વલય’ નવલકથામાં ત્રિલોકનું પાત્રાલેખન

પ્ર. ૩ (અ) ટૂંકનોંધ લખો : [૦૬ ગુણ]

વિષય : ૨. ‘વલય’ નવલકથામાં ત્રિલોકનું પાત્રાલેખન

૧. પ્રસ્તાવના : આધુનિક કથાનાયક તરીકે ત્રિલોક

ધીરેન્દ્ર મહેતાની પ્રથમ નવલકથા ‘વલય’ (૧૯૭૧) નો સમગ્ર કથાપ્રવાહ જે પાત્રના માનસિક તાણાવાણા, અસ્તિત્વમૂલક મૂંઝવણ અને વિષાદની આસપાસ રચાયો છે, તે કેન્દ્રવર્તી પાત્ર એટલે ત્રિલોક. ગુજરાતી નવલકથાના પરંપરાગત નાયકોની જેમ ત્રિલોક કોઈ આદર્શવાદી, પરાક્રમી કે રોમાન્ટિક નાયક નથી; પરંતુ તે આધુનિક યુગબોધ ધરાવતો, અતિ-સંવેદનશીલ, અંતર્મુખી અને અતિ-બૌદ્ધિક યુવાન છે.

વિવેચક ડૉ. રઘુવીર ચૌધરીએ નોંધ્યું છે તેમ, ‘વલય’ એ ત્રિલોકના બૌદ્ધિક વલણ પર રચાયેલી કથા છે. તે પોતાની આસપાસ સંબંધો, વિચારો અને સંશયોનું એવું વર્તુળ (વલય) રચે છે, જેમાંથી તે પોતે પણ આજીવન મુક્ત થઈ શકતો નથી.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   ત્રિલોકનું વ્યક્તિત્વ   │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
અતિ-બૌદ્ધિકતા અને વક્રતા       સંબંધોથી પલાયનની વૃત્તિ       વિષાદ અને શૂન્યતાનો ભોગ

૨. અતિ-બૌદ્ધિકતા અને વક્રદ્રષ્ટિ (Cynicism)

ત્રિલોકનું મુખ્ય લક્ષણ તેની અતિશય બૌદ્ધિકતા અને જીવન પ્રત્યેની વક્રદ્રષ્ટિ છે. તે સામાન્ય ઘટનાઓ કે લાગણીઓને પણ તાર્કિક ચાળણીમાંથી પસાર કરે છે. તેના સંવાદોમાં સતત એક પ્રકારનો કટાક્ષ અને દાર્શનિક ગાંભીર્ય છવાયેલું રહે છે.

• તે સામાજિક ઢાંચામાં ગોઠવાઈ જવા તૈયાર નથી.
• તે પોતાની જાતને સ્વનિર્ભર માનવા મથે છે અને માને છે કે માનવીએ કોઈના પર અવલંબન રાખ્યા વિના પોતાની એકલતામાં જીવવું જોઈએ.

તેના આ વલણને કારણે ઘણી વાર તે આસપાસના લોકો માટે અકળ અને દુર્ગમ બની રહે છે.

૩. સ્ત્રીપાત્રો સાથેના સંબંધો : કાજલ અને સત્યા

ત્રિલોકના અંતરંગ વ્યક્તિત્વને ઉઘાડવામાં બે સ્ત્રીપાત્રો નિર્ણાયક ભાગ ભજવે છે:

1. કાજલ સાથેનો સંબંધ: કાજલ નગરજીવનની, બૌદ્ધિક અને ત્રિલોકની સમકક્ષ સ્ત્રી છે. ત્રિલોક કાજલ પ્રત્યે ઊંડો સ્નેહ ધરાવે છે, છતાં તે ક્યારેય સ્પષ્ટ સ્વીકાર કરી શકતો નથી. તેના અહંકાર અને અનિર્ણાયકતાને કારણે તેમની વચ્ચે એક અદ્રશ્ય અંતર જળવાઈ રહે છે.
2. સત્યા પ્રત્યેનો સ્નેહભાવ: સત્યા મુગ્ધ, ગ્રામીણ અને સરળ હૃદયની સ્ત્રી છે. ત્રિલોક પ્રત્યે તેને અખૂટ શ્રદ્ધા છે. ત્રિલોકની ભીતર રહેલી કવિ-હૃદયની ઋજુતા અને કોમળતા સત્યાની સમક્ષ સહજ રીતે પ્રગટ થાય છે. પરંતુ ત્રિલોક સત્યાના સ્નેહનું મૂલ્ય સમયસર સમજી શકતો નથી.

૪. વિદેશગમન અને સંબંધોથી વિચ્છેદ

ત્રિલોક ઉચ્ચ અભ્યાસાર્થે વિદેશ જાય છે, ત્યારે તે પોતાના ભૂતકાળના તમામ તંતુઓ જાણીજોઈને તોડી નાખે છે. તે કાજલ કે સત્યાને કોઈ પત્ર લખતો નથી કે પોતાનું સરનામું પણ આપતો નથી. તેને લાગે છે કે સંબંધો માનવીને પરવશ બનાવે છે. વિદેશની ધરતી પર લાંબો સમય એકલા રહ્યા પછી તેને જીવનના સાચા સત્યનો સાક્ષાત્કાર થાય છે:

“માનવી સંબંધોથી મુક્ત થઈને જીવી શકતો નથી; લાગણીના સંબંધો માનવીને પરાવલંબી નહીં, પણ સાચા અર્થમાં સબળ બનાવે છે.”

પરંતુ આ બોધ તેને ખૂબ મોડો થાય છે.

૫. સ્વદેશાગમન, મોડું પડવું અને અંતિમ વિષાદ

જ્યારે ત્રિલોક સ્નેહ પામવા અધિરો બનીને ભારત પાછો ફરે છે, ત્યારે પરિસ્થિતિ સાવ બદલાઈ ચૂકી હોય છે.

• કાજલે ત્રિલોકની પ્રતીક્ષા કરી કરીને થાકીને નિકેત સાથે નવી દુનિયા વસાવી લીધી હોય છે.
• સત્યાએ પણ અનાગત સાથે લગ્ન કરીને પોતાનો માર્ગ પસંદ કરી લીધો હોય છે.

ત્રિલોક જુએ છે કે બંને સ્ત્રીઓએ પોતાની આસપાસ નવાં જીવન-વલયો સ્થાપી લીધાં છે અને પોતે એ વલયોની સાવ બહાર ફેંકાઈ ગયો છે. હવે તેની ‘એકલતા’ કોઈ માનસિક શોખ નથી રહેતી, પણ એક વરવી અને પીડાદાયક વાસ્તવિકતા બની જાય છે. આ ચરમસીમાએ પહોંચીને ત્રિલોક કાજલ સમક્ષ હૃદયદ્રાવક સત્ય સ્વીકારે છે:

“મારી આસપાસ વિષાદનું વલય રચાયેલું છે, કાજલ! મારી શૂન્યતા એ કંઈ ઓવરકોટ નથી કે એને હું ઉતારીને ફેંકી દઉં.”

અહીં ત્રિલોક એક કરુણ અને પરાજિત પાત્ર તરીકે આપણી સંવેદનાને સ્પર્શી જાય છે.

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર દૃષ્ટિએ જોતાં, ત્રિલોક એ આધુનિક માનવીની આંતરિક વિચ્છિન્નતા અને અસ્તિત્વલક્ષી ખાલીપાનું જીવંત પ્રતીક છે. તે વિચારમાં આગળ છે પણ જીવનના વ્યવહારુ નિર્ણયોમાં પાછળ પડી જાય છે. તેની આંતરિક ખેંચતાણ, વિદેશવાસનો એકાંતવાસ અને અંતે સંબંધો ગુમાવ્યા પછી મળતો ખાલીપો તેને ગુજરાતી સાહિત્યનું અત્યંત સંકુલ, સ્મરણીય અને પ્રભાવક ચિત્તલક્ષી પાત્ર બનાવે છે.