દયારામની ગરબીઓમાં ગોપીભાવ

પ્રશ્ન ૨: દયારામની ગરબીઓમાં ગોપીભાવની વિસ્તૃત સમીક્ષા કરો. [ગુણ : ૧૩]

૧. પ્રસ્તાવના : મધ્યકાલીન ભક્તિકવિતા અને દયારામનું સ્થાન

મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના પાંચ સદીઓ લાંબા ઇતિહાસમાં નરસિંહ મહેતાથી પ્રારંભાયેલી ભક્તિધારા જે સમર્થ કવિ આગળ આવીને પૂર્ણતા પામે છે, તે અગ્રણી સર્જક એટલે દયારામ (ઈ.સ. ૧૭૭૭ – ૧૮૫૨). નર્મદે દયારામને ‘મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતાની મીઠી મધપૂડી’ અને કાકાસાહેબ કાલેલકરે તેમને ‘ગુજરાતની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિના અમર ગાયક’ તરીકે ઓળખાવ્યા છે. દયારામ મધ્યકાલીન યુગના છેલ્લા સમર્થ પ્રતિનિધિ છે.

તેમણે આખ્યાન, પદ, સંવાદકાવ્યો અને ચિંતનાત્મક કૃતિઓ રચી હોવા છતાં તેમની સર્જક-પ્રતિભાનું સર્વોચ્ચ શિખર તેમની ‘ગરબીઓ’ છે. દયારામની ગરબીઓમાં વલ્લભ સંપ્રદાયની પુષ્ટિમાર્ગીય ભક્તિધારા, શુદ્ધાદ્વૈતનું રહસ્યદર્શન અને વિશેષ કરીને વ્રજગોપીઓના હૃદયની સંવેદના—અર્થાત્ ‘ગોપીભાવ’—અત્યંત લાલિત્યપૂર્ણ અને કાવ્યાત્મક રીતે પ્રગટ થયો છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   દયારામનો ગોપીભાવ     │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
પુષ્ટિમાર્ગીય પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ      માન, પ્રણયકલહ અને કટાક્ષ       નિષ્કામ આત્મસમર્પણ

૨. ગોપીભાવની તાત્વિક અને સંપ્રદાયગત વિભાવના

દયારામ પુષ્ટિમાર્ગના ચુસ્ત અનુયાયી હતા. શ્રીમદ્ વલ્લભાચાર્ય પ્રવર્તિત પુષ્ટિમાર્ગમાં મુક્તિ કે મોક્ષ કરતાં પણ ભગવદ્-અનુગ્રહ (કૃપા) દ્વારા પ્રાપ્ત થતી ‘પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ’ ને શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવી છે.

• ગોપીભાવ એટલે શું? શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ અને પુષ્ટિમાર્ગીય દર્શનમાં ‘ગોપી’ એ કોઈ સામાન્ય ગ્રામીણ સ્ત્રી નથી, પરંતુ જેણે પોતાની તમામ ઇન્દ્રિયો (ગો) પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણના ચરણોમાં અર્પણ કરી દીધી છે તેવી જીવાત્માની પરમ અવસ્થા છે.
• પુરુષ કવિમાં સ્ત્રીત્વનું આરોપણ : દયારામ પોતે સ્થૂળ દેહે પુરુષ હોવા છતાં, માનસિક અને આધ્યાત્મિક સ્તરે ગોપીરૂપ ધારણ કરીને શ્રીકૃષ્ણ સાથે લીલા કરે છે. તેમણે કૃષ્ણને પરમ પુરુષ અને પોતાની જાતને કૃષ્ણની ગોપી/પ્રિયા તરીકે અનુભવીને ગરબીઓ રચી છે. ગોપીભાવ એ જીવાત્મા અને પરમાત્મા વચ્ચેનો અત્યંત નિકટતમ, મધુર અને સાક્ષાત્કારરૂપ સંબંધ છે.

૩. દયારામની ગરબીઓમાં ગોપીભાવનાં વિવિધ પરિમાણો

(૧) સહજ આકર્ષણ અને સ્નેહસંકોચ : દયારામની ગોપી કૃષ્ણના પ્રથમ દર્શને જ મુગ્ધ બની જાય છે. કૃષ્ણનું રૂપસૌંદર્ય ગોપીના ચિત્તને એવું હરી લે છે કે તે લોકમર્યાદા કે કુળમર્યાદા ભૂલી જાય છે. ગોપી પોતાના હૃદયના આ સહજ સ્નેહખેંચાણને અત્યંત ઋજુતાથી વ્યક્ત કરે છે:

“હું શું જાણું જે વ્હાલે મુજમાં શું દીઠું? પ્રાણસ્નેહી મુજને લાગે મીઠો મીઠો!”

અહીં ગોપીને કૃષ્ણ પોતાના તરફ કેમ આકર્ષાયા તેનું આશ્ચર્ય છે, પણ સાથે સાથે કૃષ્ણના પ્રેમની મધુરતા તેના સમગ્ર અસ્તિત્વને છલકાવી દે છે.

(૨) માન, પ્રણયકલહ અને મિષ્ટ આક્ષેપો (માનલીલા) : દયારામની ગરબીઓની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમાં ગોપીઓ કૃષ્ણ સામે કેવળ હાથ જોડીને ઊભી રહેતી દાસી નથી બનતી, પણ પ્રેમની સમાનતાના અધિકારે કૃષ્ણ સાથે મીઠો ઝઘડો કરે છે, રીસાય છે અને કટાક્ષ કરે છે. આ પ્રણયકલહ પ્રેમની ઉત્કટતા વધારે છે:

“ઊભા રહો તો કહું વાતલડી બિહારીલાલ, આડા તે કાં ફરો છો? આઘા તે કાં સરો છો? મારે ઘેર આવતાં લાજો છો કેમ લાલ?”

કૃષ્ણની ચંચળતા, તેમની છેડછાડ અને અન્ય ગોપીઓ સાથેના સંબંધો પરત્વે ગોપી સહજ ઈર્ષા અને મીઠો રોષ પ્રગટ કરે છે.

(૩) વ્યાજસ્તુતિ અને શ્યામ રંગનો ત્યાગ : દયારામની સર્વોત્કૃષ્ટ અને વિશ્વવિખ્યાત ગરબી ‘શ્યામ રંગ સમીપે ન જાવું’માં ગોપીભાવનું સર્વોચ્ચ શિખર જોવા મળે છે. કૃષ્ણના કપટથી નારાજ થઈને ગોપી કાળી વસ્તુઓનો ત્યાગ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે:

“શ્યામ રંગ સમીપે ન જાવું, મારે આજ થકી શ્યામ રંગ સમીપે ન જાવું; જેમાં કાળાસ તે તો સરખી જ હોય, ભેદ નહિ કેમે લહાવું!”

પરંતુ ગરબીના અંતે ગોપી કબૂલે છે: “દયાગીરીધરના ગુણ સુંદર, અંતર કેમે ના વારું!” – અર્થાત્ બહારથી કાળી વસ્તુઓ ત્યજવાની વાત કરતી ગોપી ભીતરથી તો કૃષ્ણના શ્યામ રંગમાં સંપૂર્ણપણે રંગાઈ ચૂકેલી છે. આ વ્યાજસ્તુતિ ગોપીહૃદયના અગાધ પ્રેમનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

(૪) વિરહની કારમી વેદના : જ્યાં સંયોગ શૃંગાર આટલો પ્રબળ હોય, ત્યાં વિયોગ પણ એટલો જ તીવ્ર બને છે. કૃષ્ણ જ્યારે મથુરા ચાલ્યા જાય છે ત્યારે ગોપીઓની જે મનોદશા થાય છે, તેનું દયારામે હૃદયદ્રાવક વર્ણન કર્યું છે:

“ઓધાજી! મારા વ્હાલાને વઢીને કે’જો રે, અમને કીધાં છે દાસી, રહેવા દિયો કાશી; મથુરામાં મો’લિયા મોટા રે!”

જ્ઞાની ઉદ્ધવ જ્યારે ગોપીઓને નિર્ગુણ બ્રહ્મ અને યોગનો ઉપદેશ આપવા આવે છે, ત્યારે ગોપીઓ પોતાના અખંડ સગુણ પ્રેમના બળે ઉદ્ધવના જ્ઞાનમાર્ગનો છેદ ઉડાવી દે છે અને સાબિત કરે છે કે શુષ્ક જ્ઞાન કરતાં સાચો સ્નેહ અને હૃદયનો ગોપીભાવ અનંતગણો શ્રેષ્ઠ છે.

(૫) નિષ્કામ સમર્પણ અને અનન્યતા : ગોપીના જીવનનું એકમાત્ર લક્ષ્ય કૃષ્ણનું સુખ છે. સંસારના તિરસ્કાર કે મેણાં-ટોણાંની તેને લેશમાત્ર ચિંતા નથી. તે પોતાના સર્વસ્વનો હોમ કરીને ગાય છે:

“પ્રીત કીધી મેં તો કાના સંગાથે, મારે માથે તો ગોકુળ આખું ગાજે રે!”

દયારામની ગોપી માટે કૃષ્ણ એ કેવળ ઈશ્વર નથી, પણ તેનો પ્રાણ, જીવન અને સર્વસ્વ છે.

૪. ગરબી સ્વરૂપ, સંગીત અને લાસ્યનૃત્યનો સુમેળ

દયારામની ગરબીઓમાં ગોપીભાવ આટલો સજીવ કેમ બન્યો? તેનો ઉત્તર ગરબીના સંગીતમય શિલ્પમાં રહેલો છે:

• ગેયતા અને તાલ : દયારામ પોતે સંગીતશાસ્ત્રના પ્રખર પંડિત હતા. તેમણે દેશી, સારંગ, કેદાર, બિલાવલ અને કાફી જેવા રાગોમાં ગરબીઓ બાંધી છે.
• લાસ્યભાવ અને તાળીઓનો તાલ : ગરબી એ સ્ત્રીઓ દ્વારા ગવાતું અને ઘૂમરાતા કદમો સાથે તાળીઓના તાલ પર રમાતું લાસ્યપ્રધાન લોકનૃત્ય છે. દયારામના શબ્દોમાં સ્ત્રીહૃદયના કંકણનો રણકાર અને ઘૂંઘરૂનો લય ગૂંથેલો છે.
• ભાષાલાલિત્ય : દયારામની ભાષા સંસ્કૃતપ્રચુર કે શુષ્ક નથી, પણ ચરોતર અને તળપદા ગુજરાતની અત્યંત મધુર, રસાળ અને જીવંત કાવ્યભાષા છે.

૫. તુલનાત્મક પરિપ્રેક્ષ્ય (નરસિંહ, મીરાં અને દયારામ)

• નરસિંહ મહેતા: તેમના પદોમાં રહસ્યમય અને દાર્શનિક ગોપીભાવ છે (“હું રે પિયાના નયનમાં વસી રે...”).
• મીરાંબાઈ: તેમના પદોમાં વ્યક્તિગત સ્વાનુભૂતિ, દામ્પત્યભાવ અને વિરહની કરુણ વેદના કેન્દ્રસ્થાને છે.
• દયારામ: દયારામમાં ગોકુળની સમગ્ર ગોપીસૃષ્ટિનું સામૂહિક નારીલાલિત્ય, ઉત્સવપ્રિયતા, વિનોદ અને પ્રેમનો દિવ્ય શૃંગાર પ્રગટે છે.

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર સમીક્ષાના અંતે સ્પષ્ટ થાય છે કે દયારામની ગરબીઓમાં પ્રગટતો ગોપીભાવ એ લૌકિક શૃંગાર નથી, પણ ભારતીય દર્શનની પરમ આધ્યાત્મિક ભૂમિકા પર રચાયેલી પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનું અમૃત છે. દયારામે પુરુષભાવ ઓગાળીને સ્ત્રીભાવ સ્વીકાર્યો અને વ્રજગોપીઓના અંતરના સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ ભાવોને ગુજરાતી કવિતામાં અમરત્વ બક્ષ્યું.

દયારામની ગરબીઓ ગુજરાતી સાહિત્યનો અનમોલ વારસો છે. કવિ ન્હાનાલાલે સાચું જ કહ્યું છે:

“દયારામ એ ગુજરાતની ગરબીઓના મુગટમણિ છે; એમની ગરબીઓમાં ગુજરાતનું નારીહૃદય સદાકાળ ધબકતું રહેશે.”

આમ, ભક્તિ, શૃંગાર, સંગીત અને કાવ્યકળાના પરમ સંગમરૂપ દયારામની આ ગરબીઓ મધ્યકાલીન સાહિત્યજગતમાં ગોપીભાવની ચિરંજીવ મધુરતા રેલાવતી અજોડ બની રહે છે.