌર્યની સાક્ષી પૂરે છે:

• સ્ત્રીઓ નાજુક આભૂષણો તરફ આકર્ષાય, પણ તેજમલ સીધા ‘રૂડાં મોંઘેરાં બેરખાં’ અને પુરુષોના વીરકડાં પસંદ કરે છે.
• તે ઝીણાં વસ્ત્રોને બદલે યોદ્ધાને શોભે તેવો ‘કસુંબી આંબો સૂરવાળ’ પસંદ કરે છે.

આમ, તેની પસંદગી પણ પુરુષોત્તમ શૌર્ય અને રણવીરતાને ઉજાગર કરે છે.

૫. રણમેદાનમાં વિજય અને શત્રુનું દમન

કથાગીતના ઉત્તરાર્ધમાં તેજમલનું અસલ રૌદ્ર અને પરાક્રમી સ્વરૂપ રણક્ષેત્રમાં ખીલે છે. તે ઘોડા પર સવાર થઈને વીજળીની ગતિએ શત્રુસેના પર તૂટી પડે છે. તેની તલવારના ઝાટકે દુશ્મનો થરથર કાંપવા લાગે છે:

“ધાયો રે ધાયો તેજમલ ઘોડલે ચડીને, દળકટકના મોવડીને ઝાલ્યો ઝાટકે રે!”

તે માત્ર યુદ્ધ લડતી નથી, પરંતુ શત્રુના સેનાપતિ (મોવડી) ને પકડીને કેદ કરે છે અને સમગ્ર દુશ્મન દળને પરાજિત કરીને વિજયધ્વજ લહેરાવતી પાછી ફરે છે. એક અબળા ગણાતી કન્યા સમરાંગણમાં ‘ચંડી’ કે ‘દુર્ગા’નું સ્વરૂપ ધારણ કરીને શૌર્યની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે.

૬. ઉપસંહાર

અનુસ્નાતક કક્ષાએ મૂલ્યાંકન કરતાં સ્પષ્ટ થાય છે કે ‘તેજમલ ઠાકોર’ એ કેવળ લોકરંજન કરતું ગીત નથી, પણ મધ્યકાલીન લોકસાહિત્યમાં નારી-સશક્તિકરણ (Women Empowerment) નો એક ઐતિહાસિક અને તેજસ્વી દસ્તાવેજ છે.

જ્યાં સ્ત્રીને અબળા અને ચાર દીવાલો વચ્ચે સીમિત માનવામાં આવતી હતી, ત્યાં તેજમલનું પાત્ર સાબિત કરે છે કે જો સંકટ સમયે અવસર મળે તો નારી તલવાર પકડીને માતૃભૂમિ અને કુળનું ગૌરવ અખંડ રાખી શકે છે. ઝવેરચંદ મેઘાણીએ સાચું જ નોંધ્યું છે કે ગુજરાતની આ ક્ષત્રિયાણી રાજપૂતાનાની ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ કે ચાંદબીબી કરતાં જરાય ઊતરતી નથી. આ કથાગીત ગુજરાતી લોકવાડ્મયમાં નારીના અપ્રતિમ શૌર્ય, અડગ ખુમારી અને સ્વાભિમાનના ચિરંજીવ પ્રતીક તરીકે સદા અમર રહેશે.

શ્રી ચૌધરી સમાજ સેવાટ્રસ્ટ, ડોલવણ” ‘દ્વિતિય સાધારણ સભા’

તા.14/9/2025

ડોલવણ

“શ્રી ચૌધરી સમાજ સેવાટ્રસ્ટ, ડોલવણ” દ્વારા આયોજિત ‘દ્વિતિય સાધારણ સભા’ ભારતીય જનતા પાર્ટી ગુજરાત રાજ્ય પ્રદેશ પ્રમુખ આદિજાતિ મોરચા અર્જુનભાઈ યુ. ચૌધરીની અધ્યક્ષતામાં, વ્યારા ધારાસભ્ય શ્રી મોહનભાઈ ડિ. કોંકણીના મુખ્ય મહેમાન પદે તથા તાપી જિલ્લા ભાજપા મહામંત્રી ડૉ. નિલેશભાઈ ચૌધરી, અંકલેશ્વર કૉલેજ પ્રોફેસર ડૉ. જયશ્રી ચૌધરીની ઉપસ્થિતિમાં યોજાઈ.

આ સભાનો શુભારંભ પ્રાર્થના અને સ્વાગતગીત દ્વારા થયો. “શ્રી ચૌધરી સમાજ સેવાટ્રસ્ટ, ડોલવણ”ના પ્રમુખ શ્રી શંકરભાઈ એ. ચૌધરીએ સ્વાગત પ્રવચન કર્યું હતું. મંચસ્થ મહાનુભાવોએ દિપપ્રાગટ્ય કરી સભાનું ઉદઘાટન કર્યું હતું. મહેમાનોનું પુષ્પગુચ્છથી સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું. સને 2024-25 હિસાબ મંજૂર કરી બહાલી આપવામાં આવી હતી. વિશિષ્ટ સિદ્ધિ બદલ સમાજના વ્યકતિઓનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. તાજેતરમાં ગુજરાત રાજ્યના શિક્ષણમંત્રી તથા આદિજાતિ મંત્રી શ્રી ડૉ.કુબેરભાઈ ડિંડોરના હાથે જયશ્રી ચૌધરીની નવલકથા “છિલુગરી” પ્રગટ થઈ તેની સરાહના કરવામાં આવી હતી. ડોલવણ તાલુકાના જિલ્લા પંચાયતના શાળાના ધો.7-8માં અભ્યાસ કરતાં તેજસ્વી બાળકોનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું.

  તાપી જિલ્લા ભાજપા મહામંત્રી ડૉ. નિલેશભાઈ ચૌધરીએ મનનીય પ્રવચન આપ્યું હતું. તેમણે સમાજને સંગઠિત કરવા માટે સૌને આહ્વાન કર્યું હતું. વર્તમાન સમયમાં સમાજ આ એકત્રિત થાય સૌ લાભાન્વિત થાય એ વાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

  લેખિકા જયશ્રી ચૌધરીએ “છિલુગરી” નવલકથા સભા પ્રમુખ ભાજપા ગુજરાત રાજ્ય પ્રદેશ પ્રમુખ આદિજાતિ મોરચા અર્જુનભાઈ યુ. ચૌધરી તથા મંચસ્થ મહાનુભાવોની ઉપસ્થિતિમાં વ્યારા ધારાસભ્ય શ્રી મોહનભાઈ ડિ. કોંકણીને અર્પણ કરી હતી. જયશ્રી ચૌધરીએ ડોલવણના ચૌધરી સમાજના પહેલાં ગુજરાત રાજ્યના મુખ્યમંત્રી અમરસીંગભાઈ ભીલાભાઈ ચૌધરી તથા પૂર્વ ધારાસભ્ય અમરસીગંભાઈ ઝેડ.ચૌધરીને વંદન કરીને વકતવ્યની શરૂઆત કરી હતી. સમાજના પ્રશ્નોને નાથવા અને પ્રગતિ માટે સૌને આર્થિક કે સમયનું યોગદાન આપવા હાકલ કરી હતી. તાજેતરમાં પ્રગટ થયેલી તેમની નવલકથા “છિલુગરી”માં આ પ્રદેશની બોલીઓ, આદિવાસી સંસ્કૃતિ, કલા આદિ વાતોનો ઉલ્લેખ કરીને બાલકોને પોતાની બોલીઓ સંરક્ષિત રાખવા કહ્યું હતું.

  વ્યારાના ધારાસભ્ય શ્રી મોહનભાઈ કોંકણીએ કોટલા મહેતા , પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અમરસીંગભાઈ ભીલાભાઈ ચૌધરી તથા પૂર્વ ધારાસભ્ય અમરસીગંભાઈ ઝેડ.ચૌધરી તથા જિલ્લા પંચાયત પ્રમુખ માવજીભાઈ ચૌધરીને સ્મર્યા હતા. તેમણે કોટલા મહેતાના પરિવારજનોને રહેણાંક સુવિધા આપવા તથા કોટલા મહેતાનું સ્ટેચ્યુ મૂકવા માટે નક્કર કામગીરીની વાત કરી હતી. વળી, નાની કે મોટી ચૌધરીનો રોટી-બેટી વ્યવહાર હવે શરૂ થઈ ગયો છે જ ; છતાં એ અલગતાનો મનોભાવ છોડી ચૌધરી સમાજ એકત્ર થાય તો એ સમાજ અનન્ય પ્રગતિ કરશે એ વાત કરતાં તેમણે સૌને હકારાત્મક અભિગમ આપ્યો હતો. તેજસ્વી બાળકોને તથા વિશિષ્ટ સિદ્ધિ હાંસલ કરનારાઓની સરાહના કરી હતી.

ભારતીય જનતા પાર્ટી ગુજરાત રાજ્ય પ્રદેશ પ્રમુખ આદિજાતિ મોરચા અર્જુનભાઈ યુ. ચૌધરીએ અધ્યક્ષીય પ્રવચન આપતાં સૌને આહ્વાન કર્યું હતું કે સૌ એક થાવ, એકત્રિત થાવ. આપણો આદિવાસી સમાજ સંગઠિત થશે તો અનેકવિધ સામાજિક કે અન્ય પ્રશ્નોનું નિરાકરણ કરવામાં સરળતા રહેશે. તેમણે “શ્રી ચૌધરી સમાજ સેવાટ્રસ્ટ, ડોલવણ” ની આ પહેલને બિરદાવી હતી. તેમણે જુસ્સાદાર, પ્રેરક અને પ્રોત્સાહક પ્રવચન આપ્યું હતું.

સભાનું સફળ સંચાલન શ્રી ચૌધરી સમાજ સેવા ટ્રસ્ટ ડોલવણ પ્રમુખ શ્રી શંકરભાઈ એ. ચૌધરીએ કર્યું હતું. આભારવિધિ ધર્મેશભાઈ બી. ચૌધરીએ કરી હતી. આ સભામાં ડોલવણ તાલુકાના સરપંચશ્રીઓ , ઉપપ્રમુખ તાલુકા પંચાતય ડોલવણ શ્રી સુંદરભાઈ ચૌધરી, તાલુકા પંચાયત સભ્ય ડોલવણ શ્રીમતી કુમુદબેન આર. ચૌધરી, ડૉ. ચિંટુભાઈ ચૌધરી, શ્રી ચૌધરી સમાજ સેવા ટ્રસ્ટ ડોલવણ, ઉપપ્રમુખ શ્રી વિજયભાઈ એમ. ચૌધરી, એ.પી.એમ.સી.માર્કેટ ,વ્યારા શ્રી ગણેશભાઈ ચૌધરી વિશેષ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. સરાષ્ટ્રગાન પછી સભા સંપન્ન થઈ હતી.

ભવાઈની ભજવણી-પદ્ધતિ (પ્રસ્તુતિ-રીતિ) સમજાવી, તેમાં લોકસંગીત તેમજ નૃત્યની ભૂમિકા

પ્રશ્ન ૨ : ભવાઈની ભજવણી-પદ્ધતિ (પ્રસ્તુતિ-રીતિ) સમજાવી, તેમાં લોકસંગીત તેમજ નૃત્યની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરો. [ગુણ : ૧૩]

૧. પ્રસ્તાવના : ગુજરાતના લોકનાટ્ય તરીકે ભવાઈની ઐતિહાસિક ભૂમિકા

ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ અને લોકકળાઓમાં શિરમોર સમું સ્થાન ધરાવતી નાટ્યપરંપરા એટલે ‘ભવાઈ’. ચૌદમી સદીમાં અસાઈત ઠાકર દ્વારા પ્રવર્તાવાયેલી આ નાટ્યશૈલી કેવળ મનોરંજનનું માધ્યમ ન રહેતાં ધાર્મિક આરાધના, સામાજિક લોકજાગૃતિ અને પ્રજાકીય મૂલ્યોનું જીવંત વાહક બની રહી છે. સંસ્કૃત નાટ્યશાસ્ત્રના શાસ્ત્રીય નિયમોથી મુક્ત રહીને ખુલ્લા લોકરંગમંચ પર ભજવાતી આ શૈલી ઉત્તર ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રના જનજીવન સાથે ઓતપ્રોત થયેલી છે.

ભવાઈ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ અંગે વિદ્વાનોમાં મતપ્રવર્તે છે. એક મત અનુસાર ‘ભાવ’ (લાગણી/અભિવ્યક્તિ) પરથી ભવાઈ શબ્દ બન્યો છે, જ્યારે અન્ય એક પ્રચલિત મતાનુસાર ‘ભવ’ (સંસાર) ની વિટંબણાઓ દર્શાવતી નાટ્યકળા એટલે ભવાઈ. લોકવિદ્યાવિદો નોંધે છે તેમ, ભવાઈ એ ખુલ્લા આકાશ નીચે તળપદી પ્રજાના હૈયાના ધબકારાને વાચા આપતી સામુદાયિક રંગકળા છે. તેમાં સંવાદ, ગાન, વાદન, નર્તન અને વેશભૂષાનું એક એવું અદ્ભુત રસાયણ રચાય છે જે ગ્રામીણ જનતાને આખી રાત જકડી રાખે છે.

                             ┌────────────────────────────────┐
                             │    ભવાઈ પ્રસ્તુતિના મુખ્ય અંગો    │
                             └───────────────┬────────────────┘
        ┌────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────┐
        ▼                                    ▼                                    ▼
 રંગમંચ : ચાંચર અને પેઢું             સંગીત : ભૂંગળ, પખવાજ, ઝાંઝ            નૃત્ય : તાલબદ્ધ ગતિ અને પદસંચાલન

૨. ભવાઈની ભજવણી-પદ્ધતિ (પ્રસ્તુતિ-રીતિ)

ભવાઈની ભજવણી પદ્ધતિ પરંપરાગત શિષ્ટ નાટકો કરતાં સાવ નોખી, મુક્ત અને લોકાભિમુખ છે:

• ચાંચર અને રંગસ્થળ (The Arena): ભવાઈ માટે કોઈ બંધિયાર થિયેટર કે પડદાવાળા મંચની જરૂર હોતી નથી. ગામનો ચોક, મંદિરનું પ્રાંગણ કે ખુલ્લી જગ્યા—જેને તળપદી ભાષામાં ‘ચાંચર’ કહેવાય છે—તે ભવાઈનું રંગમંચ બને છે. ચાંચરની મધ્યમાં દીવો પ્રગટાવીને તેની આસપાસ ગોળાકાર જગ્યા રાખવામાં આવે છે, જેને ‘પેઢું’ કે ‘અખાડો’ કહે છે. દર્શકો તેની ચારેય બાજુ જમીન પર બેસીને પ્રયોગ નિહાળે છે.
• વેશપલટો અને ‘ઓરડો’ (Green Room): ચાંચરથી થોડે દૂર પાત્રોના શણગાર અને વેશપલટા માટે ઊભી કરાયેલી કામચલાઉ ઓરડી કે પડદાવાળી જગ્યાને ‘ઓરડો’ કહે છે. પાત્ર જ્યારે ઓરડામાંથી નીકળીને પેઢામાં પ્રવેશે છે ત્યારે તેના હાથમાં મશાલ કે કાકડા હોય છે.
• મંગલાચરણ અને ગણપતિનો વેશ: ભવાઈ પ્રસ્તુતિની શરૂઆત હંમેશાં માતા અંબાની આરાધના અને સ્તુતિથી થાય છે. ત્યારબાદ સૌપ્રથમ ગણપતિનો વેશ ભજવાય છે. કલાકાર પોતાના મુખ આગળ થાળી કે પિત્તળનું પાત્ર ધરીને ગણપતિની સૂંઢનું પ્રતીક રચે છે અને પ્રેક્ષકો સમક્ષ નૃત્ય કરે છે. ત્યારબાદ કાલી અને સરસ્વતીના પ્રતીકાત્મક વેશો આવે છે.

• નાયક, મંડળી અને કથાવિકાસ: ભવાઈ ભજવતી મંડળીના વડાને ‘નાયક’ કહેવાય છે. નાયક મંચ પર રહીને સમગ્ર ખેલનું સંચાલન કરે છે. તે વાર્તાની કડીઓ જોડે છે, પાત્રોને મંચ પર બોલાવે છે અને કથાના કથનકાર (Narrator) તરીકે કાર્ય કરે છે.
• સ્ત્રીપાત્રોનું નિરૂપણ (કાંચળિયા પ્રથા): પરંપરાગત ભવાઈમાં સ્ત્રીઓ અભિનય કરતી નથી. સ્ત્રીઓની ભૂમિકા પુરુષ કલાકારો દ્વારા જ ભજવવામાં આવે છે, જેમને ‘કાંચળિયા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સ્ત્રીસહજ લાલિત્ય, નૃત્યના ઠમકા અને કૂંજતા અવાજ દ્વારા આ કલાકારો નારીભાવને સચોટ રીતે મૂર્ત કરે છે.
• રંગલા-રંગલીનું સંયોજન: ભવાઈના કથાનકને ગતિ આપવા અને ગંભીર પ્રસંગો વચ્ચે હળવાશ ઉમેરવા માટે ‘રંગલો’ અને ‘રંગલી’ ઉપસ્થિત થાય છે. તેઓ વિદૂષક અને લોકભાષ્યકાર બનીને સમકાલીન સામાજિક કુરિવાજો, દંભ અને શોષણ સામે તીખા કટાક્ષો કરે છે.

૩. ભવાઈમાં લોકસંગીતની અનિવાર્ય ભૂમિકા

સંગીત એ ભવાઈનો પ્રાણ છે. વાસ્તવમાં ભવાઈ એ સંગીતમય લોકનાટ્ય (Musical Folk Theatre) છે. સંગીત વિના ભવાઈની કલ્પના શક્ય નથી.

(૧) વાદ્યવૃંદ અને વાદ્યોનું મહત્ત્વ:

• ભૂંગળ: ભવાઈનું સૌથી અનિવાર્ય અને વિશિષ્ટ વાદ્ય તાંબા કે પિત્તળની બનેલી લાંબી ‘ભૂંગળ’ છે. ભૂંગળનો અવાજ અત્યંત તીવ્ર, ગંભીર અને દૂર સુધી સંભળાય તેવો હોય છે. લોકકથનમાં કહેવાયું છે તેમ: ‘ભૂંગળ વાગી એટલે આખું ગામ ચાંચરમાં ભેગું થાય.’ ભૂંગળ વાદકને ‘ભૂંગળીયો’ કહેવાય છે. ભૂંગળના સૂરો માત્ર સાદ પાડવા માટે નથી, પણ પાત્રના પ્રવેશ, ભય, ઉત્સાહ કે રુદ્રરસના ભાવો ઉપસાવવા માટે પૂરક બને છે.
• પખવાજ અને કાંસી-જોડા (ઝાંઝ): પખવાજ (મૃદંગ જેવું તાલવાદ્ય) દ્વારા લયબદ્ધ ઠેકા અપાય છે, જ્યારે કાંસીજોડા કે મંજીરા સતત ધ્વનિનો રણકો જાળવી રાખે છે.

(૨) રાગ-રાગિણીઓ અને દેશી ઢાળોનું વૈવિધ્ય: ભવાઈમાં કેવળ શાસ્ત્રીય સંગીત નથી, પણ શાસ્ત્રીયતા અને લોકસંગીતનું મધુર મિશ્રણ છે. તેમાં પ્રયોજાતા મુખ્ય રાગો:

• દેશી, પ્રભાતી, બિલાવલ, કાફી, સોરઠ, કેદાર અને સારંગ.
• લોકગીતોના પારંપરિક ઢાળો—જેવા કે ગરબી, દુહા, છંદ, કવિત અને સવૈયા—ગીતોના રૂપમાં વણાઈ જાય છે.
• સંવાદો ઘણીવાર ગદ્યમાં બોલવાને બદલે સંગીતમય લયમાં, ગેય પંક્તિઓ રૂપે ઉચ્ચારાય છે. પાત્ર પોતાની ઓળખ પણ ગીતના રૂપમાં આપતું પ્રવેશે છે.

(૩) નાટ્યાત્મક વાતાવરણ અને ભાવોત્કર્ષ: સંગીત દ્વારા પ્રસંગને અનુરૂપ વાતાવરણ રચાય છે:

• યુદ્ધ કે ક્રોધના પ્રસંગે ભૂંગળ અને પખવાજનો દ્રુત લય વીરરસ ખડો કરે છે.
• કરુણ પ્રસંગે ધીમા સૂરો વેદના જન્માવે છે.
• રંગલાના પ્રવેશ સમયે હળવા અને ચંચળ તાલ લોકરંજન પીરસે છે.

૪. ભવાઈમાં નૃત્યની ભૂમિકા

ભવાઈમાં અભિનયનો મોટો હિસ્સો નૃત્ય આધારિત છે. પાત્ર ચાંચરમાં પ્રવેશ કરે ત્યારથી માંડીને વિદાય લે ત્યાં સુધી તેની ગતિવિધિઓ નૃત્યમય રહે છે:

(૧) પાત્રપ્રવેશનું પરિભ્રમણ (ચાલ): જ્યારે કોઈ નવો વેશ શરૂ થાય કે નવું પાત્ર ઓરડામાંથી પેઢામાં આવે ત્યારે તે સીધું આવીને સંવાદ બોલતું નથી. તે પખવાજના તાલ સાથે લયબદ્ધ પગલાં ભરતું ચાંચરમાં ગોળાકાર ઘૂમે છે. રાજાની ચાલ ઠસ્સાદાર, જોગીની ચાલ શાંત અને રંગલાની ચાલ ઉછળકૂદવાળી નૃત્યમય શૈલીમાં પ્રગટે છે.

(૨) પદસંચાલન અને તાલબદ્ધતા: કલાકારો પગમાં ઘૂંઘરૂ બાંધે છે. સંવાદોની વચ્ચે આવતા તાલખંડ વખતે કલાકારો તાલબદ્ધ તત્કાર અને ચક્કર (Spin) લગાવે છે. આ નૃત્ય દ્વારા પાત્રનો ઉત્સાહ અને માનસિક સ્થિતિ વ્યક્ત થાય છે.

(૩) સ્ત્રીવેષી નૃત્યો (લાસ્ય ભાવ): કાંચળિયા કલાકારો ગરબા, ગરબી કે રાસના તાલ પર લાસ્ય નૃત્ય રજૂ કરે છે. ક્યારેક માથે સાત-આઠ બેડાં સંતુલિત કરીને કે થાળીની કિનારી પર ઊભા રહીને અદ્ભુત નૃત્યકૌશલ્ય દાખવવામાં આવે છે, જે લોકસમુદાયને ચકિત કરી દે છે.

૫. ભવાઈની સામાજિક ઉપાદેયતા અને વર્તમાન પ્રસ્તુતતા

ભવાઈ એ માત્ર મનોરંજન નહોતી, પરંતુ મધ્યકાલીન સમાજનું સૌથી શક્તિશાળી અખબાર કે સંચાર-માધ્યમ (Mass Media) હતી.

• ‘ઝંડા ઝૂલણનો વેશ’, ‘જસમા ઓડણનો વેશ’ કે ‘છેલબટાઉનો વેશ’ જેવા પ્રખ્યાત વેશો દ્વારા અસાઈત ઠાકરે સ્ત્રી-સ્વાભિમાન, જ્ઞાતિભેદ અને રાજાશાહીના અત્યાચારોને ખુલ્લા પાડ્યા હતા.
• વર્તમાન સમયમાં પણ સરકાર અને સામાજિક સંસ્થાઓ દ્વારા વ્યસનમુક્તિ, સાક્ષરતા અભિયાન, પંચાયતી રાજ કે પર્યાવરણ સંરક્ષણ જેવા આધુનિક વિષયોના લોકશિક્ષણ માટે ભવાઈના માધ્યમનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ તેની ભજવણી-પદ્ધતિની જીવંતતા સિદ્ધ કરે છે.

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર અધ્યયનના અંતે સ્પષ્ટ થાય છે કે ભવાઈ એ ગુજરાતની આગવી, અપ્રતિમ અને અત્યંત લોકપ્રિય નાટ્યસંપત્તિ છે. તેની ભજવણી-પદ્ધતિ અત્યંત સરળ હોવા છતાં લોકમાનસને ડોલાવવાની પ્રચંડ તાકાત ધરાવે છે.

ભૂંગળના ગંભીર નાદ, પખવાજના ધબકારા, તળપદા ગીતોના લય અને કલાકારોના ઉત્સાહી નર્તનથી રચાયેલું આ લોકનાટ્ય સદીઓથી લોકજીવનને ધબકતું રાખતું આવ્યું છે. શાસ્ત્રીયતાના જડ બંધનો વિના લોકહૃદયમાંથી પ્રગટેલી આ કળા લોકસંગીત અને લોકનૃત્યના સુભગ સમન્વયથી ગુજરાતી સંસ્કૃતિના ઇતિહાસમાં એક અમર લોકવારસો બની રહી છે.

લોકસાહિત્યની વ્યાખ્યા આપી, તેનું સ્વરૂપ અને મહત્ત્વનાં મુખ્ય લક્ષણો

પ્રશ્ન ૨: લોકસાહિત્યની વ્યાખ્યા આપી, તેનું સ્વરૂપ અને મહત્ત્વનાં મુખ્ય લક્ષણોની સવિસ્તર ચર્ચા કરો. [ગુણ : ૧૩]

૧. પ્રસ્તાવના : લોકસાહિત્યની તાત્વિક પૃષ્ઠભૂમિ

માનવસંસ્કૃતિના આદિકાળથી જ્યારે લિપિ કે મુદ્રણકળાનો આવિષ્કાર થયો નહોતો, ત્યારે માનવજાતિના સહજ હર્ષ-શોક, પ્રકૃતિપ્રેમ, આસ્થા અને સંવેદનાઓ જે વાણી દ્વારા અભિવ્યક્ત થતી રહી તે ‘લોકસાહિત્ય’ છે. શિષ્ટ સાહિત્ય એ વ્યક્તિગત પ્રતિભાનું પરિણામ છે, જ્યારે લોકસાહિત્ય એ સમગ્ર જનસમૂહના સંયુક્ત ચિત્તનું, સામૂહિક સંવેદનાનું અને પેઢી-દર-પેઢી વહેતી લોકચેતનાનું જીવંત રસરૂપ છે.

ગુજરાતી લોકસાહિત્યના સમર્થ સંશોધક અને યુગકવિ ઝવેરચંદ મેઘાણીએ લોકસાહિત્યને ઓળખાવતાં અત્યંત સચોટ શબ્દોમાં કહ્યું છે:

“લોકસાહિત્ય એટલે ધરતીનું ધાવણ. એ કોઈ એક વ્યક્તિની કલમમાંથી ટપકેલું સાહિત્ય નથી, પણ લોકહૈયામાંથી ઊછળીને લોકકંઠે જીવતું રહેલું અસ્ખલિત અમૃતઝરણું છે.”

વિશ્વસ્તરે પણ ઓગણીસમી સદીમાં વિલિયમ થોમ્સે ઈ.સ. ૧૮૪૬માં ‘Folk-lore’ સંજ્ઞા પ્રયોજીને આ વિદ્યાશાખાને વૈજ્ઞાનિક સ્તર આપ્યો. લોકસાહિત્ય એ કેવળ શબ્દોની રમત નથી, પણ જે-તે પ્રજાના ઇતિહાસ, સંસ્કાર, રૂઢિઓ અને સાંસ્કૃતિક અસ્મિતાનું મૂર્તિમંત દર્શન છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   લોકસાહિત્યની સંરચના   │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
 મૌખિક અને કંઠસ્થ પરંપરા       અજ્ઞાત કર્તૃત્વ અને સામૂહિકતા    તળપદી ભાષા અને ગેયતા

૨. લોકસાહિત્યની વિવિધ વિદ્વાનોએ આપેલી શાસ્ત્રીય વ્યાખ્યાઓ

અનુસ્નાતક (M.A.) કક્ષાના વિવેચનાત્મક અભ્યાસ અનુસાર દેશ-વિદેશના મીમાંસકોએ લોકસાહિત્યની આપેલી વ્યાખ્યાઓ નીચે મુજબ છે:

• ઝવેરચંદ મેઘાણીના મતે :

  “જે સાહિત્યનો કોઈ એક રચનાર નથી, જે કંઠોપકંઠ ઊતરી આવ્યું છે, જેનું પ્રત્યેક ગીત કે દુહો લોકસમૂહની સામૂહિક સંપત્તિ છે અને જેમાં તળપદી સંસ્કૃતિનો ધબકારો છે તે લોકસાહિત્ય.”

• ડૉ. મંજુલાલ મજમુદારના મતે :

  “લોકસાહિત્ય એ વિદ્વાનોના મગજમાંથી નહિ, પણ લોકસમુદાયના અંતઃકરણમાંથી સ્વાભાવિક રીતે ઝરેલું સાહિત્ય છે.”

• ડૉ. હરિવલ્લભ ભાયાણીના મતે :

  “શિષ્ટ સાહિત્યની સમાંતરે વહેતી, પરંપરાગત મૌખિક રૂઢિઓથી નિયંત્રિત અને પ્રજાકીય સંદર્ભો સાથે જોડાયેલી ભાષાકીય અભિવ્યક્તિ એટલે લોકસાહિત્ય.”

• વિદેશી વિદ્વાન એડવર્ડ ટાયલર (Edward B. Tylor) ના પરિપ્રેક્ષ્યમાં :

  “Folklore is the traditional knowledge, beliefs, literature, and practices of a people transmitted orally from generation to generation.” (લોકસાહિત્ય એ મૌખિક રીતે પેઢી-દર-પેઢી સંક્રમિત થતું પ્રજાનું પરંપરાગત જ્ઞાન, માન્યતાઓ, સાહિત્ય અને આચરણોનો સંચય છે.)

૩. લોકસાહિત્યનું તાત્વિક સ્વરૂપ

લોકસાહિત્યનું સ્વરૂપ શિષ્ટ કે લિખિત સાહિત્ય કરતાં સાવ ભિન્ન અને વિશિષ્ટ છે: ૧. સહજ સ્ફુરણા : લોકસાહિત્ય કોઈ છંદશાસ્ત્રના નિયમો કે અલંકારો ગોઠવીને લખાતું નથી. ખેતરમાં હળ હાંકતો ખેડૂત, ઘંટી દળતી નારી, કે સીમાડે ઢોર ચરાવતો ગોવાળ પોતાની સંવેદનાને જે સહજ લયમાં ઢાળે છે, તેમાંથી લોકસાહિત્યનો જન્મ થાય છે. ૨. જીવતી વાણી (Spoken Idiom) : તેમાં વ્યાકરણના ચુસ્ત નિયમો કરતાં ભાવ અને નાદનું પ્રાધાન્ય હોય છે. તળપદા શબ્દો, કાઠિયાવાડી કે ઉત્તર ગુજરાતની બોલીઓના રણકા તેનું મૂળ કલેવર છે. ૩. સ્વરૂપગત વૈવિધ્ય : લોકસાહિત્ય વિવિધ સ્વરૂપોમાં વિસ્તરેલું છે:

• પદ્ય સ્વરૂપો : લોકગીતો, દુહા, સોરઠા, હાલરડાં, મરસિયા, ફટાણાં, છંદ અને રાસ.
• ગદ્ય સ્વરૂપો : લોકકથાઓ, વાર્તાઓ, વ્રતકથાઓ, દંતકથાઓ અને બોધકથાઓ.
• પ્રકીર્ણ સ્વરૂપો : કહેવતો, રૂઢિપ્રયોગો, ઉખાણાં (કોયડા) અને જોડકણાં.
• નાટ્ય સ્વરૂપ : ભવાઈ અને રામલીલા જેવાં લોકનાટ્યો.

૪. લોકસાહિત્યનાં મહત્ત્વનાં મુખ્ય લક્ષણો

અનુસ્નાતક કક્ષાએ લોકસાહિત્યનાં આંતરિક અને બાહ્ય ઘટકોને તપાસતાં તેનાં નીચે મુજબનાં અનિવાર્ય લક્ષણો ફલિત થાય છે:

(૧) મૌખિક અને કંઠસ્થ પરંપરા (Oral Transmission): લોકસાહિત્યનું સર્વપ્રથમ અને અનિવાર્ય લક્ષણ તેની મૌખિકતા છે. તે કાગળ કે પુસ્તક પર નહીં, પરંતુ માનવીના કંઠ અને સ્મૃતિમાં જીવે છે. માતા પુત્રીને હાલરડું શીખવે, દાદી પૌત્રને લોકવાર્તા સંભળાવે—આમ સદીઓ સુધી એક મુખમાંથી બીજા કાન સુધી (Aural-Oral Process) તે વહેતું રહે છે.

(૨) અજ્ઞાત કર્તૃત્વ (Anonymity): લોકસાહિત્યના કોઈ ચોક્કસ કવિ કે લેખકનું નામ મળતું નથી. તેનું કર્તૃત્વ અજ્ઞાત હોય છે. સમય જતાં મૂળ સર્જકનું નામ ભુંસાઈ જાય છે અને તે સમગ્ર સમાજની રચના બની જાય છે. કાકાસાહેબ કાલેલકરે એટલે જ કહ્યું છે:

“લોકસાહિત્યનો કર્તા કોઈ એક વ્યક્તિ નથી, પણ આખો લોકસમૂહ પોતે જ તેનો કવિ છે.”

(૩) સામૂહિક માનસની અભિવ્યક્તિ (Collective Consciousness): તેમાં વ્યક્તિગત અહંકાર કે અંગત સુખદુઃખ નથી હોતાં, પરંતુ સમગ્ર સમાજના સુખ, દુઃખ, ઉત્સવો, માન્યતાઓ અને આકાંક્ષાઓ પ્રતિબિંબિત થાય છે. સીમંત, લગ્ન, મરણ કે ઋતુ-પરિવર્તન જેવા સામૂહિક જીવનપ્રસંગો લોકસાહિત્યનો વિષય બને છે.

(૪) પરિવર્તનશીલતા અને પાઠભેદો (Fluidity and Variants): મૌખિક પરંપરામાં હોવાને કારણે પ્રદેશ, બોલી અને કાળ અનુસાર તેમાં નવા શબ્દો ઉમેરાય છે. એક જ લોકગીત કે લોકવાર્તા સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ કે ઉત્તર ગુજરાતમાં જુદા જુદા પાઠભેદો (Variants) સાથે જોવા મળે છે. વહેતી નદી જેમ કાંકરા-પથ્થરોને ઘસીને ગોળ બનાવે, તેમ મુખપરંપરા લોકસાહિત્યની ભાષાને ચમકાવીને લોકપ્રિય બનાવે છે.

(૫) સહજ લય, ઢાળ અને ગેયતા (Melody and Rhythm): લોકસાહિત્ય વાંચવા કરતાં ગાવા અને સાંભળવા માટે સર્જાયું છે. તેના ઢાળ અત્યંત લોભામણા હોય છે. ઢોલના ધબકારે, મંજીરાના તાલે કે રાવણહથ્થાના સૂરે ગવાતાં દુહા અને ગીતો શ્રોતાઓને તુરંત રસતરબોળ કરે છે.

(૬) પ્રકૃતિ અને તળપદા પરિવેશ સાથે ઓતપ્રોતતા: તેમાં ધરતીની માટીની સોડમ હોય છે. પશુ-પંખી, ડુંગરા, નદીઓ, વૃક્ષો અને વરસાદ લોકસાહિત્યમાં સજીવ પાત્રો બનીને આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે:

“આભમાં ઝીણી ઝબૂકે વીજળી રે, કે ઝીણા ઝરમર વરસે મેહ, ગુલાબી કેમ કરી જાશો ચાકરી રે!”

(૭) સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ: લોકસાહિત્ય એ પ્રજાના અલિખિત ઇતિહાસ સમાન છે. ભૂતકાળના સમાજજીવનમાં સ્ત્રીઓનું સ્થાન, જ્ઞાતિવ્યવસ્થા, ધાર્મિક માન્યતાઓ, અંધશ્રદ્ધાઓ અને યુદ્ધોની વિગતો લોકગીતો અને બહારવટિયાની વાર્તાઓમાંથી સચોટ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે.

૫. શિષ્ટ સાહિત્ય અને લોકસાહિત્ય વચ્ચેનો તાત્વિક ભેદ

ક્રમ	તુલનાત્મક મુદ્દો	શિષ્ટ સાહિત્ય	લોકસાહિત્ય
૧.	કર્તા	જ્ઞાત, વ્યક્તિગત કવિ કે સર્જક	અજ્ઞાત, સમગ્ર લોકસમુદાય
૨.	માધ્યમ	મુખ્યત્વે લિખિત અને મુદ્રિત	સર્વપ્રથમ મૌખિક અને કંઠસ્થ
૩.	ભાષા	શિષ્ટ, વ્યાકરણબદ્ધ, સંસ્કૃતનિષ્ઠ	તળપદી, પ્રાદેશિક, લોકબોલી
૪.	રૂપ	સ્થિર અને અપરિવર્તનશીલ	ગતિશીલ, પાઠભેદો ધરાવતું

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર ચર્ચાના અંતે નિષ્કર્ષ રૂપે કહી શકાય કે લોકસાહિત્ય એ માનવજાતિના આદિમ સંસ્કારોની અમર ધરોહર છે. સદીઓ વીતી જવા છતાં, આધુનિકતા અને ઈન્ટરનેટના પ્રભાવ વચ્ચે પણ લોકગીતો, દુહાઓ અને લોકકથાઓનો પ્રભાવ જરાય ઓછો થયો નથી; કારણ કે તે માનવહૃદયના મૂળભૂત ભાવો સાથે જોડાયેલું છે.

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ‘રઢિયાળી રાત’ અને ‘સોરઠી બહારવટિયા’ દ્વારા આ અણમોલ વારસાનું સંશોધન અને સંપાદન કરીને ગુજરાતી ભાષાને વૈશ્વિક ગૌરવ અપાવ્યું છે. ટૂંકમાં, લોકસાહિત્ય એ કોઈપણ જીવંત પ્રજાના પ્રાણવાયુ સમાન છે, જે ભૂતકાળના સંસ્કારોને વર્તમાન સાથે જોડીને ભવિષ્યની પેઢીને પોતાની માટી અને સંસ્કૃતિનું અભિમાન શીખવે છે.

પૂર્વાપર સંદર્ભ - વલય

પ્ર. ૩ (બ) પૂર્વાપર સંદર્ભ સમજાવો : [૦૩ ગુણ]

વાક્ય ૧ : “નિરાશ થઈ શકવું એ પણ એક યોગ્યતા છે, જીવી શકવાની.”

૧. પ્રસ્તાવના (કૃતિ, કર્તા અને પાત્રપરિચય)

• કૃતિ : ‘વલય’ (આધુનિક મનોવૈજ્ઞાનિક નવલકથા - ૧૯૭૧)
• કર્તા : ડૉ. ધીરેન્દ્ર મહેતા
• કોણ બોલે છે : નવલકથાનો કેન્દ્રવર્તી નાયક ત્રિલોક
• કોને કહે છે : તેની બૌદ્ધિક સહચરી અને સ્નેહી એવી કાજલ સમક્ષ આ વિધાન વ્યક્ત થાય છે.

પ્રસ્તુત વાક્ય ધીરેન્દ્ર મહેતાની પ્રથમ નવલકથા ‘વલય’ના અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ અને ચિંતનાત્મક અંશમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. બાહ્ય ઘટનાઓ કરતાં પાત્રોના ચિત્તના આંતરિક વ્યાપારોને પ્રાધાન્ય આપતી આ કૃતિમાં ત્રિલોકનું આ કથન તેના સમગ્ર વ્યક્તિત્વ, તેની વિશિષ્ટ મનોદશા અને અસ્તિત્વવાદી જીવનદર્શનને છતું કરે છે.

૨. સંદર્ભ (ક્યા સંદર્ભમાં બોલાયું છે?)

આ વિધાન ત્રિલોક અને કાજલ વચ્ચે ચાલતા ગહન બૌદ્ધિક અને અંગત સંવાદ દરમિયાન આવે છે. ત્રિલોક સ્વભાવે અત્યંત અંતર્મુખી, અતિ-વિચારશીલ અને એકલતાપ્રિય યુવાન છે. તે સામાન્ય સામાજિક ઢાંચામાં કે સંબંધોની સરળ પરિભાષામાં બંધાવા તૈયાર નથી.

કાજલ જ્યારે ત્રિલોકના સતત ઉદાસીન રહેવા, નિરાશાવાદી વલણ દાખવવા અને જીવન પ્રત્યેની વક્રદ્રષ્ટિ (Cynicism) અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરે છે તેમજ તેને વાસ્તવિક જીવન તરફ વાળવા પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે ત્રિલોક પોતાની આંતરિક લાચારી અને હતાશાનો બચાવ કરતાં તાર્કિક શૈલીમાં આ માર્મિક વિધાન ઉચ્ચારે છે:

“નિરાશ થઈ શકવું એ પણ એક યોગ્યતા છે, જીવી શકવાની.”

૩. સમજૂતી અને વિશ્લેષણ

(ક) નિરાશાનો વિધેયાત્મક (Positive) સ્વીકાર: સામાન્ય રીતે માનવસમાજમાં ‘નિરાશા’ કે ‘હતાશા’ને એક નબળાઈ કે પરાજયનું લક્ષણ માનવામાં આવે છે. પરંતુ આધુનિક યુગબોધ ધરાવતો ત્રિલોક તેને એક આગવી ‘લાયકાત’ (Eligibility/Quality) ગણાવે છે. તેનો તર્ક એવો છે કે જે વ્યક્તિ જીવનની કઠોર વાસ્તવિકતાઓ, સંઘર્ષો અને શૂન્યતાથી સાવ અજાણ છે તે ક્યારેય નિરાશ થતી નથી. જે વ્યક્તિ સંવેદનશીલ છે, ઊંડાણથી વિચારે છે અને અસ્તિત્વની ક્ષણભંગુરતાને ઓળખે છે, તે જ સાચા અર્થમાં નિરાશાનો અનુભવ કરી શકે છે.

(ખ) ત્રિલોકની આંતરિક સંકુલતા અને બૌદ્ધિક રક્ષણકવચ: આ વાક્ય દ્વારા ત્રિલોક પોતાની નિરાશાને જીવન ટકાવી રાખવાના એક હથિયાર તરીકે રજૂ કરે છે. તેને લાગે છે કે જો માણસ હતાશ થવાની ક્ષમતા કેળવી લે, તો જગતનો કોઈ મોટો આઘાત તેને સંપૂર્ણપણે તોડી શકતો નથી. વિવેચક ડૉ. રઘુવીર ચૌધરીએ નોંધ્યું છે તેમ:

“‘વલય’ના લેખકને ખ્યાલોમાં રસ છે... ત્રિલોક જેવા કથાનાયકના બૌદ્ધિક વલણના પાયા પર આધારિત આ કથા છે.”

ત્રિલોક અહીં પોતાની પીડાને બૌદ્ધિક ઓપ આપીને કાજલ આગળ પોતાનો અહંકાર જાળવી રાખવા મથે છે.

(ગ) અસ્તિત્વવાદી (Existentialist) જીવનદર્શન: આ પંક્તિમાં પશ્ચિમી અસ્તિત્વવાદનો સ્પષ્ટ રણકો સંભળાય છે, જ્યાં માનવીય વિષાદ (Anguish) અને એકલતા (Alienation) ને જ જીવનનું અનિવાર્ય સત્ય ગણવામાં આવે છે. ત્રિલોક માટે જીવવું એટલે કોઈ કૃત્રિમ ખુશીઓમાં રાચવું નહીં, પણ પોતાના અંતરના વિષાદને સ્વીકારીને તેની સાથે ટકી રહેવું. કથાના આગળના તબક્કે કાજલ સમક્ષ તે આ જ ભાવને ઘૂંટતાં કહે છે:

“મારી આસપાસ વિષાદનું વલય રચાયેલું છે, કાજલ! મારી શૂન્યતા એ કંઈ ઓવરકોટ નથી કે એને હું ઉતારીને ફેંકી દઉં.”

૪. મૂલ્યાંકન / સમાપન

આમ, પ્રસ્તુત વાક્ય ત્રિલોકના વિલક્ષણ મનોજગતને ખોલી આપતી એક મહત્ત્વની ચાવી છે. તે દર્શાવે છે કે ત્રિલોક સામાન્ય માણસની જેમ સુખ-દુઃખને મૂલવતો નથી, પણ પીડા અને નિરાશાને પણ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની એક અનિવાર્ય શરત માને છે. ધીરેન્દ્ર મહેતાની ગહન, કાવ્યાત્મક અને ચિંતનાત્મક ગદ્યશૈલીનું આ વિધાન એક ઉત્કૃષ્ટ અને સ્મરણીય ઉદાહરણ છે.

પ્ર. ૩ (બ) પૂર્વાપર સંદર્ભ સમજાવો : [૦૩ ગુણ]

વાક્ય ૨ : “મારી આસપાસ વિષાદનું વલય રચાયેલું છે, કાજલ!”

૧. પ્રસ્તાવના (કૃતિ, કર્તા અને પાત્રપરિચય)

• કૃતિ : ‘વલય’ (આધુનિક મનોવૈજ્ઞાનિક નવલકથા - ૧૯૭૧)
• કર્તા : ડૉ. ધીરેન્દ્ર મહેતા
• કોણ બોલે છે : નવલકથાનો કેન્દ્રવર્તી નાયક ત્રિલોક
• કોને કહે છે : પોતાની બૌદ્ધિક સહચરી અને સ્નેહી એવી કાજલ સમક્ષ આ વાક્ય ઉચ્ચારે છે.

પ્રસ્તુત વાક્ય ધીરેન્દ્ર મહેતાની પ્રથમ નવલકથા ‘વલય’નું અત્યંત કેન્દ્રવર્તી, શીર્ષકને ચરિતાર્થ કરતું અને સમગ્ર કથાના હાર્દને પ્રગટ કરતું ચાવીરૂપ વિધાન છે. બાહ્ય ઘટનાઓ કરતાં પાત્રોના ચિત્તમાં ચાલતા મનોવ્યાપારો, એકલતા અને સંબંધોની સંકુલતાને આલેખતી આ કૃતિમાં ત્રિલોકનું આ કથન તેના અંતરના ગહન વિષાદ અને અસ્તિત્વમૂલક ખાલીપાને વાચા આપે છે.

૨. સંદર્ભ (ક્યા સંદર્ભમાં બોલાયું છે?)

આ વિધાન નવલકથાના અંતિમ ભાગમાં, ત્રિલોક અને કાજલ વચ્ચે થતા અત્યંત ગંભીર અને હૃદયસ્પર્શી સંવાદ દરમિયાન બોલાય છે.

ત્રિલોક પોતાની બૌદ્ધિક એકલતા અને અહંકારને કારણે કાજલ અને સત્યા બંને સ્ત્રીઓ સાથેના લાગણીના તંતુઓ તોડીને વિદેશ ચાલ્યો ગયો હતો. વિદેશમાં દીર્ઘકાળ રહ્યા પછી તેને સાચો સાક્ષાત્કાર થાય છે કે માનવી સંબંધો અને સ્નેહ વિના સાવ શૂન્ય છે. તે સ્નેહ પામવા અધિરો બનીને સ્વદેશ પાછો ફરે છે, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં બહુ મોડું થઈ ચૂક્યું હોય છે. કાજલે ત્રિલોકની પ્રતીક્ષા કરી કરીને થાકીને નિકેત સાથે લગ્ન કરી પોતાની નવી દુનિયા વસાવી લીધી હોય છે, જ્યારે સત્યા પણ અનાગત સાથે જોડાઈ ગઈ હોય છે.

પોતે રચેલા સંબંધોના વર્તુળમાંથી પોતે જ સાવ બહાર ફેંકાઈ ગયો છે તેવી કારમી અને પીડાદાયક વાસ્તવિકતા સામે આવતાં ત્રિલોક તૂટી પડે છે. કાજલ સમક્ષ પોતાની લાચારી, અસહાયતા અને ખાલીપો ઠાલવતાં ત્રિલોક આ આત્મખોજયુક્ત વિધાન બોલે છે:

“મારી આસપાસ વિષાદનું વલય રચાયેલું છે, કાજલ! મારી શૂન્યતા એ કંઈ ઓવરકોટ નથી કે એને હું ઉતારીને ફેંકી દઉં.”

૩. સમજૂતી અને વિશ્લેષણ

(ક) ‘વલય’ પ્રતીકનો સાક્ષાત્કાર અને શીર્ષક-ઔચિત્ય: આ વાક્યમાં આવતો ‘વલય’ શબ્દ સમગ્ર નવલકથાના કેન્દ્રિય વિચાર સાથે સીધો સંકળાયેલો છે. ‘વલય’ એટલે ગોળ કુંડાળું કે પરિધિ. પ્રારંભમાં ત્રિલોક પોતાની જાતને અતિ-બૌદ્ધિક માનીને બીજાથી અલિપ્ત રહેવાનું જે વર્તુળ રચતો હતો, અંતે તે જ વર્તુળ તેને ગૂંગળાવતું ‘વિષાદનું વલય’ બની જાય છે. ધીરેન્દ્ર મહેતાએ કૃતિના પુરોવચનમાં યોગ્ય જ નોંધ્યું છે:

“પાત્રો પોતાને કેન્દ્રમાં રાખીને વલય રચવા માંગે છે. કથાને અંતે તે રચાય છે ખરું, પણ તેની રેખા અનેક બિંદુએ વંકાય છે, તૂટે છે. કૃતિનો રચી જાય છે દર્દનું-વિષાદનું વલય.”

(ખ) શૂન્યતા અને વિષાદની અપરિહાર્યતા: ત્રિલોક અહીં કબૂલે છે કે તેની એકલતા કોઈ ક્ષણિક મિજાજ કે દેખાડો નથી. જેમ ઠંડી લાગે ત્યારે ઓવરકોટ પહેરી શકાય અને ગરમી થાય ત્યારે ઉતારીને ફેંકી શકાય, તેમ આ વિષાદ બાહ્ય પરિધાન નથી. તે તેના અસ્તિત્વના મૂળમાં ઊંડે સુધી વ્યાપી ગયેલી આંતરિક વાસ્તવિકતા છે. કાજલ કે સત્યા હવે તેને બચાવી શકે તેમ નથી, કારણ કે એ બંનેએ પોતાના સ્વતંત્ર વલયો સ્થાપી લીધાં છે અને ત્રિલોક એ બંને વલયોની બહાર એકલો અટૂલો રહી ગયો છે.

(ગ) આધુનિક માનવીની અસ્તિત્વલક્ષી પીડા (Existential Anguish): આ વિધાન દ્વારા ત્રિલોક એક સામાન્ય પ્રેમીના પરાજયથી આગળ વધીને આધુનિક યુગના વિચ્છિન્ન માનવીનો પ્રતિનિધિ બની જાય છે. જે માનવી અતિ-વિચાર અને શુષ્ક બૌદ્ધિકતામાં લાગણીના સ્વાભાવિક સંબંધો ગુમાવી બેસે છે, તેને અંતે કેવળ શૂન્યતા જ સાંપડે છે. વિવેચક ડૉ. રઘુવીર ચૌધરીએ દર્શાવ્યું છે તેમ:

“ત્રિલોક જેવા કથાનાયકના બૌદ્ધિક વલણના પાયા પર આધારિત આ કથા છે.” અહીં ત્રિલોકની એ જ બૌદ્ધિકતા તેની પોતાની જ જિંદગીને વિષાદના બંધિયાર વર્તુળમાં કેદ કરી દે છે.

૪. મૂલ્યાંકન / સમાપન

આમ, પ્રસ્તુત વિધાન ‘વલય’ નવલકથાની કટોકટીપૂર્ણ ક્ષણ (Climax) ને અત્યંત પ્રતીકાત્મક અને કાવ્યાત્મક ભાષામાં અભિવ્યક્ત કરે છે. તે ત્રિલોકના પરાજિત અને હતાશ અંતરમનની કરુણતાને સોંસરી રીતે ભાવક સુધી પહોંચાડે છે. ધીરેન્દ્ર મહેતાની ગહન ચિંતનશીલ શૈલી અને માનવમનની આંતરખોજનું આ એક ઉત્કૃષ્ટ તથા કાળજયી વિધાન છે.

પ્ર. ૩ (બ) પૂર્વાપર સંદર્ભ સમજાવો : [૦૩ ગુણ]

વાક્ય ૩ : “તારો પ્રેમ એ મારો પ્રાણવાયુ છે.”

૧. પ્રસ્તાવના (કૃતિ, કર્તા અને પાત્રપરિચય)

• કૃતિ : ‘વલય’ (આધુનિક મનોવૈજ્ઞાનિક નવલકથા - ૧૯૭૧)
• કર્તા : ડૉ. ધીરેન્દ્ર મહેતા
• કોણ બોલે છે : નવલકથાનું અત્યંત નિર્દોષ, મુગ્ધ અને સ્નેહાળ સ્ત્રીપાત્ર સત્યા
• કોને કહે છે : કથાનાયક ત્રિલોક સમક્ષ પોતાના અંતરના નિખાલસ સ્નેહની અભિવ્યક્તિ કરતાં આ વાક્ય બોલે છે.

પ્રસ્તુત સંવેદનશીલ વિધાન ધીરેન્દ્ર મહેતાની પ્રથમ નવલકથા ‘વલય’માંથી લેવામાં આવ્યું છે. આ કૃતિમાં એક તરફ ત્રિલોકની શુષ્ક બૌદ્ધિકતા અને કાજલ સાથેના સંકુલ માનસિક સંબંધો આલેખાયા છે, તો બીજી તરફ સત્યાનો નિર્વ્યાજ, સરળ અને સમર્પિત પ્રેમ કથામાં એક શીતળ પવનની લહેરખીની જેમ પ્રવેશે છે. આ વાક્ય સત્યાના ત્રિલોક પ્રત્યેના એકનિષ્ઠ પ્રેમ અને તેના અસ્તિત્વના મૂળભૂત આધારને પ્રગટ કરે છે.

૨. સંદર્ભ (ક્યા સંદર્ભમાં બોલાયું છે?)

આ વિધાન સત્યા અને ત્રિલોક વચ્ચેના એકાંત વાર્તાલાપ દરમિયાન પ્રગટ થાય છે. ત્રિલોક જ્યારે પોતાની અતિ-બૌદ્ધિકતા, જીવન પ્રત્યેની વક્રતા (Cynicism) અને એકલતાના ખ્યાલોમાં ગૂંચવાયેલો રહે છે, ત્યારે સત્યા કોઈપણ શરત કે અપેક્ષા વિના તેને સ્નેહ અર્પણ કરે છે.

સત્યા ગ્રામીણ પરિવેશમાંથી આવતી, છળકપટ વિનાની અને હૃદયના ઊંડાણથી જીવતી યુવતી છે. ત્રિલોક પ્રત્યેની તેની લાગણી કોઈ તર્ક કે બૌદ્ધિકતા પર નહીં, પણ અનન્ય શ્રદ્ધા પર ટકેલી છે. ત્રિલોક જ્યારે જીવનના સંશયો વચ્ચે અટવાયેલો હોય છે અને સંબંધોના મૂલ્યને ચકાસવાનો પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે સત્યા પોતાના સમગ્ર અસ્તિત્વને ત્રિલોકના સ્નેહ સાથે સાંકળતાં અત્યંત નિખાલસ ભાવે આ હૃદયસ્પર્શી સ્વીકાર કરે છે:

“તારો પ્રેમ એ મારો પ્રાણવાયુ છે.”

૩. સમજૂતી અને વિશ્લેષણ

(ક) સ્નેહનું જૈવિક અને આધ્યાત્મિક પરિમાણ: ‘પ્રાણવાયુ’ (Oxygen) એટલે જીવવા માટેનું સૌથી અનિવાર્ય વાયુ-તત્ત્વ, જેના વિના ક્ષણભર પણ જીવી શકાતું નથી. સત્યા અહીં ત્રિલોકના પ્રેમને માત્ર કોઈ સુખ કે મનોરંજન નથી ગણતી, પણ પોતાના શ્વાસોચ્છ્વાસ જેટલો જ અનિવાર્ય ગણાવે છે. આ રૂપક દ્વારા સત્યા એ સ્પષ્ટ કરે છે કે જેમ દેહ માટે શ્વાસ જરૂરી છે, તેમ તેના અંતરાત્માના ટકી રહેવા માટે ત્રિલોકનો સ્નેહ એટલો જ અનિવાર્ય છે.

(ખ) સત્યા અને કાજલના પ્રેમનો તાત્વિક ભેદ: આ વાક્ય દ્વારા લેખકે કાજલ અને સત્યાના પ્રેમ વચ્ચેનો મોટો તફાવત ઉપસાવ્યો છે:

• કાજલનો પ્રેમ: બૌદ્ધિક, સભાન અને અહંકારના સ્તરે ટકરાતો સ્નેહ છે.
• સત્યાનો પ્રેમ: સંપૂર્ણ સમર્પણ, ભક્તિ અને નિર્દોષતાથી ભરેલો પ્રેમ છે. સત્યા ત્રિલોક પાસેથી કોઈ બૌદ્ધિક ઉત્તરો માંગતી નથી, પણ કેવળ તેનો પ્રેમ પામીને ધન્યતા અનુભવે છે. તેનું વ્યક્તિત્વ તર્ક કરતાં લાગણીના પાયા પર રચાયેલું છે.

(ગ) ત્રિલોકની ઉપેક્ષા અને કથાની કરુણતા: આ વાક્યનું સૌથી મોટું સાહિત્યિક મહત્ત્વ એ છે કે તે કથાનાયક ત્રિલોકના પરાજયને રેખાંકિત કરે છે. સત્યા જે સ્નેહને પોતાનો ‘પ્રાણવાયુ’ કહેતી હતી, તે સ્નેહની કિંમત ત્રિલોક વિદેશ જતી વખતે સમજી શકતો નથી. તે પોતાના બૌદ્ધિક અહંકારમાં સત્યા સાથેના તમામ તંતુઓ તોડી નાખે છે અને વિદેશ ચાલ્યો જાય છે.

વિદેશવાસ દરમિયાન એકલતાથી ત્રસ્ત થઈને જ્યારે ત્રિલોક સ્નેહની શોધમાં પાછો ફરે છે, ત્યારે સત્યા અનાગત સાથે જીવનના સેવાકાર્યમાં જોડાઈ ગઈ હોય છે. આમ, જે પ્રેમ તેના માટે પ્રાણવાયુ હતો, તેની ઉપેક્ષા ત્રિલોકના સમગ્ર જીવનને વિષાદના વલયમાં ધકેલી દે છે:

“મારી આસપાસ વિષાદનું વલય રચાયેલું છે, કાજલ!”

૪. મૂલ્યાંકન / સમાપન

આમ, “તારો પ્રેમ એ મારો પ્રાણવાયુ છે” એ વિધાન ‘વલય’ નવલકથામાં નારીહૃદયની પરમ પવિત્રતા, નિષ્ઠા અને અખંડ સમર્પણભાવનું ઉત્કૃષ્ટ દ્યોતક છે. તે સત્યાના નિર્દોષ ચરિત્રને ભાવકના મનમાં અવિસ્મરણીય ઊંચાઈ બક્ષે છે અને ત્રિલોકની અતિ-બૌદ્ધિકતા સામે હૃદયની લાગણીના અપરિમિત મૂલ્યને પ્રસ્થાપિત કરે છે. ધીરેન્દ્ર મહેતાની સંવેદનશીલ કાવ્યમય ગદ્યશૈલીનું આ વિધાન એક ઉત્તમ દૃષ્ટાંત છે.

પ્ર. ૩ (બ) પૂર્વાપર સંદર્ભ સમજાવો : [૦૩ ગુણ]

વાક્ય ૪ : “સંજોગ જ એનું ઘર છે.”

૧. પ્રસ્તાવના (કૃતિ, કર્તા અને પાત્રપરિચય)

• કૃતિ : ‘વલય’ (આધુનિક મનોવૈજ્ઞાનિક નવલકથા - ૧૯૭૧)
• કર્તા : ડૉ. ધીરેન્દ્ર મહેતા
• કોણ બોલે છે : નવલકથાકાર પોતે કથનરીતિમાં આ તાત્વિક વિચાર રજૂ કરે છે તથા કથાનાયક ત્રિલોક પોતાના આંતરિક મનોમંથનમાં આ સત્યનો સાક્ષાત્કાર કરે છે.
• કોને ઉદ્દેશીને : આ ચિંતન ત્રિલોકના પોતાના જીવનસંઘર્ષ, સંબંધોની સંકુલતા અને કાજલ-સત્યા સહિતનાં તમામ પાત્રોની બદલાયેલી પરિસ્થિતિના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ભાવક સમક્ષ પ્રગટ થાય છે.

પ્રસ્તુત ગહન વિધાન ધીરેન્દ્ર મહેતાની પ્રથમ નવલકથા ‘વલય’ના દાર્શનિક નિષ્કર્ષમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. બાહ્ય ઘટનાઓ કરતાં પાત્રોના ચિત્તના આંતરિક વ્યાપારો, એકલતા અને વિષાદને તાત્વિક ભૂમિકાએ તપાસતી આ કૃતિમાં આ કથન સમગ્ર માનવજીવનની લાચારી અને સંજોગોની સર્વોપરિતાને ઉજાગર કરે છે.

૨. સંદર્ભ (ક્યા સંદર્ભમાં બોલાયું છે?)

આ વિધાન નવલકથાના ઉત્તરાર્ધમાં, જ્યારે તમામ પાત્રોના જીવનના સંબંધો અને નિર્ણયો એક નિર્ણાયક વળાંકે પહોંચે છે ત્યારે આવે છે.

ત્રિલોક પોતાની બૌદ્ધિકતા અને અહંકારમાં એમ માનતો હતો કે માણસ સ્વતંત્ર છે અને તે પોતાના નિર્ણયોથી પોતાનું ભવિષ્ય ઘડી શકે છે. તે કોઈ પણ સામાજિક ઢાંચા કે સંબંધોના બંધનમાં બંધાવા તૈયાર નહોતો અને પોતાનું અલગ વિશ્વ રચવા મથતો હતો. પરંતુ વિદેશથી પાછા ફર્યા પછી તે જુએ છે કે તેના ધાર્યા પ્રમાણે કશું જ બન્યું નથી. કાજલે અનિવાર્ય સંજોગોવશાત્ નિકેત સાથે લગ્ન કરી લીધાં છે અને સત્યા પણ પરિસ્થિતિ સામે ઝૂકીને અનાગત સાથે જોડાઈ ગઈ છે.

કોઈ પણ પાત્ર પોતાની મૂળ ઈચ્છા પ્રમાણે જીવી શક્યું નથી, પરંતુ સંજોગોએ જે દિશા ચીંધી તે દિશામાં વહી ગયું છે. માનવી પરિસ્થિતિ અને કાળના હાથનું રમકડું છે તેવા કઠોર વાસ્તવનો સાક્ષાત્કાર થતાં લેખકે અત્યંત માર્મિક રીતે નોંધ્યું છે:

“સંજોગ જ એનું ઘર છે.”

૩. સમજૂતી અને વિશ્લેષણ

(ક) ‘ઘર’નું પ્રતીક અને સંજોગોનું સાર્વભૌમત્વ: સામાન્ય રીતે ‘ઘર’ એટલે સ્થિરતા, સુરક્ષા, આશ્રય અને પોતાનાપણાનું પ્રતીક. પરંતુ અહીં લેખકે ‘સંજોગ’ (પરિસ્થિતિ/Circumstances) ને જ માનવીનું સાચું ‘ઘર’ ગણાવ્યું છે. માણસ ગમે તેટલા કિલ્લા બાંધે કે બૌદ્ધિક આયોજનો કરે, પણ અંતે તો તેણે જે સંજોગો નિર્માણ થાય તે જ પરિસ્થિતિમાં રહેવું પડે છે. સંજોગ જ તેનું સાચું રહેઠાણ બની જાય છે, જેમાંથી કોઈ માનવી પલાયન કરી શકતો નથી.

(ખ) ત્રિલોકના બૌદ્ધિક અહંકારનું ખંડન: કથાના પ્રારંભે ત્રિલોક માનતો હતો કે તે પરિસ્થિતિઓથી પર છે. પરંતુ નવલકથાના અંતે તેનો આ ભ્રમ ભાંગીને ભૂકો થઈ જાય છે. તેને સમજાય છે કે પોતે જેને આકસ્મિક ગણતો હતો, તે સંજોગો જ તેના સમગ્ર અસ્તિત્વને દોરી રહ્યા હતા. નવલકથામાં આવતું આ વિધાન તેના તાત્વિક દર્શનને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે:

“પ્રેમ બીજું કંઈ નથી, માત્ર સંજોગ છે... સંજોગોમાંથી જન્મે છે અને સંજોગો પર જ આધારિત છે અને સંજોગોમાં જ એ મટી પણ જાય છે.” “સંજોગો જ એનું ઘર છે... માણસ એકબીજાની સાથે શ્રદ્ધાથી જોડાયેલો રહે છે અને એ શ્રદ્ધા જ આપણને બાંધી રાખે છે.”

(ગ) ‘વલય’ના દર્શન સાથે સુમેળ: ધીરેન્દ્ર મહેતાએ કૃતિના પુરોવચનમાં જણાવ્યું છે કે દરેક પાત્ર પોતાને કેન્દ્રમાં રાખીને સુખનું વલય રચવા માંગે છે, પરંતુ સંજોગોની અથડામણમાં તે વલય વંકાય છે અને તૂટી જાય છે. અંતે માનવીના હાથમાં માત્ર વિષાદ જ બચે છે:

“મારી આસપાસ વિષાદનું વલય રચાયેલું છે, કાજલ! મારી શૂન્યતા એ કંઈ ઓવરકોટ નથી કે એને હું ઉતારીને ફેંકી દઉં.”

ત્રિલોક, કાજલ અને સત્યા—આ ત્રણેય પાત્રો અંતે તો પોતપોતાના સંજોગોના પાંજરામાં પુરાઈને જીવવા મજબૂર બને છે.

૪. મૂલ્યાંકન / સમાપન

આમ, “સંજોગ જ એનું ઘર છે” એ વિધાન ‘વલય’ નવલકથાનું અત્યંત સૂક્ષ્મ અને કરુણ જીવનસત્ય પ્રગટ કરે છે. તે દર્શાવે છે કે માનવીય નિયતિ સંજોગોને આધીન છે અને ગમે તેવો પ્રબળ બૌદ્ધિક માનવી પણ પરિસ્થિતિના ચક્રવ્યૂહમાંથી છટકી શકતો નથી. ધીરેન્દ્ર મહેતાની ચિંતનાત્મક ગદ્યશૈલી અને અસ્તિત્વલક્ષી ફિલસૂફીને ઉજાગર કરતું આ એક અત્યંત ચિરંજીવ અને સ્કોલર કક્ષાનું વિધાન છે.

વલય’ નવલકથાનું શીર્ષક-ઔચિત્ય

પ્ર. ૩ (અ) ટૂંકનોંધ લખો : [૦૬ ગુણ]

વિષય : ૧. ‘વલય’ નવલકથાનું શીર્ષક-ઔચિત્ય

૧. પ્રસ્તાવના : શીર્ષકનો સાહિત્યિક મહિમા

સાહિત્યકૃતિમાં શીર્ષક એ કેવળ બાહ્ય નામકરણ નથી, પરંતુ કૃતિના અંતરંગ અર્થતંત્ર, કથાવસ્તુના રહસ્ય અને સર્જકના જીવનદર્શનને ઉઘાડતી ચાવીરૂપ બારી છે. ઉત્તમ શીર્ષક વાચકને કૃતિના ગર્ભિત ભાવ સુધી દોરી જાય છે. આધુનિક નવલકથાકાર ધીરેન્દ્ર મહેતા વિરચિત પ્રથમ નવલકથા ‘વલય’ (૧૯૭૧) નું શીર્ષક આ દૃષ્ટિએ અત્યંત સૂચક, પ્રતીકાત્મક અને બહુસ્તરીય અર્થછાયાઓ ધરાવતું એક પ્રશિષ્ટ ઉદાહરણ છે.

‘વલય’ શબ્દનો કોશગત અર્થ થાય છે: કંકણ, ગોળાકાર વર્તુળ, ઘેરાવ, કુંડાળું કે પરિધિ (Ring/Circle). નવલકથામાં આ ભૌમિતિક આકાર માત્ર સ્થૂળ અર્થમાં નહીં, પણ પાત્રોના માનસિક વ્યાપારો, સંબંધોની સંકુલતા, એકલતાની ભ્રમણા અને આંતરિક વિષાદના પ્રતીક તરીકે પ્રયોજાયો છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   ‘વલય’ના વિવિધ સ્તરો  │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
 અહંકાર અને એકલતાનું વલય       સંબંધો અને આકર્ષણનાં વલયો      વિષાદ અને શૂન્યતાનું વલય

૨. કથાનાયક ત્રિલોકના અહંકાર અને એકલતાનું વલય

નવલકથાનો કેન્દ્રવર્તી નાયક ત્રિલોક એક બૌદ્ધિક, અંતર્મુખી અને સંવેદનશીલ યુવાન છે. તે પોતાની આસપાસ એક એવું અદ્રશ્ય વૈચારિક વર્તુળ రચે છે જેમાં તે કોઈને પ્રવેશવા દેતો નથી. ત્રિલોક માને છે કે માનવી સ્વાવલંબી છે અને સંબંધો તેને પરાધીન બનાવે છે. તે પોતાની એકલતાને ગૌરવવંતી માનીને એક સ્વ-નિર્મિત વલયમાં કેદ રહે છે.

વિવેચક ડૉ. રઘુવીર ચૌધરીએ કૃતિની પ્રસ્તાવનામાં યથાર્થ નોંધ્યું છે:

“‘વલય’ના લેખકને ખ્યાલોમાં, વિચાર તરંગોમાં રસ છે... આ નવલકથા ત્રિલોક જેવા કથાનાયકના બૌદ્ધિક વલણના પાયા પર આધારિત કથા છે.”

ત્રિલોકની આ બૌદ્ધિક એકલતા કથાના પ્રારંભે એક સભાન પસંદગી લાગે છે, પરંતુ ઉત્તરોત્તર તે તેના અસ્તિત્વને ગૂંગળાવતું એક બંધિયાર વલય બની જાય છે.

૩. સ્ત્રીપાત્રોનાં વલયો અને કેન્દ્રોનો સંઘર્ષ

નવલકથામાં દરેક પાત્ર પોતાને કેન્દ્રમાં રાખીને પોતાનું એક સ્વતંત્ર વલય રચવા મથે છે. ત્રિલોકના જીવન સાથે બે સ્ત્રીપાત્રો—કાજલ અને સત્યા—સંકળાયેલાં છે:

• કાજલનું વલય: કાજલ બૌદ્ધિક અને નગરજીવનની પ્રતિનિધિ છે. ત્રિલોક સાથેનો તેનો સ્નેહ મનોવૈજ્ઞાનિક સ્તરે ખેંચાણ અનુભવે છે, પણ ત્રિલોકના અહંકાર સામે તે ઝૂકતી નથી.
• સત્યાનું વલય: સત્યા નિર્દોષ, ગ્રામીણ અને શ્રદ્ધાસભર સ્નેહની મૂર્તિ છે. તે ત્રિલોકને પોતાના જીવનના કેન્દ્રમાં મૂકીને પૂજે છે.

પરંતુ ત્રિલોક જ્યારે અભ્યાસાર્થે વિદેશ જાય છે ત્યારે તે આ બંને સંબંધોને કાપી નાખે છે અને તેમના વલયોમાંથી છટકી જાય છે.

૪. વલયોનું સ્થાનફેર અને મોડું પડવાનો વિષાદ

વિદેશવાસ દરમિયાન લાંબી એકલતા ભોગવ્યા પછી ત્રિલોકને સમજાય છે કે સ્નેહ વિના માનવીય અસ્તિત્વ સાવ અધૂરું છે. સંબંધો માનવીને નબળો નહીં, પણ જીવવા માટેનો ટેકો આપે છે. જ્યારે તે સ્નેહ પામવા ભારત પરત ફરે છે, ત્યારે તે જુએ છે કે સમય અટક્યો નથી.

• કાજલ પ્રતીક્ષા કરી કરીને થાકીને નિકેત સાથે સંસાર વસાવી લે છે.
• સત્યા પણ સેવાકાર્ય સ્વીકારીને અનાગત સાથે જોડાઈ જાય છે.

આ બંને સ્ત્રીઓએ હવે ત્રિલોક વિનાનાં નવાં જીવન-વલયો రચી લીધાં છે. ત્રિલોક જે વલયોને તોડીને ગયો હતો, તે જ વલયોની બહાર તે આજે એક અસહાય સાક્ષી બનીને ઊભો રહી જાય છે. કથાના અંતે ત્રિલોક પોતાના આંતરિક પરાજય અને ખાલીપાને કાજલ સમક્ષ અત્યંત માર્મિક વાક્યમાં રજૂ કરે છે:

“મારી આસપાસ વિષાદનું વલય રચાયેલું છે, કાજલ! મારી શૂન્યતા એ કંઈ ઓવરકોટ નથી કે એને હું ઉતારીને ફેંકી દઉં.”

આ ક્ષણે ‘વલય’ શીર્ષક પોતાના પૂર્ણ ગર્ભિતાર્થ સાથે ચમકી ઊઠે છે.

૫. નવલકથાના પુરોવચનમાં લેખકનો સંકેત

નવલકથાકાર ધીરેન્દ્ર મહેતાએ કૃતિના પુરોવચનમાં શીર્ષક-સંદર્ભે જે દાર્શનિક વિચાર રજૂ કર્યો છે, તે આ સમગ્ર વિભાવનાને સ્પષ્ટ કરે છે:

“પોતાની અપેક્ષાઓથી અજાણ કાજલ-ત્રિલોક-સત્યા-અનાગત-રીવા-નિકેત અને બીજાં પાત્રો પણ પોતાને કેન્દ્રમાં રાખીને વલય રચવા માંગે છે. કથાને અંતે તે રચાય છે ખરું, પણ તેની રેખા અનેક બિંદુએ વંકાય છે, તૂટે છે. કૃતિનો રચી જાય છે દર્દનું-વિષાદનું વલય.”

આમ, માનવી પોતાના સુખનું વલય બાંધવા જાય છે, પરંતુ નિયતિ કે પોતાના જ અહંકારને કારણે અંતે તેને વિષાદ અને દર્દનું વલય જ સાંપડે છે.

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર ચર્ચાના અંતે સ્પષ્ટ થાય છે કે ‘વલય’ શીર્ષક બાહ્ય કથાવસ્તુની રીતે જેટલું સચોટ છે, તેટલું જ તે કૃતિના આંતરિક મનોવૈજ્ઞાનિક સ્તરે ધારદાર અને અર્થપૂર્ણ છે. તે કથાના કેન્દ્રવર્તી નાયક ત્રિલોકની ભ્રમણા, અહંકાર, સંબંધોની તૂટન અને આખરી વિષાદને એક જ સૂત્રમાં પરોવી આપે છે.

નવલકથા વાંચ્યા પછી પણ વાચકના મનમાં ત્રિલોકના વિષાદનું વર્તુળ ઘૂમરાયા કરે છે. તેથી જ, ધીરેન્દ્ર મહેતાની આ કલાત્મક કૃતિ માટે આપવામાં આવેલું ‘વલય’ શીર્ષક સર્વથા યોગ્ય, અન્વર્થક, રસનિષ્પાદક અને ઔચિત્યપૂર્ણ સાબિત થાય છે.

વલય’ નવલકથામાં ત્રિલોકનું પાત્રાલેખન

પ્ર. ૩ (અ) ટૂંકનોંધ લખો : [૦૬ ગુણ]

વિષય : ૨. ‘વલય’ નવલકથામાં ત્રિલોકનું પાત્રાલેખન

૧. પ્રસ્તાવના : આધુનિક કથાનાયક તરીકે ત્રિલોક

ધીરેન્દ્ર મહેતાની પ્રથમ નવલકથા ‘વલય’ (૧૯૭૧) નો સમગ્ર કથાપ્રવાહ જે પાત્રના માનસિક તાણાવાણા, અસ્તિત્વમૂલક મૂંઝવણ અને વિષાદની આસપાસ રચાયો છે, તે કેન્દ્રવર્તી પાત્ર એટલે ત્રિલોક. ગુજરાતી નવલકથાના પરંપરાગત નાયકોની જેમ ત્રિલોક કોઈ આદર્શવાદી, પરાક્રમી કે રોમાન્ટિક નાયક નથી; પરંતુ તે આધુનિક યુગબોધ ધરાવતો, અતિ-સંવેદનશીલ, અંતર્મુખી અને અતિ-બૌદ્ધિક યુવાન છે.

વિવેચક ડૉ. રઘુવીર ચૌધરીએ નોંધ્યું છે તેમ, ‘વલય’ એ ત્રિલોકના બૌદ્ધિક વલણ પર રચાયેલી કથા છે. તે પોતાની આસપાસ સંબંધો, વિચારો અને સંશયોનું એવું વર્તુળ (વલય) રચે છે, જેમાંથી તે પોતે પણ આજીવન મુક્ત થઈ શકતો નથી.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   ત્રિલોકનું વ્યક્તિત્વ   │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
અતિ-બૌદ્ધિકતા અને વક્રતા       સંબંધોથી પલાયનની વૃત્તિ       વિષાદ અને શૂન્યતાનો ભોગ

૨. અતિ-બૌદ્ધિકતા અને વક્રદ્રષ્ટિ (Cynicism)

ત્રિલોકનું મુખ્ય લક્ષણ તેની અતિશય બૌદ્ધિકતા અને જીવન પ્રત્યેની વક્રદ્રષ્ટિ છે. તે સામાન્ય ઘટનાઓ કે લાગણીઓને પણ તાર્કિક ચાળણીમાંથી પસાર કરે છે. તેના સંવાદોમાં સતત એક પ્રકારનો કટાક્ષ અને દાર્શનિક ગાંભીર્ય છવાયેલું રહે છે.

• તે સામાજિક ઢાંચામાં ગોઠવાઈ જવા તૈયાર નથી.
• તે પોતાની જાતને સ્વનિર્ભર માનવા મથે છે અને માને છે કે માનવીએ કોઈના પર અવલંબન રાખ્યા વિના પોતાની એકલતામાં જીવવું જોઈએ.

તેના આ વલણને કારણે ઘણી વાર તે આસપાસના લોકો માટે અકળ અને દુર્ગમ બની રહે છે.

૩. સ્ત્રીપાત્રો સાથેના સંબંધો : કાજલ અને સત્યા

ત્રિલોકના અંતરંગ વ્યક્તિત્વને ઉઘાડવામાં બે સ્ત્રીપાત્રો નિર્ણાયક ભાગ ભજવે છે:

1. કાજલ સાથેનો સંબંધ: કાજલ નગરજીવનની, બૌદ્ધિક અને ત્રિલોકની સમકક્ષ સ્ત્રી છે. ત્રિલોક કાજલ પ્રત્યે ઊંડો સ્નેહ ધરાવે છે, છતાં તે ક્યારેય સ્પષ્ટ સ્વીકાર કરી શકતો નથી. તેના અહંકાર અને અનિર્ણાયકતાને કારણે તેમની વચ્ચે એક અદ્રશ્ય અંતર જળવાઈ રહે છે.
2. સત્યા પ્રત્યેનો સ્નેહભાવ: સત્યા મુગ્ધ, ગ્રામીણ અને સરળ હૃદયની સ્ત્રી છે. ત્રિલોક પ્રત્યે તેને અખૂટ શ્રદ્ધા છે. ત્રિલોકની ભીતર રહેલી કવિ-હૃદયની ઋજુતા અને કોમળતા સત્યાની સમક્ષ સહજ રીતે પ્રગટ થાય છે. પરંતુ ત્રિલોક સત્યાના સ્નેહનું મૂલ્ય સમયસર સમજી શકતો નથી.

૪. વિદેશગમન અને સંબંધોથી વિચ્છેદ

ત્રિલોક ઉચ્ચ અભ્યાસાર્થે વિદેશ જાય છે, ત્યારે તે પોતાના ભૂતકાળના તમામ તંતુઓ જાણીજોઈને તોડી નાખે છે. તે કાજલ કે સત્યાને કોઈ પત્ર લખતો નથી કે પોતાનું સરનામું પણ આપતો નથી. તેને લાગે છે કે સંબંધો માનવીને પરવશ બનાવે છે. વિદેશની ધરતી પર લાંબો સમય એકલા રહ્યા પછી તેને જીવનના સાચા સત્યનો સાક્ષાત્કાર થાય છે:

“માનવી સંબંધોથી મુક્ત થઈને જીવી શકતો નથી; લાગણીના સંબંધો માનવીને પરાવલંબી નહીં, પણ સાચા અર્થમાં સબળ બનાવે છે.”

પરંતુ આ બોધ તેને ખૂબ મોડો થાય છે.

૫. સ્વદેશાગમન, મોડું પડવું અને અંતિમ વિષાદ

જ્યારે ત્રિલોક સ્નેહ પામવા અધિરો બનીને ભારત પાછો ફરે છે, ત્યારે પરિસ્થિતિ સાવ બદલાઈ ચૂકી હોય છે.

• કાજલે ત્રિલોકની પ્રતીક્ષા કરી કરીને થાકીને નિકેત સાથે નવી દુનિયા વસાવી લીધી હોય છે.
• સત્યાએ પણ અનાગત સાથે લગ્ન કરીને પોતાનો માર્ગ પસંદ કરી લીધો હોય છે.

ત્રિલોક જુએ છે કે બંને સ્ત્રીઓએ પોતાની આસપાસ નવાં જીવન-વલયો સ્થાપી લીધાં છે અને પોતે એ વલયોની સાવ બહાર ફેંકાઈ ગયો છે. હવે તેની ‘એકલતા’ કોઈ માનસિક શોખ નથી રહેતી, પણ એક વરવી અને પીડાદાયક વાસ્તવિકતા બની જાય છે. આ ચરમસીમાએ પહોંચીને ત્રિલોક કાજલ સમક્ષ હૃદયદ્રાવક સત્ય સ્વીકારે છે:

“મારી આસપાસ વિષાદનું વલય રચાયેલું છે, કાજલ! મારી શૂન્યતા એ કંઈ ઓવરકોટ નથી કે એને હું ઉતારીને ફેંકી દઉં.”

અહીં ત્રિલોક એક કરુણ અને પરાજિત પાત્ર તરીકે આપણી સંવેદનાને સ્પર્શી જાય છે.

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર દૃષ્ટિએ જોતાં, ત્રિલોક એ આધુનિક માનવીની આંતરિક વિચ્છિન્નતા અને અસ્તિત્વલક્ષી ખાલીપાનું જીવંત પ્રતીક છે. તે વિચારમાં આગળ છે પણ જીવનના વ્યવહારુ નિર્ણયોમાં પાછળ પડી જાય છે. તેની આંતરિક ખેંચતાણ, વિદેશવાસનો એકાંતવાસ અને અંતે સંબંધો ગુમાવ્યા પછી મળતો ખાલીપો તેને ગુજરાતી સાહિત્યનું અત્યંત સંકુલ, સ્મરણીય અને પ્રભાવક ચિત્તલક્ષી પાત્ર બનાવે છે.

નવલકથા’ સ્વરૂપના ઘટકતત્ત્વો જણાવી, ગુજરાતી નવલકથાના ઉદ્ભવ અને વિકાસની ચર્ચા

પ્રશ્ન ૨ (અથવા): ‘નવલકથા’ સ્વરૂપના ઘટકતત્ત્વો જણાવી, ગુજરાતી નવલકથાના ઉદ્ભવ અને વિકાસની ચર્ચા કરો. [ગુણ : ૧૩]

૧. પ્રસ્તાવના : નવલકથા સ્વરૂપની વિભાવના

અર્વાચીન સાહિત્યના ગદ્યસ્વરૂપોમાં સર્વાધિક લોકપ્રિય, વ્યાપક અને જીવનગ્રાહી સ્વરૂપ એટલે ‘નવલકથા’. અંગ્રેજીમાં જેને Novel (મૂળ ઇટાલિયન શબ્દ Novella પરથી, જેનો અર્થ ‘નવું’ કે ‘તાજું’ થાય છે) કહેવાય છે, તેને નવલરામ લક્ષ્મીરામે ગુજરાતીમાં ‘નવલકથા’ સંજ્ઞા આપીને પ્રચલિત કરી. નવલકથા એટલે દીર્ઘ ગદ્યકથા, જેમાં માનવજીવનનું તેના સમગ્ર પરિવેશ સાથે બહુરંગી અને વિસ્તૃત આલેખન થાય છે.

પાશ્ચાત્ય વિવેચક ઇ. એમ. ફોર્સ્ટર (E. M. Forster) તેમના સુપ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ‘Aspects of the Novel’ માં નોંધે છે:

“The novel is a formidable mass of words depicting human life in time.” (નવલકથા એ કાળના પરિપ્રેક્ષ્યમાં માનવજીવનનું આલેખન કરતો ગદ્યશબ્દોનો એક વિશાળ વિસ્તાર છે.)

નવલકથા માત્ર વાર્તારસ પીરસતી નથી, પણ યુગજીવનના સામાજિક, આર્થિક, મનોવૈજ્ઞાનિક અને સાંસ્કૃતિક સંઘર્ષોને વાચા આપે છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │  નવલકથાનાં ઘટકતત્ત્વો  │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌──────────────┬──────────────┼──────────────┬──────────────┐
        ▼              ▼              ▼              ▼              ▼
   ૧. કથાવસ્તુ    ૨. પાત્રનિરૂપણ    ૩. સંવાદકળા    ૪. દેશકાળ/પરિવેશ  ૫. જીવનદર્શન/શૈલી

૨. નવલકથાના પ્રમુખ ઘટકતત્ત્વો

૧. કથાવસ્તુ કે કથાનક (Plot): નવલકથાનો પાયો ઘટનાઓ અને પ્રસંગોની સુગ્રથિત ગૂંથણી છે. તેમાં પ્રારંભ, વિકાસ, સંઘર્ષ, ચરમસીમા (Climax) અને અંતનું કલાત્મક આયોજન અનિવાર્ય છે. ૨. પાત્રાલેખન (Characterization): કથાવસ્તુને ગતિશીલ બનાવનાર પાત્રો છે. પાત્રો એકાંગી (Flat) ન રહેતાં સજીવ અને વિકાસશીલ (Round) હોવાં જોઈએ, જેથી વાચક તેમની સાથે આત્મીયતા અનુભવે. ૩. સંવાદકળા (Dialogue): સંવાદો પાત્રોના આંતરિક સ્વભાવને પ્રગટ કરે છે અને કથાપ્રવાહને આગળ ધપાવે છે. સંવાદો પાત્ર અને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ જીવંત હોવા જરૂરી છે. ૪. દેશકાળ અને વાતાવરણ (Setting & Atmosphere): નવલકથા જે સ્થળ અને સમયગાળામાં ઘટે છે, તેની સાચી અને પ્રતીતિકર છાપ વાતાવરણ નિર્માણથી ઊભી થાય છે. ૫. દ્રષ્ટિકોણ અને શૈલી (Point of View & Style): કથા પ્રથમ પુરુષ (હું) માં કહેવાઈ છે કે ત્રીજા પુરુષ (સર્વજ્ઞ) માં, તે કથાની અસરકારકતા નક્કી કરે છે. સર્જકની ભાષાશૈલી તેની કલાત્મક મુદ્રા અંકિત કરે છે. ૬. જીવનદર્શન (Philosophy of Life): ઉત્તમ નવલકથાકાર માત્ર મનોરંજન નથી આપતો, પણ કૃતિ દ્વારા માનવજીવન વિશેનું પોતાનું આગવું અને ગંભીર જીવનદર્શન વ્યક્ત કરે છે.

૩. ગુજરાતી નવલકથાનો ઉદ્ભવ : સુધારકયુગ (૧૮૫૦ – ૧૮૮૫)

અંગ્રેજી કેળવણી અને પશ્ચિમી સાહિત્યના સંપર્કથી ઓગણીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં ગુજરાતી નવલકથાનો ઉદ્ભવ થયો.

• આદિ નવલકથા: ઈ.સ. ૧૮૬૬માં નંદશંકર તુળજાશંકર મહેતા લિખિત ‘કરણ ઘેલો’ પ્રગટ થઈ, જે ગુજરાતી ભાષાની સૌપ્રથમ મૌલિક ઐતિહાસિક નવલકથા છે. તેમાં ગુજરાતના છેલ્લા રાજપૂત શાસક કરણ વાઘેલાના પતનનું કરુણ આલેખન છે.
• સામાજિક નવલકથાનો પ્રારંભ: મહીપતરામ રૂપરામ નીલકંઠે ‘સાસુ-વહુની લડાઈ’ (૧૮૬૬) આપીને સામાજિક કુરિવાજો સામે સુધારાનો શંખ ફૂંક્યો.
• આ યુગમાં નવલકથાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સામાજિક જાગૃતિ, અંધશ્રદ્ધાનિવારણ અને નીતિબોધનો હતો.

૪. પંડિતયુગ / સાક્ષરયુગ (૧૮૮૫ – ૧૯૧૫) : નવલકથાની પ્રૌઢિ

પંડિતયુગમાં ગુજરાતી નવલકથા શિષ્ટ, ગંભીર અને મહાકાવ્યાત્મક ઊંચાઈએ પહોંચી.

• ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી અને ‘સરસ્વતીચંદ્ર’: ઈ.સ. ૧૮૮૭ થી ૧૯૦૧ દરમિયાન ચાર ભાગોમાં પ્રગટ થયેલી ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ ગુજરાતી સાહિત્યનું ચિરંજીવ શિખર છે. આનંદશંકર ધ્રુવે તેને યથાર્થ રીતે ‘ગુજરાતનો સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ’ કહ્યો છે. સરસ્વતીચંદ્ર, કુમુદ, ગુણસુંદરી જેવાં પાત્રો દ્વારા ગોવર્ધનરામે વ્યક્તિ, કુટુંબ, રાજ્ય અને વિશ્વકલ્યાણનું કલ્યાણગ્રામી દર્શન પ્રસ્તુત કર્યું.
• અન્ય પ્રદાનો: રમણભાઈ નીલકંઠે ‘ભદ્રંભદ્ર’ (૧૯૦૦) દ્વારા ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ હાસ્યપ્રધાન નવલકથા આપી, જેમાં અતિ-સનાતની જડતા પર ધારદાર કટાક્ષ કરવામાં આવ્યો છે.

૫. ગાંધીયુગ (૧૯૧૫ – ૧૯૪૦) : વાસ્તવલક્ષિતા અને લોકાભિમુખતા

ગાંધીજીના આગમન સાથે સાહિત્ય સામાન્ય માનવી, ગ્રામજીવન અને તળપદી સંવેદના તરફ વળ્યું.

• કનૈયાલાલ મુનશી: તેમણે ‘ગુજરાતનો નાથ’, ‘પાટણની પ્રભુતા’ અને ‘પૃથિવીવલ્લભ’ જેવી નવલકથાઓ દ્વારા ગુજરાતી ગદ્યને વેગવંતું, રોમાંચક અને ઐતિહાસિક અસ્મિતાથી સભર બનાવ્યું.
• રમણલાલ વ. દેસાઈ: ગાંધીયુગના વિચારધારાના પ્રચારક નવલકથાકાર તરીકે ‘દિવ્યચક્ષુ’, ‘ગ્રામલક્ષ્મી’ અને ‘ભારેલો અગ્નિ’ આપી. તેઓ ‘યુગમૂર્તિ વાર્તાકાર’ કહેવાયા.
• ઝવેરચંદ મેઘાણી: સૌરાષ્ટ્રની ધરતીના ધબકાર, બહાવટાખોરો અને પીડિતોની વેદનાને ‘વેવિશાળ’ તથા ‘સોરઠ તારાં વહેતાં પાણી’ જેવી કૃતિઓમાં અદભુત વાચા આપી.

૬. અનુ-ગાંધીયુગ (૧૯૪૦ – ૧૯૫૫) : જાનપદી નવલકથાનો સુવર્ણકાળ

આ ગાળામાં ધરતીની મહેંક, ગ્રામ્ય વાસ્તવિકતા અને લોકબોલીના જીવંત સંસ્કારો નવલકથામાં ખીલ્યા.

• પન્નાલાલ પટેલ: ગુજરાતી સાહિત્યના ચમત્કાર ગણાતા પન્નાલાલે ઈ.સ. ૧૯૪૭માં ‘માનવીની ભવાઈ’ જેવી કાળજયી નવલકથા આપી (જેના માટે તેમને ભારતીય જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર મળ્યો). છપ્પનિયા દુષ્કાળની ભૂખ અને કાળુ-રાજુના પ્રણયની વેદના દર્શાવતાં તેમણે લખ્યું:

  “ભૂખ તો ભૂંડી છે જ, પણ ભીખ એથીય ભૂંડી છે!”

• ઈશ્વર પેટલીકર: ‘જનમટીપ’ અને ‘ભવસાગર’ જેવી કૃતિઓ દ્વારા ચરોતરની પાટીદાર સંસ્કૃતિ અને લોકજીવનનું તાદૃશ્ય ચિત્ર દોર્યું.
• દર્શક (મનુભાઈ પંચોળી): ‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’ (ત્રણ ભાગ) અને ‘સોક્રેટિસ’ દ્વારા માનવકલ્યાણ, કરુણા અને ઉદાત્ત વૈશ્વિક જીવનમૂલ્યોનું મહાભારતસમું ચિંતન આલેખ્યું.

૭. આધુનિક યુગ (૧૯૫૫ – ૧૯૮૫) : સ્વરૂપક્રાંતિ અને ચિત્તવિશ્લેષણ

આધુનિકતાના પ્રભાવ હેઠળ બાહ્ય ઘટનાઓ, સમાજસુધાર અને ઉપદેશથી મુક્ત થઈને નવલકથા પાત્રના અજાગ્રત મન, એકલતા, વિચ્છિન્નતા અને અસ્તિત્વના સંઘર્ષો તરફ વળી.

• સુરેશ જોષી: તેમણે ‘છિન્નપત્ર’ (૧૯૬૫) દ્વારા પારંપરિક કથાનકનો છેદ ઉડાવી ‘ઘટનાતિરોધાન’ અને કાવ્યાત્મક ગદ્યનો પ્રયોગ કર્યો.
• ધીરેન્દ્ર મહેતા: તેમની પ્રથમ નવલકથા ‘વલય’ (૧૯૭૧) આધુનિક મનોવૈજ્ઞાનિક નવલકથાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. ત્રિલોકના આંતરિક વિષાદ, અતિ-બૌદ્ધિકતા અને માનવીય સંબંધોની સંકુલતાને તેમણે ખૂબ માર્મિક રીતે નિરૂપી છે:

  “મારી આસપાસ વિષાદનું વલય રચાયેલું છે, કાજલ!”

• અન્ય સર્જકો: કિશોર જાદવ (‘નિશાચક્ર’), મધુ રાય (‘કામિની’), રાધેશ્યામ શર્મા (‘ફેરો’) અને શ્રીકાંત શાહ (‘અસ્તી’) એ માનવચેતનાની ગૂઢતાને આધુનિક શિલ્પમાં ઢાળી.

૮. અનુ-આધુનિક યુગ (૧૯૮૫ પછીથી આજ સુધી) : બહુલતા અને પુનરાગમન

અનુ-આધુનિક કાળમાં અતિ-આધુનિકતાની દુર્ગમતા સામે પ્રત્યાઘાત રૂપે પુનઃ વાર્તાતત્ત્વ અને પ્રાદેશિકતાનું પુનરાગમન થયું.

• દલિત અને પીડિત સંવેદના: જોસેફ મેકવાને ‘આંગળિયાત’ (સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કૃત) દ્વારા ભાલ પ્રદેશના વણકર સમાજની વેદના અને ગૌરવનું ઐતિહાસિક આલેખન કર્યું.
• નારીવાદી અને પ્રાદેશિક સ્વરો: ધીરુબહેન પટેલ (‘આગંતુક’), કુંદનિકા કાપડિયા (‘સાત પગલાં આકાશમાં’), વર્ષા અડાલજા (‘અણસાર’), મોહન પરમાર (‘અમૃતકુંભ’) અને બાબુ સુથાર જેવા સર્જકોએ નવલકથાને બહુલક્ષી પરિમાણો બક્ષ્યાં.

૯. ઉપસંહાર

ઈ.સ. ૧૮૬૬માં ‘કરણ ઘેલો’થી શરૂ થયેલી ગુજરાતી નવલકથાની યાત્રા ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ના પંડિતયુગીન ગૌરવ, ‘માનવીની ભવાઈ’ના જાનપદી વાસ્તવ, ‘વલય’ના ચિત્તલક્ષી મનોવિશ્લેષણથી લઈને આજના દલિત-નારીવાદી પ્રવાહો સુધી અવિરત વિસ્તરતી રહી છે. સમયના પ્રત્યેક વળાંકે ગુજરાતી નવલકથાએ પોતાનું કલેવર બદલીને યુગસંવેદનાને ઝીલી છે. આમ, ગુજરાતી નવલકથા સ્વરૂપ અને વિષય બંને દૃષ્ટિએ વિશ્વસાહિત્યની સમકક્ષ ઊભી રહે તેવી સમૃદ્ધ અને ગૌરવવંતી સાહિત્યધારા બની રહી છે.