ભવાઈની ભજવણી-પદ્ધતિ (પ્રસ્તુતિ-રીતિ) સમજાવી, તેમાં લોકસંગીત તેમજ નૃત્યની ભૂમિકા

પ્રશ્ન ૨ : ભવાઈની ભજવણી-પદ્ધતિ (પ્રસ્તુતિ-રીતિ) સમજાવી, તેમાં લોકસંગીત તેમજ નૃત્યની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરો. [ગુણ : ૧૩]

૧. પ્રસ્તાવના : ગુજરાતના લોકનાટ્ય તરીકે ભવાઈની ઐતિહાસિક ભૂમિકા

ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ અને લોકકળાઓમાં શિરમોર સમું સ્થાન ધરાવતી નાટ્યપરંપરા એટલે ‘ભવાઈ’. ચૌદમી સદીમાં અસાઈત ઠાકર દ્વારા પ્રવર્તાવાયેલી આ નાટ્યશૈલી કેવળ મનોરંજનનું માધ્યમ ન રહેતાં ધાર્મિક આરાધના, સામાજિક લોકજાગૃતિ અને પ્રજાકીય મૂલ્યોનું જીવંત વાહક બની રહી છે. સંસ્કૃત નાટ્યશાસ્ત્રના શાસ્ત્રીય નિયમોથી મુક્ત રહીને ખુલ્લા લોકરંગમંચ પર ભજવાતી આ શૈલી ઉત્તર ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રના જનજીવન સાથે ઓતપ્રોત થયેલી છે.

ભવાઈ શબ્દની વ્યુત્પત્તિ અંગે વિદ્વાનોમાં મતપ્રવર્તે છે. એક મત અનુસાર ‘ભાવ’ (લાગણી/અભિવ્યક્તિ) પરથી ભવાઈ શબ્દ બન્યો છે, જ્યારે અન્ય એક પ્રચલિત મતાનુસાર ‘ભવ’ (સંસાર) ની વિટંબણાઓ દર્શાવતી નાટ્યકળા એટલે ભવાઈ. લોકવિદ્યાવિદો નોંધે છે તેમ, ભવાઈ એ ખુલ્લા આકાશ નીચે તળપદી પ્રજાના હૈયાના ધબકારાને વાચા આપતી સામુદાયિક રંગકળા છે. તેમાં સંવાદ, ગાન, વાદન, નર્તન અને વેશભૂષાનું એક એવું અદ્ભુત રસાયણ રચાય છે જે ગ્રામીણ જનતાને આખી રાત જકડી રાખે છે.

                             ┌────────────────────────────────┐
                             │    ભવાઈ પ્રસ્તુતિના મુખ્ય અંગો    │
                             └───────────────┬────────────────┘
        ┌────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────┐
        ▼                                    ▼                                    ▼
 રંગમંચ : ચાંચર અને પેઢું             સંગીત : ભૂંગળ, પખવાજ, ઝાંઝ            નૃત્ય : તાલબદ્ધ ગતિ અને પદસંચાલન

૨. ભવાઈની ભજવણી-પદ્ધતિ (પ્રસ્તુતિ-રીતિ)

ભવાઈની ભજવણી પદ્ધતિ પરંપરાગત શિષ્ટ નાટકો કરતાં સાવ નોખી, મુક્ત અને લોકાભિમુખ છે:

• ચાંચર અને રંગસ્થળ (The Arena): ભવાઈ માટે કોઈ બંધિયાર થિયેટર કે પડદાવાળા મંચની જરૂર હોતી નથી. ગામનો ચોક, મંદિરનું પ્રાંગણ કે ખુલ્લી જગ્યા—જેને તળપદી ભાષામાં ‘ચાંચર’ કહેવાય છે—તે ભવાઈનું રંગમંચ બને છે. ચાંચરની મધ્યમાં દીવો પ્રગટાવીને તેની આસપાસ ગોળાકાર જગ્યા રાખવામાં આવે છે, જેને ‘પેઢું’ કે ‘અખાડો’ કહે છે. દર્શકો તેની ચારેય બાજુ જમીન પર બેસીને પ્રયોગ નિહાળે છે.
• વેશપલટો અને ‘ઓરડો’ (Green Room): ચાંચરથી થોડે દૂર પાત્રોના શણગાર અને વેશપલટા માટે ઊભી કરાયેલી કામચલાઉ ઓરડી કે પડદાવાળી જગ્યાને ‘ઓરડો’ કહે છે. પાત્ર જ્યારે ઓરડામાંથી નીકળીને પેઢામાં પ્રવેશે છે ત્યારે તેના હાથમાં મશાલ કે કાકડા હોય છે.
• મંગલાચરણ અને ગણપતિનો વેશ: ભવાઈ પ્રસ્તુતિની શરૂઆત હંમેશાં માતા અંબાની આરાધના અને સ્તુતિથી થાય છે. ત્યારબાદ સૌપ્રથમ ગણપતિનો વેશ ભજવાય છે. કલાકાર પોતાના મુખ આગળ થાળી કે પિત્તળનું પાત્ર ધરીને ગણપતિની સૂંઢનું પ્રતીક રચે છે અને પ્રેક્ષકો સમક્ષ નૃત્ય કરે છે. ત્યારબાદ કાલી અને સરસ્વતીના પ્રતીકાત્મક વેશો આવે છે.

• નાયક, મંડળી અને કથાવિકાસ: ભવાઈ ભજવતી મંડળીના વડાને ‘નાયક’ કહેવાય છે. નાયક મંચ પર રહીને સમગ્ર ખેલનું સંચાલન કરે છે. તે વાર્તાની કડીઓ જોડે છે, પાત્રોને મંચ પર બોલાવે છે અને કથાના કથનકાર (Narrator) તરીકે કાર્ય કરે છે.
• સ્ત્રીપાત્રોનું નિરૂપણ (કાંચળિયા પ્રથા): પરંપરાગત ભવાઈમાં સ્ત્રીઓ અભિનય કરતી નથી. સ્ત્રીઓની ભૂમિકા પુરુષ કલાકારો દ્વારા જ ભજવવામાં આવે છે, જેમને ‘કાંચળિયા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સ્ત્રીસહજ લાલિત્ય, નૃત્યના ઠમકા અને કૂંજતા અવાજ દ્વારા આ કલાકારો નારીભાવને સચોટ રીતે મૂર્ત કરે છે.
• રંગલા-રંગલીનું સંયોજન: ભવાઈના કથાનકને ગતિ આપવા અને ગંભીર પ્રસંગો વચ્ચે હળવાશ ઉમેરવા માટે ‘રંગલો’ અને ‘રંગલી’ ઉપસ્થિત થાય છે. તેઓ વિદૂષક અને લોકભાષ્યકાર બનીને સમકાલીન સામાજિક કુરિવાજો, દંભ અને શોષણ સામે તીખા કટાક્ષો કરે છે.

૩. ભવાઈમાં લોકસંગીતની અનિવાર્ય ભૂમિકા

સંગીત એ ભવાઈનો પ્રાણ છે. વાસ્તવમાં ભવાઈ એ સંગીતમય લોકનાટ્ય (Musical Folk Theatre) છે. સંગીત વિના ભવાઈની કલ્પના શક્ય નથી.

(૧) વાદ્યવૃંદ અને વાદ્યોનું મહત્ત્વ:

• ભૂંગળ: ભવાઈનું સૌથી અનિવાર્ય અને વિશિષ્ટ વાદ્ય તાંબા કે પિત્તળની બનેલી લાંબી ‘ભૂંગળ’ છે. ભૂંગળનો અવાજ અત્યંત તીવ્ર, ગંભીર અને દૂર સુધી સંભળાય તેવો હોય છે. લોકકથનમાં કહેવાયું છે તેમ: ‘ભૂંગળ વાગી એટલે આખું ગામ ચાંચરમાં ભેગું થાય.’ ભૂંગળ વાદકને ‘ભૂંગળીયો’ કહેવાય છે. ભૂંગળના સૂરો માત્ર સાદ પાડવા માટે નથી, પણ પાત્રના પ્રવેશ, ભય, ઉત્સાહ કે રુદ્રરસના ભાવો ઉપસાવવા માટે પૂરક બને છે.
• પખવાજ અને કાંસી-જોડા (ઝાંઝ): પખવાજ (મૃદંગ જેવું તાલવાદ્ય) દ્વારા લયબદ્ધ ઠેકા અપાય છે, જ્યારે કાંસીજોડા કે મંજીરા સતત ધ્વનિનો રણકો જાળવી રાખે છે.

(૨) રાગ-રાગિણીઓ અને દેશી ઢાળોનું વૈવિધ્ય: ભવાઈમાં કેવળ શાસ્ત્રીય સંગીત નથી, પણ શાસ્ત્રીયતા અને લોકસંગીતનું મધુર મિશ્રણ છે. તેમાં પ્રયોજાતા મુખ્ય રાગો:

• દેશી, પ્રભાતી, બિલાવલ, કાફી, સોરઠ, કેદાર અને સારંગ.
• લોકગીતોના પારંપરિક ઢાળો—જેવા કે ગરબી, દુહા, છંદ, કવિત અને સવૈયા—ગીતોના રૂપમાં વણાઈ જાય છે.
• સંવાદો ઘણીવાર ગદ્યમાં બોલવાને બદલે સંગીતમય લયમાં, ગેય પંક્તિઓ રૂપે ઉચ્ચારાય છે. પાત્ર પોતાની ઓળખ પણ ગીતના રૂપમાં આપતું પ્રવેશે છે.

(૩) નાટ્યાત્મક વાતાવરણ અને ભાવોત્કર્ષ: સંગીત દ્વારા પ્રસંગને અનુરૂપ વાતાવરણ રચાય છે:

• યુદ્ધ કે ક્રોધના પ્રસંગે ભૂંગળ અને પખવાજનો દ્રુત લય વીરરસ ખડો કરે છે.
• કરુણ પ્રસંગે ધીમા સૂરો વેદના જન્માવે છે.
• રંગલાના પ્રવેશ સમયે હળવા અને ચંચળ તાલ લોકરંજન પીરસે છે.

૪. ભવાઈમાં નૃત્યની ભૂમિકા

ભવાઈમાં અભિનયનો મોટો હિસ્સો નૃત્ય આધારિત છે. પાત્ર ચાંચરમાં પ્રવેશ કરે ત્યારથી માંડીને વિદાય લે ત્યાં સુધી તેની ગતિવિધિઓ નૃત્યમય રહે છે:

(૧) પાત્રપ્રવેશનું પરિભ્રમણ (ચાલ): જ્યારે કોઈ નવો વેશ શરૂ થાય કે નવું પાત્ર ઓરડામાંથી પેઢામાં આવે ત્યારે તે સીધું આવીને સંવાદ બોલતું નથી. તે પખવાજના તાલ સાથે લયબદ્ધ પગલાં ભરતું ચાંચરમાં ગોળાકાર ઘૂમે છે. રાજાની ચાલ ઠસ્સાદાર, જોગીની ચાલ શાંત અને રંગલાની ચાલ ઉછળકૂદવાળી નૃત્યમય શૈલીમાં પ્રગટે છે.

(૨) પદસંચાલન અને તાલબદ્ધતા: કલાકારો પગમાં ઘૂંઘરૂ બાંધે છે. સંવાદોની વચ્ચે આવતા તાલખંડ વખતે કલાકારો તાલબદ્ધ તત્કાર અને ચક્કર (Spin) લગાવે છે. આ નૃત્ય દ્વારા પાત્રનો ઉત્સાહ અને માનસિક સ્થિતિ વ્યક્ત થાય છે.

(૩) સ્ત્રીવેષી નૃત્યો (લાસ્ય ભાવ): કાંચળિયા કલાકારો ગરબા, ગરબી કે રાસના તાલ પર લાસ્ય નૃત્ય રજૂ કરે છે. ક્યારેક માથે સાત-આઠ બેડાં સંતુલિત કરીને કે થાળીની કિનારી પર ઊભા રહીને અદ્ભુત નૃત્યકૌશલ્ય દાખવવામાં આવે છે, જે લોકસમુદાયને ચકિત કરી દે છે.

૫. ભવાઈની સામાજિક ઉપાદેયતા અને વર્તમાન પ્રસ્તુતતા

ભવાઈ એ માત્ર મનોરંજન નહોતી, પરંતુ મધ્યકાલીન સમાજનું સૌથી શક્તિશાળી અખબાર કે સંચાર-માધ્યમ (Mass Media) હતી.

• ‘ઝંડા ઝૂલણનો વેશ’, ‘જસમા ઓડણનો વેશ’ કે ‘છેલબટાઉનો વેશ’ જેવા પ્રખ્યાત વેશો દ્વારા અસાઈત ઠાકરે સ્ત્રી-સ્વાભિમાન, જ્ઞાતિભેદ અને રાજાશાહીના અત્યાચારોને ખુલ્લા પાડ્યા હતા.
• વર્તમાન સમયમાં પણ સરકાર અને સામાજિક સંસ્થાઓ દ્વારા વ્યસનમુક્તિ, સાક્ષરતા અભિયાન, પંચાયતી રાજ કે પર્યાવરણ સંરક્ષણ જેવા આધુનિક વિષયોના લોકશિક્ષણ માટે ભવાઈના માધ્યમનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ તેની ભજવણી-પદ્ધતિની જીવંતતા સિદ્ધ કરે છે.

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર અધ્યયનના અંતે સ્પષ્ટ થાય છે કે ભવાઈ એ ગુજરાતની આગવી, અપ્રતિમ અને અત્યંત લોકપ્રિય નાટ્યસંપત્તિ છે. તેની ભજવણી-પદ્ધતિ અત્યંત સરળ હોવા છતાં લોકમાનસને ડોલાવવાની પ્રચંડ તાકાત ધરાવે છે.

ભૂંગળના ગંભીર નાદ, પખવાજના ધબકારા, તળપદા ગીતોના લય અને કલાકારોના ઉત્સાહી નર્તનથી રચાયેલું આ લોકનાટ્ય સદીઓથી લોકજીવનને ધબકતું રાખતું આવ્યું છે. શાસ્ત્રીયતાના જડ બંધનો વિના લોકહૃદયમાંથી પ્રગટેલી આ કળા લોકસંગીત અને લોકનૃત્યના સુભગ સમન્વયથી ગુજરાતી સંસ્કૃતિના ઇતિહાસમાં એક અમર લોકવારસો બની રહી છે.