ગુજરાતીમાં હાસ્ય નિબંધ સ્વરૂપ : વ્યાખ્યા, લક્ષણો..

હાસ્ય નિબંધ 

🔹 હાસ્ય (Humour) : વ્યાખ્યા

હાસ્ય એટલે એવો ભાવ કે સાહિત્યિક અભિવ્યક્તિ, જેમાં હળવાશ, રમૂજ, મજાક અને કટાક્ષ દ્વારા વાચકમાં હાસ્યરસ ઉત્પન્ન થાય છે.

હાસ્ય નિબંધની  વ્યાખ્યા

(1 ) ગુજરાતીમાં હાસ્ય નિબંધ એટલે જીવનના અમૂર્ત અને તાત્ત્વિક વિષયો (જેમ કે સુખ, દુઃખ, નીતિ, સત્ય, વિધ્યા) પર વ્યંગ, કટાક્ષ અને રમૂજ દ્વારા હળવી શૈલીમાં લખાયેલો નિબંધ, જે વાચકને વિચારતા કરવાની સાથે હસાવે પણ છે, જેમાં વિદ્વત્તા અને જીવનનો ઊંડો અભ્યાસ દેખાય છે. 

ગુજરાતી સાહિત્યમાં હાસ્ય એ માત્ર હસાવવાનું સાધન નથી, પરંતુ જીવનના ગંભીર સત્યોને હળવી શૈલીમાં રજૂ કરતું સશક્ત માધ્યમ છે.

(2) હાસ્ય નિબંધ એ ગદ્યનો એવો પ્રકાર છે જેમાં હાસ્ય, મજાક અને વ્યંગ દ્વારા સામાન્ય જીવનની ઘટનાઓ, સામાજિક રીતરિવાજો કે માનવીય ખામીઓ પર રમૂજ સાથે કટાક્ષ કરવામાં આવે છે, જે વાંચકને હસાવે છે અને સાથે સાથે વિચારતો કરે છે; તેનું સ્વરૂપ સરળ, ભાષા સ્વાભાવિક, વિષય રોજિંદા અને સંદેશાત્મક હોય છે. 

(3) 👉 હાસ્ય નિબંધ એ ગદ્યનો એવો પ્રકાર છે જેમાં લેખક સામાન્ય જીવનની ઘટનાઓ, માનવીય ખામીઓ, સામાજિક રૂઢિઓ કે તત્ત્વજ્ઞાનિક વિષયોને હાસ્ય, વ્યંગ અને કટાક્ષ દ્વારા રસપ્રદ રીતે રજૂ કરે છે, જેથી વાચક હસે પણ અને વિચાર પણ કરે.

🔹 હાસ્ય નિબંધનું સ્વરૂપ (Structure of Humorous Essay)

વિષયની પસંદગી

જીવનના સામાન્ય પ્રસંગો, સમાજની ખામીઓ, વ્યક્તિગત અનુભવ કે ગંભીર વિષયોને રમૂજી દૃષ્ટિકોણથી રજૂ કરવામાં આવે છે.

રમૂજી રજૂઆત

કટાક્ષ, વ્યંગ, ઉપહાસ (satire), પરિસ્થિતિજન્ય હાસ્ય અને અતિશયોક્તિનો ઉપયોગ થાય છે.

પાત્રો અને પરિસ્થિતિ

‘મારા એક મિત્ર’, ‘એક ઓળખીતો માણસ’ જેવા પાત્રો દ્વારા હાસ્ય ઉત્પન્ન થાય છે.

ભાષા અને શૈલી

ભાષા સરળ, સહજ અને પ્રવાહી હોય છે; ક્યારેક સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી શબ્દોનું સંતુલિત મિશ્રણ પણ જોવા મળે છે.

તત્ત્વજ્ઞાનનો સ્પર્શ

હાસ્યની પાછળ જીવનનું ઊંડું ચિંતન અને સંદેશ છુપાયેલો હોય છે.

🔹 હાસ્ય નિબંધના મુખ્ય લક્ષણો

હાસ્યપ્રધાનતા – વાંચકને હસાવવો એ મુખ્ય હેતુ.

વિષયની સામાન્યતા – રોજિંદા જીવનના પ્રસંગો મુખ્ય વિષય બને છે.

સાદગી અને સરળતા – ભાષા સરળ અને સ્વાભાવિક.

વ્યંગ અને વિવેચન – સમાજની ખામીઓ પર સૂક્ષ્મ ટીકા.

વિચારશીલતા – હાસ્ય સાથે સંદેશ અને તત્ત્વચિંતન.

પ્રાકૃતિકતા – બળજબરીનું હાસ્ય નહીં, સ્વાભાવિક રમૂજ.

સંક્ષિપ્તતા – નિબંધ સામાન્ય રીતે ટૂંકો અને અસરકારક.

🔹 હાસ્ય સાહિત્યનું સ્વરૂપ (Hasya Sahitya Swarup)

હાસ્ય સાહિત્ય એ હાસ્યરસ પર આધારિત સાહિત્ય છે, જે મનોરંજન સાથે સમાજની વિસંગતીઓ, પાખંડ, ભ્રષ્ટાચાર અને માનવીય નબળાઈઓ પર વ્યંગ કરે છે.

તેનું હેતુ માત્ર હસાવવાનું નહીં, પરંતુ ચિંતન અને સુધારાની પ્રેરણા આપવાનું છે.

👉 હરિશંકર પરસાઈ મુજબ, વ્યંગ કોઈ “વિધા” નહીં પરંતુ એક “સ્પિરિટ” છે.

🔹 ટૂંકા પ્રશ્ન–ઉત્તર

પ્ર.1 હાસ્ય નિબંધ શું છે?

ઉ. હાસ્ય, વ્યંગ અને રમૂજ દ્વારા વિષય રજૂ કરતો ગદ્ય લેખ એ હાસ્ય નિબંધ છે.

પ્ર.2 હાસ્ય નિબંધનો મુખ્ય હેતુ શું છે?

ઉ. વાચકને હસાવવો અને સાથે વિચાર કરવા પ્રેરિત કરવો.

પ્ર.3 હાસ્ય નિબંધમાં કયા વિષયો આવે છે?

ઉ. રોજિંદા જીવનની ઘટનાઓ, સામાજિક રૂઢિઓ અને માનવીય ખામીઓ.

પ્ર.4 હાસ્ય નિબંધની ભાષા કેવી હોય છે?

ઉ. સરળ, સહજ, પ્રવાહી અને સ્વાભાવિક.

પ્ર.5 હાસ્ય નિબંધમાં વ્યંગ શા માટે જરૂરી છે?

ઉ. સમાજની ખામીઓ પર સૂક્ષ્મ ટીકા કરવા માટે.

🔹 

હાસ્ય નિબંધનું સ્વરૂપ : વર્ણનાત્મક જવાબ

પ્રસ્તાવના

હાસ્ય નિબંધ ગુજરાતી ગદ્યસાહિત્યનું એક લોકપ્રિય અને મહત્વપૂર્ણ સ્વરૂપ છે. આ નિબંધમાં લેખક હળવી, રમૂજી અને મજાકિય શૈલીમાં વિષયને રજૂ કરે છે, જેથી વાચકને આનંદ મળે અને તે હસે પણ; સાથે સાથે જીવનના કોઈ ગંભીર તત્ત્વ કે સમાજની ખામી પર વિચાર પણ કરવા પ્રેરાય. હાસ્ય નિબંધનું સ્વરૂપ સંપૂર્ણપણે મનોરંજનાત્મક હોવા છતાં તેમાં છુપાયેલો તત્ત્વજ્ઞાનિક અને વિચારાત્મક આધાર તેને સાહિત્યિક ઊંચાઈ આપે છે.

હાસ્ય નિબંધ :લોકપ્રિય અને પ્રભાવશાળી સ્વરૂપ 

હાસ્ય નિબંધ ગુજરાતી ગદ્યસાહિત્યનું એક લોકપ્રિય અને પ્રભાવશાળી સ્વરૂપ છે. તેમાં લેખક હળવી અને રમૂજી શૈલીમાં જીવનના ગંભીર વિષયો રજૂ કરે છે. હાસ્ય, મજાક, વ્યંગ અને કટાક્ષ દ્વારા લેખક વાચકને આનંદ આપે છે, પરંતુ સાથે સમાજની ખામીઓ અને માનવીય નબળાઈઓ તરફ ધ્યાન પણ દોરે છે. હાસ્ય નિબંધની ભાષા સરળ અને સહજ હોય છે, જેથી સામાન્ય વાચક પણ તેને સરળતાથી સમજી શકે. તેમાં પાત્રો અને પ્રસંગોનું સર્જન હાસ્ય ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે. આ રીતે હાસ્ય નિબંધ માત્ર મનોરંજન પૂરતો સીમિત ન રહેતાં, જીવનના સત્યને હળવાશથી રજૂ કરતું એક વિચારપ્રેરક સાહિત્ય સ્વરૂપ બને છે.

વિષયની પસંદગી મહત્વપૂર્ણ

હાસ્ય નિબંધના સ્વરૂપમાં વિષયની પસંદગી મહત્વપૂર્ણ હોય છે. સામાન્ય રીતે લેખક રોજિંદા જીવનની નાની-મોટી ઘટનાઓ, માનવીય સ્વભાવની વિચિત્ર આદતો, સામાજિક રૂઢિઓ, વ્યક્તિગત અનુભવો અથવા કોઈ ગંભીર બાબતને રમૂજી દૃષ્ટિકોણથી રજૂ કરે છે. વિષય ગંભીર હોઈ શકે છે, પરંતુ તેની રજૂઆત હળવી અને રમૂજી હોય છે.

આ પ્રકારના નિબંધમાં વાતને સીધી અને ગંભીર રીતે ન કહેતા, લેખક કટાક્ષ, વ્યંગ, ઉપહાસ, અતિશયોક્તિ અને પરિસ્થિતિજન્ય રમૂજનો સહારો લે છે. હાસ્ય નિબંધમાં પાત્રો અને પ્રસંગોનું સર્જન ખાસ હાસ્ય ઉપજાવવા માટે કરવામાં આવે છે. ‘મારો એક મિત્ર’, ‘એક ઓળખીતા માણસ’ જેવા પાત્રો દ્વારા લેખક પોતાની વાત સરળતાથી અને રમૂજી રીતે રજૂ કરે છે.

હાસ્ય નિબંધની ભાષા અને શૈલી સરળ, સહજ અને પ્રવાહી

હાસ્ય નિબંધની ભાષા અને શૈલી સરળ, સહજ અને પ્રવાહી હોય છે. તેમાં બળજબરીનું હાસ્ય ન હોય, પરંતુ સ્વાભાવિક અને કુદરતી રમૂજ જોવા મળે છે. લેખક ક્યારેક સંસ્કૃત, અંગ્રેજી કે પ્રાદેશિક શબ્દોનો યોગ્ય અને સંતુલિત ઉપયોગ કરીને ભાષાને વધુ જીવંત બનાવે છે.

હાસ્ય નિબંધનું  હાસ્યની પાછળ ઊંડું જીવનચિંતન 

હાસ્ય નિબંધનું મહત્વપૂર્ણ સ્વરૂપલક્ષણ એ છે કે તેમાં હાસ્યની પાછળ ઊંડું જીવનચિંતન છુપાયેલું હોય છે. એટલે કે હાસ્ય નિબંધ માત્ર હસાવવા પૂરતો સીમિત ન રહેતાં, વાચકને સમાજ, માનવી અને જીવનના સત્યો અંગે વિચારવા પ્રેરે છે. આ રીતે હાસ્ય અને વિચારશીલતાનું સુંદર સંતુલન હાસ્ય નિબંધના સ્વરૂપની મુખ્ય વિશેષતા બને છે.

🌷

હાસ્ય નિબંધનું સ્વરૂપ (Structure of a Humorous Essay)/ 

હાસ્ય નિબંધના મુખ્ય લક્ષણો / હાસ્ય નિબંધના મુખ્ય પાસાં / હાસ્ય નિબંધના સ્વરૂપની મુખ્ય વિશેષતાઓ

હેતુ: વાચકને હસાવવાનો, ખુશ કરવાનો અને જીવનની કડવાશ ભૂલાવીને હળવાશનો અનુભવ કરાવવાનો.

હાસ્યપ્રધાનતા: મુખ્ય હેતુ વાંચકને હસાવવાનો હોય છે, જે મજાક, કટાક્ષ અને રમૂજ દ્વારા સિદ્ધ થાય છે.હાસ્ય નિબંધમાં હાસ્ય અને મજાક મુખ્ય તત્વ હોય છે, જે વાંચકને હસાવે અને મનોરંજન આપે.

વિષયવસ્તુ/ વિષયની પસંદગી :  રોજિંદા જીવનની નાની-મોટી ઘટનાઓ, લોકોની વિચિત્ર આદતો, સામાજિક રીત-રિવાજો અને માનવીય નબળાઈઓ તેના મુખ્ય વિષયો હોય છે.સામાન્ય જીવનની સામાન્ય ઘટનાઓ, લોકોના વર્તન, સમાજની ખામીઓ વગેરે વિષયો હાસ્ય નિબંધ માટે યોગ્ય હોય છે. કોઈ પણ વિષય (દા.ત., કુટુંબ, સમાજ, પ્રવાસ, ઓફિસ) હાસ્ય નિબંધનો વિષય બની શકે છે, જેમાં લેખક પોતાની વિશિષ્ટ દૃષ્ટિથી તેને રમુજી બનાવે છે.વિષયની પસંદગી: જીવનના સામાન્ય પ્રસંગો, સામાજિક રૂઢિઓ, વ્યક્તિગત અનુભવો અથવા કોઈ ગંભીર બાબતને રમૂજી દ્રષ્ટિકોણથી રજૂ કરવી.

ભાષા : ભાષા સરળ, સહજ અને પ્રવાહી હોવી જોઈએ જેથી તે દરેક વાચકને સમજી શકાય અને તેમાં કુદરતી હાસ્ય હોય, બળજબરીનું હાસ્ય ન હોય.

શૈલી: તેમાં વ્યંગ, કટાક્ષ, સ્વભાવિક રમૂજ અને રોજિંદા જીવનના પ્રસંગોનું અતિશયોક્તિપૂર્ણ વર્ણન હોય છે. હળવી, સરળ અને પ્રવાહી ભાષાનો ઉપયોગ, જેમાં સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી ભાષાના શબ્દોનો સંતુલિત ઉપયોગ પણ જોવા મળે.

વ્યંગ અને વિવેચન: હાસ્યની પાછળ સમાજની ખામીઓ પર સૂક્ષ્મ રીતે ટીકા અને વિચારણા છુપાયેલી હોય છે.

 રમૂજી રજૂઆત: વાતને સીધી ન કહેતાં, કટાક્ષ, વ્યંગ, ઉપહાસ (satire) અને પરિસ્થિતિજન્ય રમૂજ (situational comedy) નો ઉપયોગ કરવો.

સાદગી અને સરળતા: ભાષા સરળ અને સરળ હોવી જોઈએ જેથી દરેક વાચક સરળતાથી સમજી શકે.

વિચારશીલતા: માત્ર હસાવવા પૂરતો સીમિત ન રહેતાં, તેમાં કોઈ ઊંડો વિચાર, સંદેશ કે જીવનનું સત્ય છુપાયેલું હોય છે.

સંક્ષિપ્તતા: સામાન્ય રીતે આ નિબંધો લાંબા ન હોય, પરંતુ ટૂંકા, અસરકારક અને ધારદાર હોય છે.  હાસ્ય હોવા છતાં નિબંધમાં વિચારશીલતા અને સંદેશ હોવો જરૂરી છે.

વ્યંગ્ય અને વિવેચન: હાસ્ય સાથે સાથે વ્યંગ્ય અને વિવેચન પણ હોય છે, જે સમાજની ખામીઓને દર્શાવે છે.

પાત્રસૃષ્ટિ / પાત્રો અને પરિસ્થિતિ: લેખક 'મારા એક મિત્ર' કે 'એક ઓળખીતા' જેવા પાત્રોને નિમિત્ત બનાવીને પોતાની વાત રજૂ કરે છે, જે હાસ્યજનક પરિસ્થિતિઓ ઊભી કરે છે.પાત્રો અને પરિસ્થિતિ: કાલ્પનિક અથવા વાસ્તવિક પાત્રો અને પરિસ્થિતિઓ દ્વારા હાસ્ય ઉત્પન્ન કરવું.

પ્રવાહ: તેમાં હાસ્યનો સતત અને અસ્ખલિત પ્રવાહ જળવાઈ રહે છે, ભલે નિબંધ લાંબો હોય. 

પ્રાકૃતિકતા: નિબંધમાં હાસ્ય કુદરતી અને સ્વાભાવિક હોવું જોઈએ, બળજબરીનું હાસ્ય ન હોવું જોઈએ.

લઘુત્વ: નિબંધ લાંબો ન હોય, સંક્ષિપ્ત અને અસરકારક હોવો જોઈએ.

તત્ત્વજ્ઞાનનો સ્પર્શ: હાસ્યની પાછળ જીવનનું ઊંડું ચિંતન (deep contemplation) છુપાયેલું હોય છે, જેથી વાચક હસવાની સાથે કંઈક શીખે પણ.

ઉદાહરણ: ગુજરાતી સાહિત્યમાં પંડિત યુગના લેખકોના નિબંધો, જેમાં 'વિપત્તિ વિશે નિબંધ' જેવા વિષયો પણ રમૂજ સાથે રજૂ થતા. 

ટૂંકમાં, હાસ્ય નિબંધ એ માત્ર હસાવવા પૂરતો સીમિત નથી, પણ જીવનના સત્યોને રમૂજ દ્વારા રજૂ કરતું એક કલાત્મક સ્વરૂપ છે.

રમૂજી રજૂઆત: વાતને સીધી ન કહેતાં, કટાક્ષ, વ્યંગ, ઉપહાસ (satire) અને પરિસ્થિતિજન્ય રમૂજ (situational comedy) નો ઉપયોગ કરવો.

ગુજરાતી સાહિત્યમાં ઉદાહરણ:

જ્યોતીન્દ્ર દવે 

બકુલ ત્રિપાઠી જેવા હાસ્યલેખકો તેમના નિબંધોમાં આવી જ રીતે હળવાશ અને ગંભીરતાનું સંતુલન જાળવીને સફળ હાસ્ય નિબંધો રચવા માટે જાણીતા છે. 

હાસ્યપ્રધાન: હાસ્ય નિબંધમાં હાસ્ય અને મજાક મુખ્ય તત્વ હોય છે, જે વાંચકને હસાડે અને મનોરંજન આપે.

સ્વરૂપની દ્રષ્ટિએ:

હાસ્ય નિબંધ કોઈ નિશ્ચિત બંધારણ (structure) વગરનો, મુક્ત અને સર્જનાત્મક ગદ્યપ્રકાર

તે કોઈ નિશ્ચિત બંધારણ (structure) વગરનો, મુક્ત અને સર્જનાત્મક ગદ્યપ્રકાર છે, જેમાં લેખક પોતાની કલ્પનાશક્તિ અને વિષયવસ્તુને અનુરૂપ શૈલી અપનાવી શકે છે.

તેમાં પ્રસંગોનું વર્ણન, પાત્રોની રજૂઆત, સંવાદો અને લેખકના વિચારોનું મિશ્રણ હોય છે, જે હાસ્ય ઉત્પન્ન કરે છે. 

આમ, હાસ્ય નિબંધ એ સાહિત્યનું એક લોકપ્રિય સ્વરૂપ છે જે મનોરંજન સાથે સાથે સમાજનું પ્રતિબિંબ પણ ઝીલે છે. 

હાસ્ય નિબંધ

ઉપસંહાર

હાસ્ય નિબંધ એ ગદ્યનું એવું સ્વરૂપ છે જેમાં લેખક રમૂજ અને કટાક્ષ દ્વારા વિષયને રસપ્રદ બનાવે છે. તેમાં હાસ્યપ્રધાનતા સાથે વિચારશીલતા અને સંદેશ છુપાયેલો હોય છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં હાસ્ય નિબંધે વાચકને મનોરંજન સાથે સમાજનું પ્રતિબિંબ બતાવવાનું મહત્વપૂર્ણ કાર્ય કર્યું છે.

આમ, હાસ્ય નિબંધ એ ગદ્યસાહિત્યનું એવું સ્વરૂપ છે, જેમાં હળવાશ, રમૂજ અને કટાક્ષ દ્વારા જીવનની ગંભીર સત્યતાને રસપ્રદ રીતે રજૂ કરવામાં આવે છે અને વાચકને આનંદ સાથે બોધ પણ મળે છે.

પ્રિયંવદા સામયિક

પ્રિયંવદા સામયિક

X

૧) પ્રશ્નો

પ્ર.૧ ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં મહિલા સામયિકોની શરૂઆત અને વિકાસ સમજાવો.

પ્ર.૨ ‘પ્રિયંવદા’ સામયિકનો પરિચય આપો.

પ્ર.૩ ‘પ્રિયંવદા’ સામયિકના ઉદ્દેશો અને વિષયવસ્તુની ચર્ચા કરો.

પ્ર.૪ મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીનું ‘પ્રિયંવદા’ દ્વારા સ્ત્રીજાગૃતિમાં યોગદાન સમજાવો.

પ્ર.૫ ‘પ્રિયંવદા’ સામયિક બંધ થવાનું કારણ સમજાવી ‘સુદર્શન’ સાથે તુલના કરો.

પ્ર.૬ પ્રિયંવદા સામયિકની ભાષા અને શૈલીની વિશેષતાઓ સમજાવો.

XXXXXXXX

૨) વર્ણનાત્મક મુદ્દાસર જવાબ

પ્ર.૧ ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં મહિલા સામયિકોની શરૂઆત અને વિકાસ

ગુજરાતી પત્રકારત્વની શરૂઆત 1822થી થાય છે. તેના થોડા જ વર્ષોમાં પત્રો, અખબારો અને સામયિકોની સાથે મહિલાઓ માટેના ખાસ સામયિકો પણ શરૂ થયા. 1857માં પારસી સમાજ દ્વારા ‘સ્ત્રીબોધ’ શરૂ થયું, જે ગુજરાતી ભાષાનું તથા ભારતનું પ્રથમ સ્ત્રી સામયિક હતું. ત્યારબાદ 1867માં ઓરાબજી મંચેરજી ભગોરિયાએ ‘સ્ત્રી દીપક’ શરૂ કર્યું.

1882માં ખેડાના તુલસીબાઈએ ‘સ્ત્રી સદબોધરત્ન’ શરૂ કર્યું, જે મહિલાઓ દ્વારા મહિલાઓ માટેનું પ્રથમ સામયિક ગણાય છે. આ સિવાય ‘સ્ત્રી હિતોપદેશ’, ‘વનિતા’, ‘ગુણસુંદરી’, ‘સ્ત્રીજીવન’, ‘સ્ત્રીમિત્ર’ વગેરે સામયિકો નોંધપાત્ર છે. અમદાવાદથી શરૂ થયેલા ‘પ્રિયંવદા’ અને ‘સુંદરી સુબોધ’ એ સ્ત્રીજાગૃતિના ક્ષેત્રે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.

પ્ર.૨ ‘પ્રિયંવદા’ સામયિકનો પરિચય

‘પ્રિયંવદા’ એ મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી દ્વારા ઓગસ્ટ 1885માં શરૂ કરાયેલું ગુજરાતી માસિક સામયિક હતું. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સ્ત્રીશિક્ષણ અને સ્ત્રીજાગૃતિ હતો. વાર્ષિક લવાજમ માત્ર એક રૂપિયો રાખવામાં આવ્યો હતો. 1885થી 1890 સુધી આ સામયિક પ્રકાશિત થયું. સ્ત્રીબોધ પછી સ્ત્રીઓના પ્રશ્નોને વાચા આપતું આ બીજું મહત્વપૂર્ણ સામયિક ગણાય છે.

પ્ર.૩ ‘પ્રિયંવદા’ના ઉદ્દેશો અને વિષયવસ્તુ

‘પ્રિયંવદા’ના ઉદ્દેશો હતા –

સ્ત્રીશિક્ષણનો પ્રચાર

સ્ત્રીઓના હૃદયને સમજવું અને તેમને સમજાવવું

સ્ત્રીજાગૃતિ અને સમાજસુધારણા

વિષયવસ્તુમાં સ્ત્રી સાહિત્ય, કેળવણી, આરોગ્ય, બાળઉછેર, શરીરવિજ્ઞાન, વનિતાવિજ્ઞાન, નારી પ્રશ્નો, કાવ્યો અને ગ્રંથવિવેચનનો સમાવેશ થતો. સ્ત્રીને બાળઉછેરની જવાબદારી હોવાને કારણે શરીરવિજ્ઞાનનું સામાન્ય જ્ઞાન આપતી લેખમાળા બે વર્ષ સુધી પ્રસિદ્ધ થઈ હતી.

પ્ર.૪ મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીનું યોગદાન

મણિલાલ દ્વિવેદીએ ‘પ્રિયંવદા’ દ્વારા સ્ત્રીપ્રતિષ્ઠા, નારીશિક્ષણ અને સામાજિક જાગૃતિ માટે નોંધપાત્ર કાર્ય કર્યું. તેમણે ‘નારીપ્રતિષ્ઠા’ લેખમાળા, ‘ગુલાબસિંહ’ અનુવાદિત નવલકથા, ગીતાનો ભાષ્યસહિત અનુવાદ અને સેમ્યુઅલ સ્માઇલ્સના ‘કેરેક્ટર’નો અનુવાદ આપ્યો.

નફો લોકહિતાર્થે વાપરવાની પ્રતિજ્ઞા, વર્ષારંભે તંત્રીનોંધ અને વાચકો સાથે સંવાદ તેમની વિશેષતા હતી.

પ્ર.૫ ‘પ્રિયંવદા’ બંધ થવાનું કારણ અને ‘સુદર્શન’

માત્ર સ્ત્રીવર્ગને લક્ષ્ય બનાવીને મર્યાદિત વિષયોમાં સામયિક ચલાવવું મુશ્કેલ બન્યું. તેથી 1890માં ‘પ્રિયંવદા’ બંધ કરીને મણિલાલે સ્ત્રી-પુરુષ બંને વર્ગને ઉપયોગી એવું ‘સુદર્શન’ માસિક શરૂ કર્યું. ‘સુદર્શન’માં વિષયવસ્તુનું ક્ષેત્ર વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું.

પ્ર.૬ ‘પ્રિયંવદા’ની ભાષા અને શૈલી

‘પ્રિયંવદા’ની ભાષા મણિલાલ દ્વિવેદીની પાંડિત્યસભર પરંતુ સરળ અને સંવાદાત્મક શૈલી ધરાવે છે. સ્ત્રીવાચકોને ધ્યાનમાં રાખીને ભાષા સુગમ્ય રાખવામાં આવી. સીધું ઉદબોધન, ક્વચિત્ સ્ત્રૈણ લહેકો અને સત્યનિષ્ઠ વાણી તેની વિશેષતા હતી. “પ્રિય બોલવું, પણ સત્યના ભોગે નહિ” એ તેની નીતિ હતી.

૩) ટૂંકા પ્રશ્નો – જવાબ

પ્ર.૧ ગુજરાતી ભાષાનું પ્રથમ સ્ત્રી સામયિક કયું?

ઉ. ‘સ્ત્રીબોધ’ (1857)

પ્ર.૨ ‘પ્રિયંવદા’ કોણે શરૂ કર્યું?

ઉ. મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી.

પ્ર.૩ ‘પ્રિયંવદા’ ક્યારે શરૂ થયું?

ઉ. ઓગસ્ટ 1885માં.

પ્ર.૪ ‘પ્રિયંવદા’નું વાર્ષિક લવાજમ કેટલું હતું?

ઉ. એક રૂપિયો.

પ્ર.૫ ‘પ્રિયંવદા’નો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું હતો?

ઉ. સ્ત્રીશિક્ષણ અને સ્ત્રીજાગૃતિ.

પ્ર.૬ ‘પ્રિયંવદા’માં કઈ નવલકથા હપ્તાવાર છપાઈ?

ઉ. ‘ગુલાબસિંહ’.

પ્ર.૭ ‘પ્રિયંવદા’ કેટલા વર્ષ સુધી પ્રકાશિત થયું?

ઉ. 1885થી 1890 (પાંચ વર્ષ).

પ્ર.૮ ‘પ્રિયંવદા’ બંધ થયા પછી કયું સામયિક શરૂ થયું?

ઉ. ‘સુદર્શન’.

પ્ર.૯ ‘સ્ત્રી સદબોધરત્ન’ કોને શરૂ કર્યું?

ઉ. તુલસીબાઈએ.

પ્ર.૧૦ ‘સુંદરી સુબોધ’ના મુખ્ય ઉદ્દેશો કયા હતા?

ઉ. સમાજસુધારણા, સ્ત્રી ઉન્નતિ અને શિક્ષિત સ્ત્રીઓને લેખન તક.

XxxxxxxXXXXXXX

ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં મહિલા સામયિકો અને ‘પ્રિયંવદા’

(સમગ્રલક્ષી મુદ્દાસર વર્ણન)

૧. ગુજરાતી પત્રકારત્વની શરૂઆત અને મહિલા સામયિકોનો ઉદય

ગુજરાતી પત્રકારત્વનો આરંભ ઈ. સ. 1822થી થયો.

શરૂઆતના દાયકાઓમાં અખબારો, પત્રો અને સામયિકોની સાથે વિશિષ્ટ વાચકવર્ગ માટેના સામયિકો શરૂ થયા.

19મી સદીના સમાજમાં સ્ત્રીઓની સામાજિક સ્થિતિ નબળી હોવાથી સ્ત્રીજાગૃતિ માટે મહિલા સામયિકોની જરૂરિયાત ઊભી થઈ.

૨. પ્રારંભિક મહિલા સામયિકો

સ્ત્રીબોધ (1857) – ગુજરાતી તથા ભારતનું પ્રથમ સ્ત્રી સામયિક (પારસીઓ દ્વારા).

સ્ત્રી દીપક (1867) – ઓરાબજી મંચેરજી ભગોરિયા.

સ્ત્રી સદબોધરત્ન (1882) – તુલસીબાઈ; મહિલાઓ દ્વારા મહિલાઓ માટેનું પ્રથમ સામયિક.

અન્ય સામયિકો:

સ્ત્રી હિતોપદેશ

વનિતા

ગુણસુંદરી

સ્ત્રીજીવન

સ્ત્રીમિત્ર

➡️ આ તમામ સામયિકોએ સ્ત્રીપ્રશ્નો, શિક્ષણ અને સમાજસુધારણાની ચેતના વિકસાવી.

૩. અમદાવાદથી શરૂ થયેલા મહત્વના મહિલા સામયિકો

પ્રિયંવદા

સુંદરી સુબોધ

સુંદરી સુબોધના ઉદ્દેશો:

સમાજસુધારણા

સ્ત્રી ઉન્નતિ

શિક્ષિત સ્ત્રીઓને લેખન માટે પ્રોત્સાહન

૪. ‘પ્રિયંવદા’ સામયિક : પરિચય

સ્થાપક અને સંપાદક: મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી

શરૂઆત: ઓગસ્ટ 1885

સ્વરૂપ: માસિક

વાર્ષિક લવાજમ: એક રૂપિયો

પ્રકાશન સમય: 1885થી 1890

સ્ત્રીબોધ પછી સ્ત્રીઓના પ્રશ્નોને વાચા આપતું બીજું મહત્વપૂર્ણ સામયિક

૫. ‘પ્રિયંવદા’ના ઉદ્દેશો

સ્ત્રીશિક્ષણનો પ્રચાર

સ્ત્રીઓના હૃદયને સમજવું અને તેમને સમજાવવું

સ્ત્રીજાગૃતિ અને નારીપ્રતિષ્ઠા

સમાજસુધારણામાં સ્ત્રીઓની ભાગીદારી

➡️ પ્રથમ અંકમાં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ:

“પ્રિયંવદા પોતાની સખીઓના કલ્યાણને પોતાનો ધર્મ માનશે.”

૬. ‘પ્રિયંવદા’ની વિષયવસ્તુ

સ્ત્રી સાહિત્ય

કેળવણી

આરોગ્ય

બાળઉછેર

શરીરવિજ્ઞાન

વનિતાવિજ્ઞાન

સ્ત્રીઓના સામાજિક પ્રશ્નો

કાવ્યો

ગ્રંથવિવેચન

➡️ બાળઉછેરને ધ્યાનમાં રાખીને શરીરવિજ્ઞાનની લેખમાળા બે વર્ષ સુધી પ્રસિદ્ધ થઈ — આ તેની વિશેષતા હતી.

૭. સાહિત્યિક યોગદાન

અનુવાદિત નવલકથા ‘ગુલાબસિંહ’ – હપ્તાવાર પ્રકાશન

ગીતાનો ભાષ્યસહિત ગુજરાતી અનુવાદ

સેમ્યુઅલ સ્માઇલ્સના ‘Character’નો અનુવાદ (‘સદવૃત્તિ’ શ્રેણી)

પાંચમા અંકથી ગ્રંથવિવેચન શ્રેણી શરૂ

૮. સંપાદકીય દ્રષ્ટિ અને નીતિ

નફો લોકહિતાર્થે વાપરવાની પ્રતિજ્ઞા

દર વર્ષે ‘વર્ષારંભે’ તંત્રીનોંધ

પત્રની નીતિ

લેખયોજના

વાર્ષિક કામગીરીની સમીક્ષા

વાચકોના પત્રોના જવાબ દ્વારા સંવાદ

૯. ભાષા અને શૈલી

મણિલાલ દ્વિવેદીની પાંડિત્યસભર પરંતુ સુગમ ભાષા

સ્ત્રીવાચકોને ધ્યાનમાં રાખીને સરળ, સંવાદાત્મક શૈલી

સીધું ઉદબોધન અને ક્વચિત્ સ્ત્રૈણ લહેકો

નીતિ:

“પ્રિય બોલવું, પણ સત્યના ભોગે નહિ”

૧૦. ‘પ્રિયંવદા’ બંધ થવાનું કારણ

માત્ર સ્ત્રીવર્ગને લક્ષ્ય બનાવવાથી વિષયક્ષેત્ર મર્યાદિત

વિસ્તૃત સમાજચિંતન માટે વિશાળ વાચકવર્ગની જરૂર

પરિણામે 1890માં ‘પ્રિયંવદા’ બંધ

ત્યારબાદ સ્ત્રી-પુરુષ બન્ને માટે ‘સુદર્શન’ માસિક શરૂ

૧૧. ઐતિહાસિક મહત્વ

ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં સ્ત્રીવિચારને કેન્દ્રસ્થાન

નારીશિક્ષણ અને સમાજસુધારણાનું પ્રભાવશાળી માધ્યમ

મહિલા સામયિકોની પરંપરાને દિશા આપનાર સામયિક

19મી સદીના સમાજનું મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ

નિષ્કર્ષ

‘પ્રિયંવદા’ માત્ર એક મહિલા સામયિક નહોતું, પરંતુ તે ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં સ્ત્રીજાગૃતિ, નારીપ્રતિષ્ઠા અને સાહિત્યિક ચેતનાનો સશક્ત અવાજ હતું. મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીની દ્રષ્ટિ, નિષ્ઠા અને સાહિત્યિક પ્રતિભાના કારણે ‘પ્રિયંવદા’ ગુજરાતી મહિલા સામયિકોના ઇતિહાસમાં અવિસ્મરણીય સ્થાન ધરાવે છે.

XXXXXXXXXXXXXX

ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં મહિલા સામયિકોનો ઉદય અને ‘પ્રિયંવદા’નું ઐતિહાસિક મહત્વ

ગુજરાતી પત્રકારત્વનો આરંભ ઈ. સ. 1822માં થયો. તેના થોડા જ દાયકાઓમાં પત્રો, ચોપાનીયાઓ, અખબારો અને સામયિકોની સાથે સમાજના અવગણાયેલા વર્ગો સુધી પહોંચવા માટે વિશિષ્ટ સામયિકો શરૂ થવા લાગ્યા. આ પ્રક્રિયામાં સ્ત્રીવિશ્વને કેન્દ્રમાં રાખી લખાતાં મહિલા સામયિકોનો આરંભ એક મહત્વપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક ઘટના બની. 19મી સદીના સમાજમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ શિક્ષણ, સ્વતંત્રતા અને વ્યક્તિત્વની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મર્યાદિત હતી. આવા સંજોગોમાં મહિલા સામયિકો સ્ત્રીજાગૃતિ અને સમાજસુધારણાનું સશક્ત સાધન બન્યા.

ગુજરાતી ભાષાનું તથા ભારતનું પ્રથમ સ્ત્રી સામયિક ‘સ્ત્રીબોધ’ ઈ. સ. 1857માં પારસી સમાજ દ્વારા શરૂ થયું. આ સામયિકે સ્ત્રીઓના પ્રશ્નો, તેમની સામાજિક સ્થિતિ અને શિક્ષણ અંગે ચર્ચા શરૂ કરી. ત્યારબાદ 1867માં ઓરાબજી મંચેરજી ભગોરિયાએ ‘સ્ત્રી દીપક’ શરૂ કર્યું. 1882માં ખેડાના તુલસીબાઈએ ‘સ્ત્રી સદબોધરત્ન’ શરૂ કર્યું, જે મહિલાઓ દ્વારા મહિલાઓ માટેનું પ્રથમ સામયિક ગણાય છે. આ ઉપરાંત ‘સ્ત્રી હિતોપદેશ’, ‘વનિતા’, ‘ગુણસુંદરી’, ‘સ્ત્રીજીવન’, ‘સ્ત્રીમિત્ર’ વગેરે સામયિકોએ ગુજરાતી પત્રકારત્વના પ્રારંભિક કાળમાં સ્ત્રીવિષયક વિચારધારાને આગળ ધપાવી.

આ પરંપરામાં અમદાવાદથી શરૂ થયેલા બે માસિક સામયિકો — ‘પ્રિયંવદા’ અને ‘સુંદરી સુબોધ’ — વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. ‘સુંદરી સુબોધ’ સમાજસુધારણા, સ્ત્રી ઉન્નતિ અને શિક્ષિત સ્ત્રીઓને લેખન માટે પ્રોત્સાહન આપવાના ઉદ્દેશોથી શરૂ થયું હતું. જ્યારે ‘પ્રિયંવદા’ એ ‘સ્ત્રીબોધ’ પછી સ્ત્રીઓના પ્રશ્નોને સઘન રીતે વાચા આપતું બીજું મહત્વપૂર્ણ સામયિક હતું.

‘પ્રિયંવદા’ સામયિકની સ્થાપના પ્રખ્યાત વિચારક, સાક્ષર અને સાહિત્યકાર મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીએ ઈ. સ. 1885ના ઓગસ્ટ માસમાં કરી. નારીશિક્ષણ અને સ્ત્રીજાગૃતિ એ તેનું મુખ્ય ઉદ્દેશ હતું. વાર્ષિક લવાજમ માત્ર એક રૂપિયો રાખીને તેને સામાન્ય મધ્યવર્ગીય પરિવાર માટે પણ સુલભ બનાવવામાં આવ્યું. સામયિકના પ્રથમ અંકમાં જ મણિલાલે સ્પષ્ટ કર્યું કે ‘પ્રિયંવદા’ પોતાની પ્રિય વદવાની રીતિથી સર્વને રંજન કરશે, પરંતુ તેની દૃષ્ટિ વિશેષરૂપે પોતાની સખીઓ — એટલે કે સ્ત્રીઓ — તરફ રહેશે. તેમના કલ્યાણમાં, તેમના હૃદયને સમજવામાં અને તેમને સમજાવવામાં તે પોતાનો ધર્મ માનશે.

‘પ્રિયંવદા’ની વિષયવસ્તુ અત્યંત વૈવિધ્યસભર હતી. તેમાં સ્ત્રી સાહિત્ય, કેળવણી, આરોગ્ય, બાળઉછેર, શરીરવિજ્ઞાન, વનિતાવિજ્ઞાન, નારીના સામાજિક પ્રશ્નો, કાવ્યો તથા ગ્રંથવિવેચનનો સમાવેશ થતો. સ્ત્રીને બાળઉછેરની મુખ્ય જવાબદારી હોવાને કારણે શરીરવિજ્ઞાનનું સામાન્ય જ્ઞાન આપતી વિશેષ લેખમાળા બે વર્ષ સુધી ‘પ્રિયંવદા’માં પ્રકાશિત કરવામાં આવી. આ સામયિકમાં મણિલાલ દ્વિવેદીની અનુવાદિત નવલકથા ‘ગુલાબસિંહ’ હપ્તાવાર પ્રસિદ્ધ થઈ, જે ગુજરાતી નવલકથા પરંપરામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન ગણાય છે. ઉપરાંત ગીતાનો ભાષ્યસહિત ગુજરાતી અનુવાદ અને સેમ્યુઅલ સ્માઇલ્સના ‘કેરેક્ટર’ ગ્રંથનો અનુવાદ ‘સદવૃત્તિ’ શીર્ષક હેઠળ પ્રકાશિત થયો.

સંપાદક તરીકે મણિલાલ દ્વિવેદીની નિષ્ઠા અને દ્રષ્ટિ ‘પ્રિયંવદા’ની આગવી ઓળખ બની. સામયિકમાંથી મળતો નફો લોકહિતાર્થે વાપરવાની તેમણે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી. દરેક નવા વર્ષના આરંભે ‘વર્ષારંભે’ શીર્ષક હેઠળ તંત્રીનોંધમાં પત્રની નીતિ, લેખયોજના અને ગયા વર્ષની કામગીરીની સમીક્ષા રજૂ કરતા. વાચકોના પત્રોના જવાબ આપીને તેઓ વાચક-સંપાદક વચ્ચે જીવંત સંવાદ સ્થાપિત કરતા.

‘પ્રિયંવદા’ની ભાષા મણિલાલ દ્વિવેદીના સાહિત્યની ભાષાનું પ્રતિબિંબ હતી. તત્ત્વચર્ચા માટે જાણીતી તેમની પાંડિત્યસભર ભાષાને અહીં સ્ત્રીવાચકોને ધ્યાનમાં રાખીને સરળ, સંવાદાત્મક અને સુગમ બનાવવામાં આવી. વાચકોને સીધું ઉદબોધન કરવાની શૈલી અને ક્વચિત્ સ્ત્રૈણ લહેકો તેને લોકપ્રિય બનાવતા હતા. જોકે કેટલીક સ્ત્રીવાચકોને તેની સાક્ષરી ભાષા મુશ્કેલ લાગતી હોવાની ફરિયાદો પણ મળી આવે છે. તેમ છતાં ‘પ્રિયંવદા’નું મર્મ સ્પષ્ટ હતું — પ્રિય બોલવું, પરંતુ સત્યના ભોગે નહિ.

માત્ર સ્ત્રીવર્ગને લક્ષ્ય બનાવવાથી વિષયક્ષેત્ર મર્યાદિત રહેતું હોવાનું મણિલાલને અનુભવાયું. પરિણામે ઈ. સ. 1890માં ‘પ્રિયંવદા’નું પ્રકાશન બંધ કરીને તેમણે સ્ત્રી-પુરુષ બન્ને વર્ગને ઉપયોગી એવું ‘સુદર્શન’ માસિક શરૂ કર્યું. આ રીતે ‘પ્રિયંવદા’ ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં એક સંક્રમણકાળનું મહત્વપૂર્ણ પ્રયોગાત્મક સામયિક બની રહ્યું.

ઉપસંહાર

આ રીતે, ‘પ્રિયંવદા’ માત્ર એક મહિલા સામયિક નહિ, પરંતુ 19મી સદીના ગુજરાતમાં સ્ત્રીજાગૃતિ, નારીશિક્ષણ, સમાજસુધારણા અને સાહિત્યિક ચેતનાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતું ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ છે. તેણે ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં સ્ત્રીવિચારને ગૌરવપૂર્વક સ્થાન આપ્યું અને આવનારી પેઢીના મહિલા સામયિકો માટે દિશાસૂચક ભૂમિકા ભજવી.

Xxxxxxxxxxxxxxx

1822માં ગુજરાતી પત્રકારત્વ શરૂ થયાના થોડા જ વર્ષોમાં પત્રો, ચોપાનીયાઓ, અખબારો, સામયિકોની સાથે સખીઓ માટેના ખાસ સામયિકોનો પણ પ્રારંભ થયો હતો. ગુજરાતી ભાષાનું અને ભારતનું પ્રથમ સ્ત્રી સામયિક 1857માં સ્ત્રીબોધ પારસીઓ દ્વારા પ્રગટ થવાનું શરૂ થયું તો અન્ય એક પારસી બાવા ઓરાબજી મંચેરજી ભગોરિયાએ 1867માં સ્ત્રી દીપક નામનું મહિલા વિષયક સામયિક શરૂ કરેલું હતું. 1882માં ખેડાના વતની તુલસીબાઈ દ્વારા સ્ત્રી સદબોધરત્ન શરૂ થયું હતું. સ્ત્રી સદબોધરત્ન મહિલાઓ માટે મહિલાઓ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલું પહેલું સામયિક ગણવામાં આવે છે, તેનું લવાજમ આઠ આના (પચાસ પૈસા) હતું. આ ઉપરાંત સ્ત્રી હિતોપદેશ, વનિતા, વિજ્ઞાન, ગુલશન, ગુણસુંદરી, સ્ત્રીજીવન, સ્ત્રીમિત્ર વગેરે ગુજરાતી પત્રકારત્વના શરૂઆતના સમયગળાના મહિલા વિષયક સામયિકો હતા. આ પૈકી અમદાવાદથી શરૂ થયેલા બે સખીઓ માટેના માસિક પ્રિયંવદા અને સુંદરી સુબોધનો વિશેષ ઉલ્લેખ જરૂરી બની જાય છે. સુંદરી સુબોધ સમાજ સુધારણા, સ્ત્રી ઉન્નતી, શિક્ષિત સ્ત્રીઓને લખવાની તક મળે એવા ત્રણ ઉદ્દેશોથી શરૂ થયું હતું. જ્યારે સ્ત્રીઓના પ્રશ્નોની ચર્ચા કરતું અને સ્ત્રી જાગૃતિ માટેના પ્રયત્નો કરતું સ્ત્રીબોધ પછી બીજું સામયિક પ્રિયંવદા શરૂ થયું હતું.

પ્રિયંવદા : મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીએ નારીશિક્ષણના ઉદ્દેશથી ઓગષ્ટ, 1885માં પ્રિયંવદા માસિક શરૂ કરેલું હતું. પ્રિયંવદાનું વાર્ષિક લવાજમ એક રૂપિયો હતું. એના પ્રથમ અંકના પ્રથમ પાના પર સામયિકનો ઉદ્દેશ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવતાં લખ્યું છે કે, પ્રિયંવદા પોતાની પ્રિય વદવાની રીતિથી સર્વને રંજન કરશે. પણ પોતાની સખીઓના તરફ તેની દૃષ્ટિ વિશેષ રહેશે ખરી. તેમનાં કલ્યાણમાં, તેમનાં હૃદય સમજવામાં, તેમને સમજાવવામાં મુખ્ય પ્રયત્ન કરવો એ પોતાનો ધર્મ માનશે ખરી. આ રીતે પ્રિયંવદા પોતાના ઉદ્દેશ મુજબ સ્ત્રી સાહિત્ય, મહિલા કેળવણી, ઔરત આરોગ્ય, વનિતાવિજ્ઞાન, નારીના પ્રશ્નો વગેરે વૈવિધ્યસભર લેખો વાંચકોને પીરસતું હતું. આ ઉપરાંત કાવ્યો, બાળઉછેર અને શરીરવિદ્યા ઉપરના લખાણો આ સામયિકના મહત્વના વિષયો રહેતા હતા. સ્ત્રીને બાળઉછેર કરવાનો હોવાથી શરીરવિજ્ઞાનનું સામાન્ય જ્ઞાન આપતી વિશેષ લેખમાળા બે વર્ષ સુધી પ્રિયંવદામાં છપાઈ હતી. પ્રિયંવદાનો નફો આવે તે લોકહિતાર્થે વાપરવો તેવી પ્રતિજ્ઞા લેનારા મણિલાલ દ્વિવેદી દરેક નવા વર્ષના પ્રારંભે પત્રની નીતિ, લેખયોજના, સામયિકની વર્ષ દરમિયાન કામગીરીની સમીક્ષા વગેરે વર્ષારંભે શીર્ષકથી તંત્રીનોંધમાં લખતા હતા. મણિલાલ ત્રિવેદી દ્વારા પ્રિયંવદામાં ગુલાબસિંહ નામની અનુવાદિત નવલકથા હપ્તાવાર પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવી હતી. આ સામયિકના પાંચમા અંકથી નવલરામે શરૂ કરેલી ગ્રંથ સમીક્ષાની શ્રેણી પણ પ્રિયંવદાની આગવી ઓળખ બની ગઈ હતી. પ્રિયંવદામાં આર્ય કુટુંબની બાળાને ઉદ્દેશીને લેખ લખવામાં આવતા હતા.

પ્રિયંવદા એ ગુજરાતી ભાષાનું સાહિત્યિક સામયિક હતું જેની સ્થાપના મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીએ કરી હતી. મહિલા વાચકોને ધ્યાનમાં રાખીને શરૂ કરાયેલું આ સામયિક ઓગસ્ટ ૧૮૮૫થી ૧૮૯૦ સુધી પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૦માં સ્ત્રીઓના મર્યાદિત વિષય ધરાવતું આ સામયિક બંધ કર્યા બાદ મણિલાલે ઓક્ટોબર ૧૮૯૦માં સ્ત્રી-પુરુષ વર્ગને ઉપયોગી થઈ પડે તેવું 'સુદર્શન' નામનું માસિક શરૂ કર્યું હતું.

૧૮૮૪માં મણિલાલની નારીપ્રતિષ્ઠા લેખમાળા પ્રસિદ્ધ થઈ હતી. કારકિર્દીની શરૂઆતમાં જ સ્ત્રી કેળવણીના વિચારોથી પ્રભાવિત થઈ ૧૮૮૫માં તેમણે વાર્ષિક એક રૂપિયાના લવાજમથી 'પ્રિયંવદા' સામયિકની શરૂઆત કરી હતી. તત્કાલીન સમાજમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ, બાળલગ્નો, વિધવા પ્રશ્નો, સ્ત્રી શિક્ષણ જેવા મહિલાકેન્દ્રી વિચારસત્ત્વવાળું આ સામયિક 'સ્ત્રીબોધ બાદ સ્ત્રીઓના પ્રશ્નોને વાચા આપતું બીજું સામયિક હતું.[૧]:૪૫

'પ્રિયંવદા'ના પ્રકાશન સંબંધે મણિલાલે લખ્યું હતું કે :[૧]:૪૫

એ નિશ્ચય થયો કે એક ઘણું સસ્તું માસિક કાઢવું ને તેમાં સ્ત્રીઓ સંબંધી તો ખરું પણ પ્રાયશઃ એવી રીતિનું ને એવા વિષયનું લખાણ કરવું કે જે સ્ત્રીઓ પણ વાંચે અર્થાત્‌ સ્ત્રીઓને વાંચવાલાયક ન હોય તેવા વિષયો એમાં ન આવે.

— મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી, આત્મવૃત્તાંત

'પ્રિયંવદા'ના પ્રથમ અંકમાં મણિલાલે લખ્યું હતું કે:[૧]:૪૫

'પ્રિયંવદા' પોતાની પ્રિય વદવાની રીતિથી સર્વને રંજન કરશે પણ પોતાની સખીઓની તરફ તેની દૃષ્ટિ વિશેષ રહેશે ખરી, તેમના કલ્યાણમાં, તેમના હૃદય સમજવામાં, તેમને સમજાવવામાં મુખ્ય પ્રયત્ન કરવો એ પોતાનો ધર્મ માનશે ખરી.

— મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી

તેમની નાદુરસ્ત તબિયતને કારણે મણિલાલે ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર ૧૮૮૮માં પ્રિયંવદા પ્રકાશિત કર્યું ન હતું, પરંતુ ઓક્ટોબરમાં ફરી શરૂ થયું હતું.[૨] સ્ત્રીકેન્દ્રી સામયિકમાં મર્યાદિત વિષયોનો જ સમાવેશ થઈ શકતો હોવાથી ૧૮૯૦માં 'પ્રિયંવદા'નું પ્રકાશન બંધ કરી મણિલાલે સ્ત્રી-પુરુષ બન્ને વર્ગને ઉપયોગી એવું 'સુદર્શન' નામનું સામયિક પ્રકટ કર્યું હતું.

પ્રિયંવદા'માં ઘર, સુધારો, જ્ઞાન, વાચન, ધર્મ ઉપરાંત કાવ્યો, બાળઉછેર અને શરીરવિદ્યા સંબંધી લેખોનું પ્રકાશન કરવામાં આવતું હતું. મણિલાલની અનુવાદિત નવલકથા 'ગુલાબસિંહ' તેમાં હપ્તાવાર પ્રકટ કરવામાં આવી હતી.[૧]:૪૫ ઓગસ્ટ ૧૮૮૭થી (શ્રેણી ૩, અંક ૧) ભાષ્ય સાથે ગીતાનો ગુજરાતી અનુવાદ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો, જે સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૩માં સુદર્શન માં સમાપ્ત થયો હતો. (શ્રેણી ૮, અંક ૧૨). ઓગસ્ટ ૧૮૮૭થી સદવૃત્તિ શીર્ષક હેઠળની શ્રેણીમાં સેમ્યુઅલ સ્માઇલ્સના પુસ્તક કેરેક્ટરનો અનુવાદ પ્રકાશિત કર્યો હતો. આ શ્રેણી સુદર્શનમાં પણ ચાલુ રહી હતી, અને સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૨માં (શ્રેણી ૭, અંક ૧૨)માં પૂર્ણ થઈ હતી.

પ્રિયંવદા : ગુજરાતના સાક્ષર મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીએ નારીશિક્ષણના ઉદ્દેશથી ઈ. સ. 1885ના ઑગસ્ટથી શરૂ કરેલું માસિક. વાર્ષિક લવાજમ માત્ર એક રૂપિયો રાખીને શરૂ કરેલું ‘પ્રિયંવદા’ થોડા સમયમાં જ લોકપ્રિય બની ગયું. એના પ્રથમ અંકના પ્રથમ પાના પર માસિકનો ઉદ્દેશ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવતાં લખ્યું છે, ‘‘ ‘પ્રિયંવદા’ પોતાની પ્રિય વદવાની રીતિથી સર્વને રંજન કરશે. પણ પોતાની સખીઓના તરફ તેની ર્દષ્ટિ વિશેષ રહેશે ખરી. તેમનાં કલ્યાણમાં, તેમનાં હૃદય સમજવામાં, તેમને સમજાવવામાં મુખ્ય પ્રયત્ન કરવો એ પોતાનો ધર્મ માનશે ખરી.’’

‘પ્રિયંવદા’માં સાહિત્ય, કેળવણી, આરોગ્ય, શરીરવિજ્ઞાન, સ્ત્રીઓના સાંસારિક પ્રશ્નો, સ્ત્રીઓની સામાજિક સ્થિતિ વગેરે વિશે લેખો આવતા. આમ તેમાં વિષયોનું વૈવિધ્ય જોવા મળતું. આ માસિકના પાંચમા અંકથી ‘ગ્રંથવિવેચન’ શરૂ થાય છે. સ્ત્રીને બાળઉછેર કરવાનો હોવાથી શરીરવિજ્ઞાનનું સામાન્ય જ્ઞાન હોવું જ જોઈએ એવા ઉદ્દેશથી તેના વિશેની લેખમાળા કોઈ ડૉક્ટરે અંગ્રેજી ઉપરથી લખેલી તે બે વર્ષ સુધી ‘પ્રિયંવદા’માં છપાઈ. આ સામયિક દ્વારા ‘ગુલાબસિંહ’ નવલકથા ગુજરાતને મળી.

‘પ્રિયંવદા’નો નફો આવે તે લોકહિતાર્થે વાપરવો તેવી પ્રતિજ્ઞા કરનાર મણિલાલ દ્વિવેદી દરેક નવા વર્ષના પ્રારંભે પત્રની નીતિ, લેખયોજના, સામયિકની વર્ષ દરમિયાની કામગીરીની સમીક્ષા વગેરે ‘વર્ષારંભે’ શીર્ષકથી તંત્રીનોંધમાં લખતા. આમાં વાચકોના પત્રોના જવાબ પણ આપતા. ‘પ્રિયંવદા’માં મોટાભાગે પોતે જ લખતા. લેખની નીચે લેખકનું નામ મૂકવાની પ્રણાલી જોવા મળતી નથી. પોતે ન લખ્યા હોય એવા લેખમાં ‘મળેલું’ એવો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

આ સામયિકની ભાષા મણિલાલ દ્વિવેદીના સાહિત્યની ભાષાનું જ પ્રતિબિંબ ઝીલે છે. ‘પ્રિયંવદા’ની આવી સાક્ષરી ભાષા વિશે સ્ત્રી-વાચકો ફરિયાદ પણ કરતાં. આમ છતાં વાચકને સીધું ઉદબોધન કરવાની એમની શૈલીને લીધે તે લોકપ્રિય બન્યું. સામાન્ય રીતે મણિલાલ દ્વિવેદીની ભાષા તત્ત્વચર્ચા માટે પ્રયોજાતી હોવાથી પાંડિત્યસભર હોય છે. પરંતુ ‘પ્રિયંવદા’માં તેમણે નજર સમક્ષ સ્ત્રીવાચકો રાખેલાં હોવાથી ભાષાને સરળ અને સુગમ્ય બનાવવા ઉપરાંત વાચક સાથે સમરસ થઈ જાય તેવો ક્વચિત્ સ્ત્રૈણ લહેકો પણ ઉમેરાય છે અને સ્ત્રીવાચકોને ઉદબોધન કરતા હોય તે રીતે લખે છે, ‘‘એક મારે નહિ લેવાદેવા રાજકાજની વાતો જોડે. પણ એની સંભાળ લેનારાં ક્યાં થોડાં છે ? એટલે મારે તે વાત લેવી સારી નહિ. ને બા, આપણું સ્ત્રીઓનું એ કામ પણ નહિ, આપણે તો આપણું ઘર એ આપણું રાજ્ય.’’

‘પ્રિયંવદા’ પ્રિય બોલતી, પણ તે સત્યના ભોગે નહિ. અપ્રિય કટુ બની રહે તો ભલે, પણ સત્ય વાત કહેતાં અચકાવું નહિ તે ‘પ્રિયંવદા’ની નીતિ હતી. કેવળ સ્ત્રીવર્ગને ઉદ્દેશીને આ સામયિક નહિ ચાલે તેની ખાતરી થતાં એમણે ઈ. સ. 1890માં ‘પ્રિયંવદા’ બંધ કર્યું અને તેનું ફલક વિસ્તારીને ‘સુદર્શન’ શરૂ કર્યું.

પ્રિયંવદા (Priyvada) એ મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી દ્વારા 1885માં શરૂ કરાયેલું એક ગુજરાતી માસિક હતું, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓને શિક્ષિત કરવાનો હતો, પરંતુ સ્ત્રીઓ માટે મર્યાદિત વિષયો પર હોવાથી તે 1890માં બંધ કરી દેવાયું અને ત્યારબાદ તેના સ્થાને 'સુદર્શન' માસિક શરૂ કરાયું. આ સામયિક લોકપ્રિય બન્યું હતું અને તેમાં ઘર, શ્રદ્ધા, શિક્ષણ, બાળ ઉછેર અને શરીર વિદ્યા જેવા વિષયો પર લેખો છપાતા હતા. 

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

સ્થાપક અને સંપાદક: મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી.

શરૂઆત: ઓગસ્ટ 1885.

ઉદ્દેશ્ય: મહિલા શિક્ષણ અને નારીશિક્ષણ.

વિષયો: ઘર, ધર્મ, વાંચન, બાળ ઉછેર, શરીર વિદ્યા.

બંધ: સપ્ટેમ્બર 1890માં બંધ થયું, કારણ કે માત્ર સ્ત્રી-વાચકોને લક્ષ્ય બનાવવાથી વિકાસ મર્યાદિત હતો.

વિકાસ: 'પ્રિયંવદા' બંધ થયા બાદ 1890માં 'સુદર્શન' માસિક શરૂ થયું, જે સ્ત્રી-પુરુષ બંને વર્ગ માટે હતું. 

આ સામયિક મણિલાલના સાહિત્યનો પડઘો પાડતું હતું અને તેની સરળ, સીધી વાતચીત શૈલી (ડાયલોગિક સ્ટાઈલ) લોકપ્રિય બની હતી, ભલે સ્ત્રી-વાચકોને કેટલીકવાર તેની ભાષા પાંડિત્યપૂર્ણ લાગતી. 

સ્ત્રીબોધ બાદના લોકપ્રિય મહિલા સામયિક પ્રિયંવદા અને સુંદરી સુબોધ હતા

સ્ત્રીને બાળઉછેર કરવાનો હોવાથી શરીરવિજ્ઞાનનું સામાન્ય જ્ઞાન આપતી વિશેષ લેખમાળા બે વર્ષ સુધી પ્રિયંવદામાં છપાઈ હતી

સંદર્ભ

(1) પ્રીતિ શાહ

ગુજરાતી વિશ્વકોશ

ગુજરાતી ભાષાનો સર્વપ્રથમ વિશ્વકોશ (એન્સાઈક્લોપીડિયા)

(2) વિકિપીડિયા 

(3) "ખાસ ખબર " સખીઓના સામયિકો: પ્રિયંવદા અને સુંદરી સુબોધ

સંસ્કૃતિ સામયિક

ગુજરાતી સાહિત્યિક સામયિક શ્રેણી

ગુજરાતી સાહિત્યિક સામયિક : સંસ્કૃતિ

૧. નામ

સંસ્કૃતિ (Sanskriti)

૨. સ્થાપક અને તંત્રી

ઉમાશંકર જોશી – પ્રખ્યાત કવિ, ચિંતક, સંસ્કૃતિવિદ્ અને સાહિત્યકાર

૩. પ્રકાશન સમય

શરૂઆત : જાન્યુઆરી ૧૯૪૭

અંત : ઑક્ટોબર–ડિસેમ્બર ૧૯૮૪

કુલ સમયગાળો : લગભગ ૩૮ વર્ષ

શરૂઆતમાં માસિક,

૧૯૮૦ પછી ત્રૈમાસિક

૪. સ્વરૂપ અને ધ્યેય

‘સંસ્કૃતિ’ એ માત્ર સાહિત્યિક સામયિક નહોતું, પરંતુ

સમયની સાથે ગાઢ અનુસંધાનપૂર્વક જીવવાનું એક સંસ્કૃતિક સાધન હતું.

ઉમાશંકર જોશી માટે આ સામયિક “જીવવાની એક પ્રક્રિયા” હતું.

૫. મુદ્રાલેખ અને બાહ્ય સ્વરૂપ

મુદ્રાલેખ : ‘સત્યં પરં ધીમહિ’ (શ્રીમદ્ભાગવત)

મુખપૃષ્ઠ પર : જીવન-માંગલ્યસૂચક કુંભચિહ્ન

સાદાઈ, સ્વચ્છતા અને સુઘડતા એ મુખ્ય લક્ષણ

ક્યારેક વિભૂતિઓ, શિલ્પો અને ઉત્તમ ચિત્રોનો સમાવેશ

૬. વિષયવસ્તુ

‘સંસ્કૃતિ’માં નીચેના વિષયો પર લેખો પ્રકાશિત થતા –

સાહિત્ય

કળા

ધર્મ

કેળવણી

સમાજકારણ

સાંપ્રત રાજકારણ

અર્થકારણ

ભારતીય અને વિશ્વ સંસ્કૃતિ

૭. વિભાગો

સ્વાધ્યાય અને સમીક્ષા

પત્રમ્ પુષ્પમ્

અર્ઘ્ય

સમયરંગ (ઉમાશંકર જોશીની વિશેષ નોંધો)

૮. તંત્રી તરીકે ઉમાશંકર જોશીનું યોગદાન

મોટાભાગના અંકોની શરૂઆત અગ્રલેખથી

વિચાર-આંદોલનો, સંમેલનો, પરિષદો, મહોત્સવોનું સંવેદનશીલ આલેખન

અવસાન નોંધો, અભિવાદન નોંધો અને ચરિત્રલેખન

મૂલ્યનિષ્ઠ, લોકશાહીપ્રેમી અને માનવતાવાદી દૃષ્ટિ

લઘુનિબંધ સ્વરૂપનું સાહિત્ય વિકસાવ્યું

👉 આ લેખો પછી

‘ઉઘાડી બારી’ (૧૯૫૯)

‘શિવસંકલ્પ’ (૧૯૭૮)

રૂપે ગ્રંથસ્થ થયા.

૯. મહત્વની લેખમાળાઓ

‘જિપ્સીની આંખે’ – કિશનસિંહ ચાવડા (જિપ્સી)

‘ધર્માનુભવની સ્મરણયાત્રા’ – કાકાસાહેબ

‘ચોપાટીને બાંકડેથી’ – ચુનીલાલ મડિયા

‘ગુજરાતી સમાજનાં વહેણો’ – ડૉ. સુમન્ત મહેતા

સ્વામી આનંદનાં પ્રથમ વાર પ્રકાશિત થયેલ ચરિત્રાત્મક લેખો

૧૦. વિશેષાંકો

‘સંસ્કૃતિ’એ કુલ ૯ વિશેષાંકો આપ્યા, જેમાં મહત્વના –

૧૦૧મો અંક – ૧૯૫૫

૨૦૦મો ‘વિવેચન અંક’ – ૧૯૬૩

શેક્સપિયર વિશેષાંક – ૧૯૬૪

૩૦૦મો ‘કાવ્યાયન’ – ૧૯૭૧

શરતચંદ્ર જન્મ-શતાબ્દી અંક – ૧૯૭૭

તૉલ્સ્તૉય વિશેષાંક – ૧૯૭૯

કાવ્ય પ્રતિભાવ વિશેષાંક – ૧૯૮૦–૮૧

સર્જકની આંતરકથા વિશેષાંક – ૧૯૮૪

પૂર્ણાહુતિ વિશેષાંક – ૧૯૮૪

👉 કેટલાંક વિશેષાંકો પછી સ્વતંત્ર ગ્રંથરૂપે પણ પ્રકાશિત થયા.

૧૧. સાહિત્યિક મહત્વ

સાક્ષરયુગ, ગાંધીયુગ અને અનુગાંધીયુગના અવાજોનું પ્રતિબિંબ

વિવિધ વિચારધારાઓ માટે ‘ઓપન ફોરમ’

ગુજરાતી સામયિકોમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાનો આદર્શ

ઉમાશંકર અને તેમના યુગને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ

૧૨. નિષ્કર્ષ

એક અર્થમાં –

ઉમાશંકર = સંસ્કૃતિ

સંસ્કૃતિ = ઉમાશંકર

‘સંસ્કૃતિ’ ગુજરાતી સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિનું

ઉજ્જ્વળ, ગૌરવસભર અને શાશ્વત પ્રકરણ છે.

✨ ઉમેરણ (Exam Point / Value Addition)

‘સંસ્કૃતિ’એ ગુજરાત, ભારત અને વિશ્વની સાંસ્કૃતિક ગતિવિધિઓનો સંકલિત દ્રષ્ટિકોણ આપ્યો.

ભાષા, વ્યાકરણ, અનુવાદ, વિવેચન, દાર્શનિક વિચારોથી માંડીને આધુનિક વિચારપ્રવાહો સુધીનો વ્યાપ.

જવાબદાર સાહિત્યકાર અને પત્રકારનો આદર્શ ‘સંસ્કૃતિ’ દ્વારા પ્રગટ થયો.

✍️ ટૂંકા પ્રશ્નો

‘સંસ્કૃતિ’ સામયિકના સ્થાપક અને તંત્રી કોણ હતા?

‘સંસ્કૃતિ’ સામયિક કયા વર્ષથી કયા વર્ષ સુધી પ્રકાશિત થયું?

‘સંસ્કૃતિ’ સામયિકનો મુદ્રાલેખ શું હતો?

‘સમયરંગ’ વિભાગમાં શું રજૂ થતું હતું?

‘ઉઘાડી બારી’ અને ‘શિવસંકલ્પ’ કયા પ્રકારના ગ્રંથો છે?

‘સંસ્કૃતિ’ સામયિક ક્યારે ત્રૈમાસિક બન્યું?

‘જિપ્સીની આંખે’ લેખમાળા કોણે લખી?

‘સંસ્કૃતિ’નો પૂર્ણાહુતિ વિશેષાંક ક્યારે પ્રકાશિત થયો?

‘સંસ્કૃતિ’ કયા યુગોના સાહિત્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે?

‘સંસ્કૃતિ’ને ગુજરાતી સાહિત્યમાં કેમ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે?

✍️ ટૂંકા પ્રશ્નોના જવાબ

૧. ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિકના સ્થાપક અને તંત્રી કોણ હતા?

→ ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિકના સ્થાપક અને તંત્રી પ્રખ્યાત ગુજરાતી કવિ અને વિચારક ઉમાશંકર જોશી હતા.

૨. ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિક કયા સમયગાળા દરમિયાન પ્રકાશિત થયું?

→ ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિક જાન્યુઆરી ૧૯૪૭થી ઑક્ટોબર–ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ સુધી પ્રકાશિત થયું.

૩. ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિકનો મુદ્રાલેખ શું હતો?

→ ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિકનો મુદ્રાલેખ ‘સત્યં પરં ધીમહિ’ (શ્રીમદ્ભાગવતમાંથી લેવાયેલો) હતો.

૪. ‘સમયરંગ’ વિભાગમાં શું રજૂ થતું હતું?

→ ‘સમયરંગ’ વિભાગમાં ઉમાશંકર જોશી સમયની સાંસ્કૃતિક, સામાજિક અને વિચારાત્મક ઘટનાઓ અંગે સંવેદનશીલ નોંધો રજૂ કરતા.

૫. ‘ઉઘાડી બારી’ અને ‘શિવસંકલ્પ’ શું છે?

→ ‘ઉઘાડી બારી’ (૧૯૫૯) અને ‘શિવસંકલ્પ’ (૧૯૭૮) એ ‘સંસ્કૃતિ’માં પ્રકાશિત થયેલા ઉમાશંકર જોશીના લઘુનિબંધોના ગ્રંથસંકલન છે.

૬. ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિક ક્યારે ત્રૈમાસિક બન્યું?

→ ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિક ૧૯૮૦ પછી ત્રૈમાસિક સ્વરૂપે પ્રકાશિત થવા લાગ્યું.

૭. ‘જિપ્સીની આંખે’ લેખમાળા કોણે લખી?

→ ‘જિપ્સીની આંખે’ લેખમાળા કિશનસિંહ ચાવડા (જિપ્સી) દ્વારા લખાઈ હતી.

૮. ‘સંસ્કૃતિ’નો પૂર્ણાહુતિ વિશેષાંક ક્યારે પ્રકાશિત થયો?

→ ‘સંસ્કૃતિ’નો પૂર્ણાહુતિ વિશેષાંક ઑક્ટોબર–ડિસેમ્બર ૧૯૮૪માં પ્રકાશિત થયો.

૯. ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિક કયા યુગોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે?

→ ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિક સાક્ષરયુગ, ગાંધીયુગ અને અનુગાંધીયુગના સાહિત્ય અને વિચારપ્રવાહોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

૧૦. ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિકને મહત્વપૂર્ણ કેમ માનવામાં આવે છે?

→ ઉચ્ચ ગુણવત્તા, મૂલ્યનિષ્ઠ સંપાદન, બહુમુખી વિષયવસ્તુ અને ગુજરાતી સંસ્કૃતિના વ્યાપક આલેખનને કારણે ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે.

📝 ટૂંકનોંધો (Short Notes)

૧. સંસ્કૃતિ સામયિક

‘સંસ્કૃતિ’ ઉમાશંકર જોશી દ્વારા સંપાદિત ગુજરાતી સાહિત્યિક સામયિક હતું, જે ૧૯૪૭થી ૧૯૮૪ સુધી પ્રકાશિત થયું. આ સામયિક સાહિત્ય ઉપરાંત ધર્મ, કળા, કેળવણી, સમાજકારણ અને રાજકારણ જેવા વિષયો આવરી લેતું હતું. ગુજરાતી સાહિત્યના વિચારીય અને સંસ્કૃતિક વિકાસમાં તેનું મહત્વપૂર્ણ યોગદાન રહ્યું છે.

૨. ઉમાશંકર જોશી અને ‘સંસ્કૃતિ’

ઉમાશંકર જોશી માટે ‘સંસ્કૃતિ’ માત્ર સામયિક નહીં પરંતુ જીવવાની એક પ્રક્રિયા હતી. તેમણે મૂલ્યનિષ્ઠતા, લોકશાહીભાવ અને માનવતાવાદી દૃષ્ટિ સાથે ૩૮ વર્ષ સુધી આ સામયિક સંપાદિત કર્યું. તેમના અગ્રલેખો અને ‘સમયરંગ’ નોંધો દ્વારા ગુજરાતી વિચારજગત સમૃદ્ધ બન્યું.

૩. ‘સમયરંગ’ વિભાગ

‘સમયરંગ’ એ ‘સંસ્કૃતિ’ સામયિકનો મહત્વનો વિભાગ હતો. તેમાં ઉમાશંકર જોશી સમયના સાંસ્કૃતિક, સાહિત્યિક અને સામાજિક પ્રવાહો પર સમદૃષ્ટિપૂર્ણ અને વિવેકસભર ટિપ્પણીઓ કરતા. આ વિભાગ જનમતને જાગૃત કરવાનું કાર્ય કરતો.

૪. સંસ્કૃતિની વિષયવસ્તુ

‘સંસ્કૃતિ’માં સાહિત્ય, કળા, ધર્મ, શિક્ષણ, અર્થકારણ અને રાજકારણ જેવા વિષયો પર ઊંડાણપૂર્વકના લેખો પ્રકાશિત થતા. ભારતીય તથા વિશ્વ સાહિત્યના અનુવાદો અને વિશ્લેષણો પણ તેમાં સ્થાન પામતા.

૫. સંસ્કૃતિનાં વિશેષાંકો

‘સંસ્કૃતિ’એ શેક્સપિયર, તૉલ્સ્તૉય, શરતચંદ્ર અને કાવ્ય વિષયક વિશેષાંકો પ્રકાશિત કર્યા. આ વિશેષાંકો ગુજરાતી વાચકને વિશ્વસાહિત્ય અને સમકાલીન વિચારપ્રવાહોથી પરિચિત કરાવતા.

૬. સંસ્કૃતિનું સાહિત્યિક મહત્વ

‘સંસ્કૃતિ’ ગુજરાતી સાહિત્યમાં એક આદર્શ સામયિક તરીકે ઓળખાય છે. તે વિવિધ વિચારધારાઓ માટે ખુલ્લું મંચ બન્યું અને સંસ્કૃતિપ્રેમી, સંવેદનશીલ અને જવાબદાર વાચકવર્ગ ઘડવામાં સહાયક બન્યું.

સંસ્કૃતિ સામયિક ગુજરાતી ભાષાના જાણીતા સાહિત્યકાર ઉમાશંકર જોશી દ્વારા માસિક સ્વરુપે જાન્યુઆરી ૧૯૪૭થી ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ સુધી પ્રગટ થતુ હતું. આ સામયિક મુખ્યત્વે સાહિત્ય, કળા, કેળવણી, ધર્મ, સાંપ્રત રાજકારણ અને અર્થકારણ જેવા વિષયોને આવરી લેતા લેખો પ્રકાશીત કરતુ હતું. મોટાભાગનાં અંકોની શરુઆત સંપાદક અને તંત્રી ઉમાશંકર જોશીના અગ્રલેખથી થતી હતી. સામયિકના મુખ્ય વિભાગોમાં 'સ્વાધ્યાય અને સમિક્ષા', 'પત્રમ્ પુષ્પમ્' અને 'અર્ધ્ય' જેવા વિભાગો રહેતા હતાં. આ માસિકમાંથી પ્રસિદ્ધ થયેલ લેખોનું સંકલન કરીને 'ઉઘાડી બારી' (૧૯૫૯) અને 'શિવસંકલ્પ' (૧૯૭૮) જેવા ગ્રથો પ્રકાશીત થયા હતાં. સંસ્કૃતિમાં ઉમાશંકર જોષી દ્વારા વિવિધ વિચાર આંદોલનો, સંમેલનો, પરિષદો, સમારોહો અને મહોત્સવોને લગતા લેખોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. આ ઉપરાંત વિવિધ ક્ષેત્રોનાં જાણીતાં વ્યક્તિઓ વિષેની અવસાન નોંધો, અભિવાદન નોંધો અને ચરિત્રનોંધોનું પણ આલેખન થતુ હતું. ‘સંસ્કૃતિ’માં ‘જિપ્સીની આંખે’ (કિશનસિંહ ચાવડા – ‘જિપ્સી’), ‘ધર્માનુભવની સ્મરણયાત્રા’ (કાકાસાહેબ), ‘ચોપાટીને બાંકડેથી’ (ચુનીલાલ મડિયા), ‘ગુજરાતી સમાજનાં વહેણો’ (ડૉ. સુમન્ત મહેતા) અને સ્વામી આનંદના પ્રથમ વાર જ પ્રકાશિત થતાં ચરિત્રાત્મક લખાણો જેવી અનેક મહત્ત્વની લેખમાળાઓ રજૂ થતી હતી.

સંસ્કૃતિ સામયિક (Sanskriti Magazine) એ ગુજરાતી ભાષાનું એક અત્યંત પ્રભાવશાળી માસિક હતું, જે ૧૯૪૭ થી ૧૯૮૪ સુધી પ્રખ્યાત સાહિત્યકાર ઉમાશંકર જોશી (Umashankar Joshi) ના તંત્રીપદે પ્રકાશિત થતું, જેમાં સાહિત્ય, કળા, કેળવણી અને રાજકારણ જેવા વિષયો પર ઊંડાણપૂર્વકના લેખો, વિવેચનો અને વિવિધ લેખમાળાઓ આવરી લેવાતી હતી, અને ગુજરાતી સાહિત્યના એક સુવર્ણ યુગનું પ્રતિનિધિત્વ કરતું હતું. 

મુખ્ય વિશેષતાઓ અને યોગદાન:

શરૂઆત અને સંપાદન: જાન્યુઆરી ૧૯૪૭માં માસિક તરીકે શરૂ થયું અને ૧૯૮૦ પછી ત્રૈમાસિક બન્યું, જે ૧૯૮૪માં બંધ થયું.

વિષયવસ્તુ: સાહિત્ય, કળા, ધર્મ, કેળવણી, સાંપ્રત રાજકારણ અને અર્થકારણ જેવા વિષયો પર ઉત્તમ લેખો પ્રસ્તુત કરતું.

વિભાગો: 'સ્વાધ્યાય અને સમિક્ષા', 'પત્રમ્ પુષ્પમ્', અને 'અર્ધ્ય' જેવા વિભાગો લોકપ્રિય હતા.

મહત્વની લેખમાળાઓ: કિશનસિંહ ચાવડાનો 'જિપ્સીની આંખે', કાકાસાહેબનો 'ધર્માનુભવની સ્મરણયાત્રા', અને સ્વામી આનંદના લેખો જેવી અનેક યાદગાર લેખમાળાઓ અહીં પ્રકાશિત થઈ.

વિશેષાંકો: શેક્સપિયર, તૉલ્સ્તૉય, શરતચંદ્ર જેવા વિષયો પર વિશેષાંકો દ્વારા ઊંડું વિશ્લેષણ પ્રસ્તુત કર્યું.

સાહિત્યિક મૂલ્ય: ઉમાશંકર જોશીના તંત્રીપદે આ સામયિક ગુજરાતી સામયિકોમાં એક આદર્શ અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું સ્થાન ધરાવે છે, જેણે ગુજરાતી સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિને સમૃદ્ધ કરી. 

ટૂંકમાં, 'સંસ્કૃતિ' એ માત્ર એક સામયિક નહોતું, પરંતુ ઉમાશંકર જોશીના વિચારો અને ગુજરાતી સંસ્કૃતિનું પ્રતિબિંબ હતું, જેણે અનેક સાહિત્યકારો અને વાચકોને પ્રેરણા આપી. 

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

સંસ્કૃતિ (સામયિક)

January, 2007

૨૨.૨૯ : સંસ્કારબદ્ધ સંલક્ષણ (culturebound syndrome)થી સંહિતોપનિષદ

સંસ્કૃતિ (સામયિક) : 26 જાન્યુઆરી, 1947થી ઑક્ટોબર-ડિસેમ્બર 1984 સુધી કવિ શ્રી ઉમાશંકર જોશીના તંત્રીપદે ચાલેલું ગુજરાતી સામયિક. આ સામયિકની શરૂઆત માસિક તરીકે થઈ ને પછી તે 1980થી ઉમાશંકરે જ 1984માં બંધ કર્યું ત્યાં સુધી ત્રૈમાસિક રહેલું. સાહિત્ય ઉપરાંત ધર્મ, કેળવણી, સમાજકારણ, રાજકારણ, અર્થકારણ આદિ અનેક ક્ષેત્રોને આવરી લેતું આ સામયિક એના નામ પ્રમાણે જ સમસામયિક સાંસ્કૃતિક ચલણોવલણોને રજૂ કરનારું હતું. સંસ્કૃતિપુરુષ ઉમાશંકરે આ સામયિક એની મૂલ્યવત્તા ને ગુણવત્તા બરોબર જાળવીને એકધારું 38 વર્ષ સુધી ચલાવ્યું.

આ સામયિકનો મુદ્રાલેખ શ્રીમદ્ભાગવતમાંનો આ શ્લોકખંડ હતો : ‘सत्यं परं धीमहि।’ તેના મુખપૃષ્ઠ ઉપર જીવન-માંગલ્યસૂચક કુંભની મુદ્રા આપવામાં આવતી હતી. વળી તેના મુખપૃષ્ઠ પર અવારનવાર કેટલીક વિભૂતિઓ ને શિલ્પાદિની તસવીરો, ઉત્તમ કલાકારોનાં ચિત્રો વગેરે છાપવામાં આવતાં. આ સામયિકના બાહ્ય કલેવરમાં પણ સાદાઈ, સ્વચ્છતા ને સુઘડતા વરતાતાં હતાં. ઉમાશંકરે 1984માં ‘સંસ્કૃતિ’ના પૂર્ણાહુતિ અંકમાં લખેલું :

‘‘સમયની સાથે ગાઢ અનુસંધાનપૂર્વક જીવવાની તક મળે એ દૃષ્ટિથી પ્રેરાઈને ‘સંસ્કૃતિ’ કાઢ્યું અને જીવવાની એક પ્રક્રિયા રૂપે ચાલ્યું એટલે ક્ષણે ક્ષણે એનો આનંદ જ લૂંટ્યો છે.’’

ઉમાશંકર 1946ની આખરમાં ગુજરાત વિદ્યાસભામાંથી સ્વેચ્છાએ મુક્ત થયા ત્યારે જાતે વહોરેલી નવરાશથી પોતે કટાઈ ન જાય ને સમયની સાથે ગાઢ અનુસંધાનપૂર્વક જીવવાની તક મળે એવી મુખ્ય પ્રેરણાથી તેમણે આ સામયિક શરૂ કર્યું. ‘સંસ્કૃતિ’ નામ ત્યારે તેમને સહજતયા જ સ્ફુરેલું. તેમણે ‘સંસ્કૃતિ’ના પ્રથમ અંકના ઊઘડતા પૃષ્ઠ પર શિવસંકલ્પ રજૂ કરતાં એક મહત્ત્વની વાત આ પણ જણાવેલી :

‘ઘરના ચણતરમાં મોભ ચડાવવાની ઘડી આવે છે તે આજની ઘડી છે.’

જેમ આનંદશંકરના ‘વસંત’ની, રામનારાયણ વિ. પાઠકના ‘પ્રસ્થાન’ની તેમ જ ઉમાશંકરના આ ‘સંસ્કૃતિ’ની સુજ્ઞ સંસ્કારી વર્ગમાં સારી પ્રતિષ્ઠા હતી.

આ સામયિકનો પ્રારંભ બહુધા તંત્રી ઉમાશંકરના અગ્રલેખથી થતો. તે ઉપરાંત તેઓ ‘સમયરંગ’ની નોંધો લખતા. વળી એમાં ‘સ્વાધ્યાય અને સમીક્ષા’, ‘પત્રમ્ પુષ્પમ્’ અને ‘અર્ઘ્ય’ જેવા વિભાગો પણ રહેતા.

તંત્રી તરીકે ઉમાશંકર જીવનનાં વિવિધ ક્ષેત્રોને લગતા ખાસ કરી વિદ્યા, કળા-સાહિત્ય અને કેળવણીને લગતા કોઈ ને કોઈ મહત્ત્વના મુદ્દાને લઈ સંક્ષિપ્ત લેખ લખતા; આ લેખો પછી ‘ઉઘાડી બારી’ (1959) અને ‘શિવસંકલ્પ’ (1978) રૂપે ગ્રંથસ્થ થયા છે. આ લેખો દ્વારા ગુજરાતી સાહિત્યને લઘુનિબંધનું એક આકર્ષક સ્વરૂપ ખેડાયેલું મળ્યું. ઉમાશંકરની બહુમુખી સર્જકતા એમનાં અહીંનાં લખાણોમાં તેમ એમના ‘સંસ્કૃતિ’ના સંપાદનમાં પણ જોઈ શકાય છે. કૃષ્ણવીર દીક્ષિત જણાવે છે તેમ, ઉમાશંકર તેમની અખિલાઈમાં ‘સંસ્કૃતિ’માં પ્રગટ થાય છે.

ઉમાશંકરે ‘સમયરંગ’માં સંસ્કાર અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રે ઘટતી વિવિધ ઘટનાઓના સંદર્ભમાં વ્યદૃષ્ટિ-સમદૃષ્ટિ-ચેતનાના સમસામયિક રંગોને-સંવેદનો ને સ્પંદોને ઝીલીને તેની સવિવેક રજૂઆત કરી જનમતને જાગ્રત કરવાનું ને કેળવવાનું લક્ષ્ય પણ રાખેલું. વળી, અહીં તંત્રી તરીકેના તેમના પ્રતિભાવોમાં એમના મૂલ્યનિષ્ઠ સારસ્વતધર્મનું દર્શન પણ થાય છે. ઉમાશંકરે ‘સમયરંગ’માં વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ચાલતાં વિચાર-આંદોલનો, સાંસ્કૃતિક વિષયોને લગતાં સંમેલનો, પરિષદો, સંવિવાદો ને પરિસંવાદો, સમારોહો ને મહોત્સવો વગેરેની તેમ નવા ગ્રંથો-સામયિકોનાં પ્રકાશનો વગેરેનીય વૃત્તાંતનોંધો આપવાનો ઉપક્રમ સ્વીકાર્યો હતો. વિવિધ ક્ષેત્રોની વિભૂતિઓ સાથેના પ્રત્યક્ષ યા પરોક્ષ સંબંધોના આધારે તેમણે લખેલી અવસાનનોંધો, અભિવાદનનોંધો, ચરિત્રનોંધો વગેરેમાંથી તેમના હૃદયમાં જે તે વિભૂતિઓની જે છબિઓ અંકાયેલી તે જોવા મળે છે. આનંદશંકરની જેમ એમાં એમના ‘હૃદયના હક’નું પ્રવર્તન પણ અનુભવી શકાય છે. ઉમાશંકરનો વિશ્વપ્રેમ, માનવપ્રેમ, પ્રકૃતિપ્રેમ ને પૃથ્વીપ્રેમ, લોકશાહીપ્રેમ ને સંસ્કૃતિપ્રેમ, ગાંધીપ્રેમ ને કલાપ્રેમ આ બધાંના પરિણામસ્વરૂપ એક જવાબદાર સાહિત્યસર્જક-શિક્ષક અને પત્રકારના સારભૂત આત્મરંગનો સંતર્પક પરિચય ‘સમયરંગ’માંથી મળી રહે છે. ‘સંસ્કૃતિ’નાં પાનાં પર પણ ‘અવનિનું અમૃત’ પીરસવાની એમની મથામણ જોઈ શકાય છે.

સંસ્કૃતિ’માં અન્ય ક્ષેત્રોના મુકાબલે સાહિત્યનું ક્ષેત્ર વધુ પ્રગટ થયાનો ભાવ જરૂર થાય. વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધની સર્જકતાના એ ગાળાના સાહિત્યનાં વહેણોનો એક સમૃદ્ધ આલેખ ‘સંસ્કૃતિ’માંથી પામી શકાય એમ છે. ઉમાશંકરના તેમ અન્ય અનેક સાહિત્યકારો ને મનીષીઓનાં સર્જન-વિવેચનનાં વિવિધ સ્વરૂપો, એમનાં ચિંતન-મનન-વાચનના નિચોડરૂપ લખાણો, કેફિયતો, મુલાકાતો, વ્યાખ્યાનો, ચર્ચાઓ ને ચર્ચાપત્રો વગેરેની અવનવી સામગ્રી ‘સંસ્કૃતિ’માં પીરસાયેલી આસ્વાદવા મળે છે. ‘સંસ્કૃતિ’એ વિશેષ ભાવે સાક્ષરયુગ, ગાંધીયુગ ને અનુગાંધીયુગના લગભગ બધા જ મહત્ત્વના અવાજો ઝીલી ઝીલીને સંભળાવવાનું યુગકાર્ય અદા કર્યું છે. ‘સંસ્કૃતિ’ આપણા બૌદ્ધિકો માટે ‘ઓપન ફોરમ’રૂપ સામયિક બની રહ્યું. વિવિધ વિચારધારાઓ ધરાવતા ચિંતકો-સર્જકોને એક મંચ પર રજૂ કરવાનું ઇષ્ટ કાર્ય તેમણે કર્યું. સાચો સાહિત્યકાર ને પત્રકાર પોતાની સ્વધર્મનિષ્ઠા ને કર્તવ્યપાલનથી કેવું દૃષ્ટિપૂત, મન:પૂત વાતાવરણ જ્ઞાન-વિજ્ઞાન ને સાહિત્ય-કલાના ક્ષેત્રે બાંધી શકે તેનો સંકેત ‘સંસ્કૃતિ’ આપે છે.

‘સંસ્કૃતિ’માં ‘જિપ્સીની આંખે’ (કિશનસિંહ ચાવડા – ‘જિપ્સી’), ‘ધર્માનુભવની સ્મરણયાત્રા’ (કાકાસાહેબ), ‘ચોપાટીને બાંકડેથી’ (ચુનીલાલ મડિયા), ‘ગુજરાતી સમાજનાં વહેણો’ (ડૉ. સુમન્ત મહેતા) અને સ્વામી આનંદનાં પ્રથમ વાર જ પ્રકાશિત થતાં ચરિત્રાત્મક લખાણો જેવી અનેક મહત્ત્વની લેખમાળાઓ રજૂ થતી હતી. ભારતીય સાહિત્યને વિશ્વસાહિત્યની સમૃદ્ધિ અનુવાદ, ચયન-સંપાદન, સંક્ષેપ આદિ દ્વારા ‘સંસ્કૃતિ’માં પ્ર-દર્શિત થતી રહેતી હતી. વ્યાકરણ-ભાષાવિજ્ઞાનથી માંડીને ઍબ્સર્ડિટી સુધીનાં જ્ઞાન-વિજ્ઞાનના અનેકવિધ વિષયો સુધી ‘સંસ્કૃતિ’નો વ્યાપ હતો. ગુજરાત, ભારત અને વિશ્વ સમસ્તની સાંસ્કૃતિક ગતિવિધિનો યથાવકાશ ખ્યાલ આપવાનો ઉપક્રમ ‘સંસ્કૃતિ’એ સાદ્યંત નિભાવ્યાનું પ્રતીત થાય છે.

ગુજરાત, ભારત અને વિશ્વ સમસ્તની સાંસ્કૃતિક ગતિવિધિનો યથાવકાશ ખ્યાલ આપવાનો ઉપક્રમ ‘સંસ્કૃતિ’એ સાદ્યંત નિભાવ્યાનું પ્રતીત થાય છે.

‘સંસ્કૃતિ’એ એના કાર્યકાળ દરમિયાન નવ વિશેષાંકો આપ્યા હતા : (1) ‘સંસ્કૃતિ’નો 101મો અંક – મે, 1955; (2) 200મો અંક ‘વિવેચન અંક’ ઑગસ્ટ, 1963; (3) ‘શેક્સપિયર અંક’ એપ્રિલ, 1964; (4) 300મો અંક – ‘કવિતા વિશેષાંક (‘કાવ્યાયન’) ડિસેમ્બર, 1971; (5) ‘શરતચંદ્ર જન્મ-શતાબ્દી અંક’ – ફેબ્રુઆરી, 1977; (6) ‘તૉલ્સ્તૉય વિશેષાંક’ – જાન્યુઆરી, 1979; (7) ‘કાવ્ય પ્રતિભાવ વિશેષાંક’ – ઑક્ટોબર-ડિસેમ્બર, 1980 તથા જાન્યુઆરી-માર્ચ, 1981; (8) ‘સર્જકની આંતરકથા વિશેષાંક’ – જાન્યુઆરી-માર્ચ, 1984 તથા એપ્રિલ-જૂન 1984; (9) ‘પૂર્ણાહુતિ વિશેષાંક’ – ઑક્ટોબર-ડિસેમ્બર, 1984. આ વિશેષાંકોમાંથી કેટલાક સ્વતંત્ર ગ્રંથો રૂપે પણ પછી પ્રકાશિત કરવામાં આવેલા.

ઉમાશંકરનું ‘સંસ્કૃતિ’ ગુજરાતના જે અત્યંત મહત્ત્વનાં સામયિકો ગણાય એમાંનું એક છે. ઉમાશંકરને તથા એમના યુગને સમજવા માટે ‘સંસ્કૃતિ’ના અંકો બહુ ઉપયોગી સંદર્ભસામગ્રી પૂરી પાડે છે. ગુજરાત અને ભારતના સાંસ્કૃતિક સ્વરૂપનો બોધ કરાવવામાં આ સામયિક ખૂબ ઉપયોગી થાય એવું છે. એક અર્થમાં ઉમાશંકર એટલે ‘સંસ્કૃતિ’ અને ‘સંસ્કૃતિ’ એટલે ઉમાશંકર એવું સમીકરણ પણ કોઈ માંડે. ગુજરાતી સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિના એક ઉજ્જ્વળ પ્રકરણ રૂપે ‘સંસ્કૃતિ’ આગામી દાયકાઓમાં પણ પ્રસ્તુત હોવાનું જણાય એવી ગુણવત્તા ને સત્ત્વશીલતા એમાં હતી.

ચન્દ્રકાન્ત શેઠ

ડિસેમ્બર, 1971; (5) ‘શરતચંદ્ર જન્મ-શતાબ્દી અંક’ – ફેબ્રુઆરી, 1977; (6) ‘તૉલ્સ્તૉય વિશેષાંક’ – જાન્યુઆરી, 1979; (7) ‘કાવ્ય પ્રતિભાવ વિશેષાંક’ – ઑક્ટોબર-ડિસેમ્બર, 1980 તથા જાન્યુઆરી-માર્ચ, 1981; (8) ‘સર્જકની આંતરકથા વિશેષાંક’ – જાન્યુઆરી-માર્ચ, 1984 તથા એપ્રિલ-જૂન 1984; (9) ‘પૂર્ણાહુતિ વિશેષાંક’ – ઑક્ટોબર-ડિસેમ્બર, 1984. આ વિશેષાંકોમાંથી કેટલાક સ્વતંત્ર ગ્રંથો રૂપે પણ પછી પ્રકાશિત કરવામાં આવેલા.

ઉમાશંકરનું ‘સંસ્કૃતિ’ ગુજરાતના જે અત્યંત મહત્ત્વનાં સામયિકો ગણાય એમાંનું એક છે. ઉમાશંકરને તથા એમના યુગને સમજવા માટે ‘સંસ્કૃતિ’ના અંકો બહુ ઉપયોગી સંદર્ભસામગ્રી પૂરી પાડે છે. ગુજરાત અને ભારતના સાંસ્કૃતિક સ્વરૂપનો બોધ કરાવવામાં આ સામયિક ખૂબ ઉપયોગી થાય એવું છે. એક અર્થમાં ઉમાશંકર એટલે ‘સંસ્કૃતિ’ અને ‘સંસ્કૃતિ’ એટલે ઉમાશંકર એવું સમીકરણ પણ કોઈ માંડે. ગુજરાતી સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિના એક ઉજ્જ્વળ પ્રકરણ રૂપે ‘સંસ્કૃતિ’ આગામી દાયકાઓમાં પણ પ્રસ્તુત હોવાનું જણાય એવી ગુણવત્તા ને સત્ત્વશીલતા એમાં હતી.

ચન્દ્રકાન્ત શેઠ

કુમાર સામાયિક

ગુજરાતી સાહિત્યિક સામયિક : કુમાર

૧. નામ

કુમાર (Kumar)

૨. સ્થાપક

રવિશંકર રાવળ

(ગુજરાતના કલાગુરુ, કલાકાર, લેખક અને દૃષ્ટિસંપન્ન સંપાદક)

૩. પ્રકાશન વર્ષ અને સ્થળ

પ્રથમ અંક : જાન્યુઆરી ૧૯૨૪

પ્રકાશન સ્થળ : અમદાવાદ

સ્વરૂપ : માસિક સામયિક

ભાષા : ગુજરાતી

૪. પ્રકાશક સંસ્થા

પ્રારંભે : અંગત સાહસ

ત્યારબાદ : કુમાર કાર્યાલય લિ.

હાલ : કુમાર ટ્રસ્ટ, અમદાવાદ (૨૦૦૩થી)

૫. ઉદ્દેશ્ય

‘કુમાર’નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય

👉 યુવા પેઢીને જીવનદૃષ્ટિ આપવી,

👉 ગુજરાતી ભાષા, સાહિત્ય, કલા અને સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવું,

👉 નવી અને પ્રતિભાશાળી સર્જકશક્તિને મંચ પૂરો પાડવો હતો.

પ્રથમ અંકના તંત્રીલેખમાં રવિશંકર રાવળે લખ્યું હતું કે –

“ઊગતી પ્રજાને જીવનદૃષ્ટિ આપતી સામગ્રીનો અભાવ છે – એ ઊણપ પૂરી કરવાનો આ પ્રયાસ છે.”

૬. સંપાદકીય ઇતિહાસ

સમયગાળો

સંપાદક

૧૯૨૪–૧૯૪૨

રવિશંકર રાવળ (સ્થાપક તંત્રી)

૧૯૨૪–૧૯૪૨

બચુભાઈ રાવત (સહતંત્રી)

૧૯૪૩–૧૯૮૦

બચુભાઈ રાવત (સંપાદક)

૧૯૮૦–૧૯૮૭

બિહારીભાઈ ટાંક

૧૯૯૦થી

ધીરુ પરીખ

વર્તમાન

પ્રફુલ્લ રાવલ (તંત્રી)

૭. પ્રકાશનનો ઇતિહાસ

૧૯૮૭ (જૂન) : આર્થિક કારણોસર પ્રકાશન બંધ

ઑગસ્ટ ૧૯૯૦ : ધીરુ પરીખના તંત્રીપદે પુનઃપ્રકાશન

એપ્રિલ ૨૦૧૧ : ૧૦૦૦મો અંક પ્રકાશિત

૨૦૦૨–૦૩ : કંપની ધારાની નવી જોગવાઈઓ પછી ‘કુમાર ટ્રસ્ટ’ દ્વારા પ્રકાશન

૮. વિષયવસ્તુ અને સ્વરૂપ

‘કુમાર’ ધીમે ધીમે વિશ્વકોશીય સ્વરૂપ ધરાવતું બન્યું.

સમાવેશિત વિષયો :

સાહિત્ય

કલા અને ચિત્રકલા

સંસ્કૃતિ

વિજ્ઞાન અને ગણિત

રમતગમત

સંગીત

આરોગ્ય

જીવનચરિત્ર

લોકપ્રિય વિભાગો

કવિતાનું પાનું

છેલ્લું પાનું

માધુકરી

કંકાવટી

અડકોદડકો

સાહિત્યસંપર્ક

કલાવાર્તા

આરોગ્ય

👉 લઘુકથા જેવા સાહિત્યસ્વરૂપના વિકાસમાં ‘કુમાર’નો વિશેષ ફાળો રહ્યો છે.

૯. વિશેષ પરંપરાઓ અને વિશેષાંકો

દરેક સોમો અંક = વિશેષાંક

૧૦૦થી ૯૦૦ સુધીના અંકો વિશેષ અભિગમથી પ્રકાશિત

વિષય : કલા, સાહિત્ય, સંસ્કૃતિ, ચિંતન

👉 ‘કુમાર’ દ્વારા લગભગ ૨૫ જેટલા પુસ્તકો પણ પ્રકાશિત થયા.

૧૦. અનોખું યોગદાન

૧૯૨૪–૨૦૦૪ સુધીના અંક (૧થી ૯૨૪)

👉 ૧૭ CD સ્વરૂપે પ્રકાશિત — ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં પ્રથમ પ્રયાસ

બુધસભા અને બુધ-કવિ-સંમેલન

કાવ્યપઠનની CD તૈયાર

અક્ષરાલેખન અને મુદ્રણકળાના અવનવા પ્રયોગો

૧૧. કુમાર ચંદ્રક

શરૂઆત : ૧૯૪૪

હેતુ : ‘કુમાર’માં વર્ષભરના શ્રેષ્ઠ પ્રદાન માટે પુરસ્કાર

આરંભે : રજત ચંદ્રક

૨૦૦૩થી : સુવર્ણ ચંદ્રક

અત્યાર સુધી : ૪૪ સર્જકોને એનાયત

૧૯૫૦માં : ચંદ્રવદન મહેતાએ ચંદ્રકનો અસ્વીકાર કર્યો

૧૨. સાહિત્યિક મહત્વ

ગુજરાતી પત્રકારત્વનો સીમાસ્તંભ

કલા અને સાહિત્યમાં નવી દિશા

પરિવારલક્ષી, સંસ્કારસભર અને ગુણવત્તાસભર સામયિક

યુવા પેઢીમાં કલાસંસ્કારોના સિંચનમાં મહત્વપૂર્ણ ફાળો

✨ ઉમેરણ (Value Addition)

‘કુમાર’ એ માત્ર સામયિક નહીં, પરંતુ સાંસ્કૃતિક આંદોલન રહ્યું.

ચિત્ર, કાવ્ય, જીવનચરિત્ર અને લઘુકથાના ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રદાન.

ગુજરાતમાં વાચકની રૂચિ ઘડવામાં ‘કુમાર’નું યોગદાન ઐતિહાસિક છે.

✍️ ટૂંકા પ્રશ્નો – જવાબ સહિત

૧. કુમાર સામયિકના સ્થાપક કોણ હતા?

→ રવિશંકર રાવળ.

૨. કુમાર સામયિક ક્યારે શરૂ થયું?

→ જાન્યુઆરી ૧૯૨૪માં.

૩. કુમાર સામયિક ક્યાંથી પ્રકાશિત થાય છે?

→ અમદાવાદથી.

૪. કુમાર ક્યારે બંધ અને ફરી શરૂ થયું?

→ ૧૯૮૭માં બંધ થયું અને ઑગસ્ટ ૧૯૯૦માં ફરી શરૂ થયું.

૫. કુમાર ચંદ્રક ક્યારે શરૂ થયો?

→ ૧૯૪૪માં.

૬. કુમારનો ૧૦૦૦મો અંક ક્યારે પ્રકાશિત થયો?

→ એપ્રિલ ૨૦૧૧માં.

૭. કુમારનું મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શું હતું?

→ યુવા પેઢીને જીવનદૃષ્ટિ આપવી અને ગુજરાતી સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવું.

📝 ટૂંકી નોંધો

૧. કુમાર સામયિક

‘કુમાર’ રવિશંકર રાવળ દ્વારા ૧૯૨૪માં શરૂ કરાયેલું ગુજરાતી સાહિત્યિક માસિક છે. તેણે કલા, સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રે નવી દિશા આપી અને ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં સીમાસ્તંભરૂપ સ્થાન મેળવ્યું.

૨. રવિશંકર રાવળ અને કુમાર

રવિશંકર રાવળે ‘કુમાર’ દ્વારા યુવા પેઢીને જીવનદૃષ્ટિ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમની કલાદૃષ્ટિ અને સંસ્કૃતિક ચેતનાએ સામયિકને વિશ્વકોશીય સ્વરૂપ આપ્યું.

૩. કુમાર ચંદ્રક

કુમાર ચંદ્રક ૧૯૪૪થી અપાતો સાહિત્ય પુરસ્કાર છે. ૨૦૦૩થી તે સુવર્ણ ચંદ્રક રૂપે આપવામાં આવે છે. આ પુરસ્કારે અનેક પ્રતિષ્ઠિત ગુજરાતી સર્જકોને સન્માનિત કર્યા છે.

જો તને જોઈએ તો હું

✍️ વર્ણનાત્મક જવાબ

“સંસ્કૃતિ” સામયિક – પરિચય, સ્વરૂપ અને મહત્વ

ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં “સંસ્કૃતિ” સામયિકનું સ્થાન વિશેષ મહત્વનું છે. આ સામયિકનું સંપાદન અને માર્ગદર્શન પ્રખ્યાત કવિ, વિચારક અને વિવેચક ઉમાશંકર જોશી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. સ્વતંત્રતા પછીના સમયગાળામાં ગુજરાતી સમાજના બૌદ્ધિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનને નવી દિશા આપનાર સામયિક તરીકે “સંસ્કૃતિ” ઓળખાય છે.

“સંસ્કૃતિ” સામયિકની શરૂઆત ઈ.સ. 1947 માં થઈ હતી અને તે 1984 સુધી નિયમિત રીતે પ્રકાશિત થયું. આ લાંબા સમયગાળા દરમિયાન સામયિકે માત્ર સાહિત્યિક અભિવ્યક્તિ પૂરતી સીમા ન રાખી, પરંતુ સમાજ, તત્ત્વચિંતન, કલા, સંસ્કૃતિ અને આધુનિક વિચારધારાનો સમન્વય રજૂ કર્યો. ઉમાશંકર જોશીની વિચારપ્રધાન દૃષ્ટિએ આ સામયિકને એક ઊંચી બૌદ્ધિક ઊંચાઈ આપી.

સામયિકનું બાહ્ય સ્વરૂપ શિસ્તબદ્ધ, ગંભીર અને સંસ્કૃતિસભર હતું. તેમાં દેખાવ કરતાં વિચારને વધુ મહત્વ આપવામાં આવતું. “સંસ્કૃતિ”માં વિવિધ નિયમિત વિભાગો હતા, જેમ કે સમયરંગ, સ્વાધ્યાય, સમીક્ષા વગેરે. આ વિભાગો દ્વારા સમકાલીન સમાજના પ્રશ્નો, સાહિત્યિક પ્રવાહો અને તત્ત્વજ્ઞાનિક વિચારો પર સંયમિત અને ઊંડાણભરી ચર્ચા કરવામાં આવતી.

“સંસ્કૃતિ” સામયિકમાં પ્રગટ થયેલી લેખમાળાઓએ ગુજરાતી સાહિત્યમાં વિચારશીલ વિવેચનને મજબૂત આધાર આપ્યો. સામયિકે અનેક વિશેષાંકો પણ પ્રકાશિત કર્યા, જેમાં ભારતીય તથા પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ, સાહિત્યિક પરંપરા અને આધુનિક વિચારધારાનો સંવાદ જોવા મળે છે. આ વિશેષાંકોએ વાચકોની વિચારશક્તિને વિકસિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી.

આ રીતે “સંસ્કૃતિ” સામયિક માત્ર એક સાહિત્યિક સામયિક નહોતું, પરંતુ તે ગુજરાતી સંસ્કૃતિનું જીવંત દસ્તાવેજ હતું. તેણે ગુજરાતી સાહિત્યને વિચારપ્રધાન, સંવેદનશીલ અને વૈશ્વિક દૃષ્ટિ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઉમાશંકર જોશીની સંપાદકીય દૃષ્ટિએ “સંસ્કૃતિ”ને એક કાળજयी સામયિક તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે, જેનું મહત્વ આજના સમયમાં પણ અખંડિત રહ્યું છે.

XXXXXXXXXXXX

કુમાર સામાયિક એ રવિશંકર રાવળ દ્વારા ૧૯૨૪માં શરૂ કરાયેલું ગુજરાતી સાહિત્યિક માસિક છે, જે અમદાવાદથી પ્રકાશિત થાય છે અને ગુજરાતી સાહિત્ય, કલા અને સંસ્કૃતિના વિકાસમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે, જેમાં ધીરુ પરીખ જેવા સંપાદકોનું યોગદાન રહ્યું છે. 

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

સ્થાપના: ૧૯૨۴માં પ્રખ્યાત કલાકાર અને લેખક રવિશંકર રાવળ દ્વારા.

ઉદ્દેશ્ય: ગુજરાતી ભાષા અને સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવું, સાહિત્યિક પ્રતિભાઓને મંચ પૂરો પાડવો.

સંપાદકો: રવિશંકર રાવળ (સ્થાપક), બચુભાઈ રાવત ( લાંબા સમય સુધી સહતંત્રી અને પછી સંપાદક), અને હાલમાં ધીરુ પરીખ (સંપાદક).

ઈતિહાસ: ૧૯૮૭માં થોડા સમય માટે બંધ થયા પછી ૧990માં ફરી શરૂ થયું.

મહત્વ: ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં એક અગ્રણી અને પ્રભાવશાળી માસિક તરીકે ઓળખાય છે, જેણે ગુજરાતી કલા અને સાહિત્યમાં નવી દિશા આપી છે. 

કુમાર ગુજરાતના કલાગુરુ રવિશંકર રાવળ દ્વારા ૧૯૨૪માં[૧] સ્થાપિત[૨] ગુજરાતી સાહિત્યનું માસિક છે. કુમારનું મુખ્ય મથક અમદાવાદમાં આવેલું છે.

કુમાર

તંત્રી

પ્રફુલ્લ રાવલ

સહતંત્રી

પ્રફુલ રાવલ

વર્ગ

સાહિત્ય

આવૃત્તિ

માસિક

પ્રકાશક

કુમાર ટ્રસ્ટ

સ્થાપક

રવિશંકર રાવળ

પ્રથમ અંક

જાન્યુઆરી ૧૯૨૪

કંપની

કુમાર ટ્રસ્ટ

દેશ

ભારત

મુખ્ય કાર્યાલય

અમદાવાદ

ભાષા

ગુજરાતી

OCLC ક્રમાંક

5107841

કુમાર માસિકની સ્થાપના રવિશંકર રાવળ દ્વારા ૧૯૨૪માં કરવામાં આવી હતી. બચુભાઇ રાવત સહસંપાદક તરીકે જોડાયા અને ૧૯૨૪થી ૧૯૪૨ સુધી રવિશંકર રાવળ સાથે કુમારના સહતંત્રી તરીકે રહ્યા. રવિશંકર રાવળના અવસાન પછી ૧૯૮૦ સુધી તેમણે સંપાદક પદ સંભાળ્યું. ૧૯૮૦માં બચુભાઈ રાવતનું અવસાન થતાં બિહારીભાઈ ટાંક તંત્રી બન્યા. જુલાઈ ૧૯૮૭માં કુમાર માસિક બંધ કરવામાં આવ્યું.[૪] ઓગસ્ટ ૧૯૯૦માં ત્રણ વર્ષ પછી ધીરુ પરીખના તંત્રી પદ હેઠળ કુમારનું પ્રકાશન ફરી શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.[૨]

એપ્રિલ ૨૦૧૧માં કુમારનો ૧૦૦૦મો અંક પ્રકાશિત થયો હતો

કુમાર સુવર્ણ ચંદ્રક અથવા કુમાર ચંદ્રક કુમાર ટ્રસ્ટ, અમદાવાદ દ્વારા ૧૯૪૪થી આપવામાં આવતો સાહિત્યનો પુરસ્કાર છે. દર વર્ષે કુમાર ટ્રસ્ટ દ્વારા કુમાર માસિકમાં યોગદાન માટે ગુજરાતી સાહિત્યકારને આ પુરસ્કાર આપવામાં આવે છે. ૧૯૫૦ના વર્ષમાં ચંદ્રવદન મહેતાએ કુમાર ચંદ્રકનો અસ્વીકાર કર્યો હતો.[૧][૨]

કુમાર : કુમારોને જીવનદૃષ્ટિ આપતું ગુજરાતી માસિક. ‘ઊગતી પ્રજા – કુમારોને જીવનર્દષ્ટિ આપતી કશી જ સામગ્રી નથી એ ઊણપ પૂરવાનો આ પ્રયાસ છે.’ – એવી પ્રથમ અંકના તંત્રીલેખમાં આદ્યતંત્રી રવિશંકર રાવળે જાહેરાત કરીને જાન્યુઆરી 1924માં ‘કુમાર’ માસિકનો એમના અંગત સાહસ તરીકે અમદાવાદમાંથી આરંભ કરેલો. ‘વીસમી સદી’ની સચિત્રતાના ઢાંચા પર શરૂ થયેલું આ માસિક ઉત્તરોત્તર કાઠું કાઢતું ગયું અને કલા, સંસ્કૃતિ, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, ગણિત, રમતગમત, સંગીત, આરોગ્ય અને અન્ય અનેક વિષયોને આવરી લઈ વિશ્વકોશીય સ્વરૂપ પામ્યું. 1943માં રવિશંકર રાવળે ‘કુમાર’ને સમેટી લેવાનો વિચાર કર્યો ત્યારે તેનું ‘કુમાર કાર્યાલય લિ.’માં રૂપાંતર થયું અને બચુભાઈ રાવત એના તંત્રી બન્યા. એમના નેજા નીચે મુદ્રણકળા અને રજૂઆતના અવનવા પ્રયોગો સાથે ‘કુમાર’નું પ્રકાશન વધુ સત્વશીલ બનતું ગયું. 1980માં એમના અવસાન બાદ ત્યારના સહતંત્રી બિહારીલાલ ટાંકે તેનું તંત્રીપદ સંભાળ્યું; પરંતુ આર્થિક કટોકટીને કારણે 1987ના જૂનનો અંક પ્રકટ કર્યા પછી તેનું પ્રકાશન સ્થગિત કરવું પડેલું, જે 1990ના ઑગસ્ટથી ધીરુ પરીખના તંત્રીપદે પુન:પ્રકાશિત થયું.

2002માં કંપની ધારાની નવી જોગવાઈઓના અનુસંધાને ‘કુમાર કાર્યાલય લિ.’ બંધ થતાં ‘કુમાર’નું પ્રકાશન 2003થી ‘કુમાર ટ્રસ્ટ’ દ્વારા હવે થતું રહ્યું છે. ‘કુમાર’ના 100મા અંકથી એક વિશેષ પરંપરા ઊભી થઈ કે પ્રત્યેક સોમો અંક વિશેષાંક રૂપે પ્રકટ કરવો. એ મુજબ 100મો, 200મો, 300મો, 400મો, 500મો, 600મો, 700મો, 800મો અને 900મો એમ વિશેષાંકો પ્રકટ થયા છે. આ વિશેષાંકો કોઈ ખાસ અભિગમથી પ્રકટ થયા છે; જેમાં વિષય તરીકે કલા, સાહિત્ય ઇત્યાદિને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત વિવિધ વિષયોની શિષ્ટ સામગ્રી રૂપે ‘કુમાર’ પુસ્તકોનું પ્રકાશન પણ કરતું આવ્યું છે. આજ સુધીમાં લગભગ પચીસેક પ્રકાશનો કરવામાં આવ્યાં છે. એક નોંધપાત્ર ઘટના એ છે કે ગુજરાતી પત્રકારત્વના ઇતિહાસમાં સૌપ્રથમ ‘કુમારે’ 1924થી 2004 સુધીના અંક 1થી 924 સુધીના અંકોને, અનુક્રમણિકા સાથે 17 સીડી રૂપે પ્રકટ કર્યા છે. ‘કુમાર ટ્રસ્ટે’ બુધસભામાં આવતા કવિઓનું એક બૃહદ્ બુધ-કવિ-સંમેલન યોજ્યું હતું. આ કવિસંમેલનમાં અનુગાંધીયુગથી અત્યાર સુધીના નવીનતમ કવિઓએ કાવ્યપઠન કર્યું હતું. આ કાવ્યપઠનની પણ ‘કુમાર’ દ્વારા વીસીડી તૈયાર કરવામાં આવી છે. સુઘડ મુદ્રણ અને વિવિધલક્ષી સત્વશીલ સામગ્રીથી ગુજરાતી પરિવારના એ આકર્ષક માસિકે ગુજરાતની પ્રજામાં કલાના સંસ્કારોનાં સિંચન અને સંવર્ધનમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો છે. એનાં કાવ્યો અને જીવનચરિત્રોએ તે તે સાહિત્યસ્વરૂપમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે. કવિતાનું પાનું, છેલ્લું પાનું, માધુકરી, કંકાવટી, અડકોદડકો, સાહિત્યસંપર્ક, કલાવાર્તા, આરોગ્ય જેવા તેના વિવિધ વિભાગો પણ વાચકોમાં પ્રિય છે. લઘુકથા જેવા સાહિત્ય સ્વરૂપને વિકસાવવામાં પણ ‘કુમાર’નો અનન્ય ફાળો છે. પ્રતિવર્ષ ડબલ ક્રાઉન કદનાં આશરે 900 પૃષ્ઠની એ વાચનસામગ્રી પૂરી પાડે છે. એમાં પ્રત્યેક અંકે પ્રકટ થતું બહુરંગી ચિત્ર તથા પ્રત્યેક અંકનું અલગ સજાવટયુક્ત પૂઠું અદ્યાપિ અજોડ છે. ગુજરાતી પત્રકારત્વના ઇતિહાસમાં ‘કુમાર’ માસિક એક સીમાસ્તંભરૂપ પ્રકાશન છે. ‘કુમાર’નું વિવિધ રૂપપ્રકારે અક્ષરાલેખન પણ ગુજરાતી પત્રકારત્વની અજોડ ઘટના છે. પ્રસ્તુત સામયિક દ્વારા અપાતા ‘કુમાર’-ચંદ્રકની તથા તેની સાથે સંલગ્ન બુધસભાની પણ ગુજરાતમાં સારી પ્રતિષ્ઠા છે. બુધસભા કવિતાના સર્જક અને ભાવકની રુચિ, સજ્જતા વગેરેના ઘડતરમાં મહત્વનું પ્રદાન કરતી રહી છે.

કુમાર’-ચંદ્રક 1944થી વર્ષભરના ‘કુમાર’માંના શ્રેષ્ઠ પ્રદાન માટે અપાતો આવે છે. 1983 પછી આ ચંદ્રક મુલતવી રખાયો હતો. પણ 2003થી તે પુન: શરૂ કરાયો છે. આરંભમાં તે રજતચંદ્રક હતો. 2003થી તે સુવર્ણચંદ્રક બન્યો છે. અત્યાર સુધીમાં 44 સર્જકોને ‘કુમાર’-ચંદ્રક એનાયત થયો છે, જેમાં ગુજરાતી સાહિત્યના આજના પ્રતિષ્ઠિત અનેક સર્જકોની નામાવલિ જોઈ શકાશે.

લોકકથા સંજ્ઞા, સ્વરૂપ અને લક્ષણો

લોકકથા (Folktale) એ લોકસાહિત્યનો એક મહત્વનો ગદ્ય પ્રકાર છે, જે લોકો દ્વારા, લોકો માટે લોકબોલીમાં રચાયેલી અને મૌખિક પરંપરાથી ચાલી આવતી કથા છે. તેનો કોઈ એક નિશ્ચિત સર્જક હોતો નથી, પરંતુ તે લોકોનું સહિયારું સર્જન ગણાય છે. 

લોકકથાનાં લક્ષણો (Characteristics)

લોકકથાના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે: 

મૌખિક પરંપરા: લોકકથાઓ લેખિત સ્વરૂપમાં નહીં, પરંતુ પેઢી દર પેઢી મૌખિક રીતે (કંઠોપકંઠ) ચાલી આવે છે.

અજ્ઞાત કર્તા: તેનો રચયિતા (લેખક) કોણ છે તે નિશ્ચિત હોતું નથી. તે લોકસમુદાય દ્વારા સામૂહિક રીતે ઘડાયેલી હોય છે.

લોકજીવનનું પ્રતિબિંબ: તેમાં જે તે પ્રદેશ, સમાજ કે સંસ્કૃતિના લોકોનું સામાજિક જીવન, રીતરિવાજો, માન્યતાઓ, અને મૂલ્યોનું પ્રતિબિંબ જોવા મળે છે.

સરળ અને સહજ ભાષા: તેની ભાષા સાદી, સરળ અને પ્રાદેશિક બોલીથી ભરપૂર હોય છે, જે આમ જનતાને સહેલાઈથી સમજાય છે.

પરિવર્તનશીલતા: મૌખિક પરંપરાને કારણે દરેક વખતે કથક (કહેનાર) પોતાની અનુકૂળતા મુજબ તેમાં થોડા ફેરફારો કે ઉમેરણો કરી શકે છે, જેથી તેમાં વૈવિધ્ય જોવા મળે છે.

મનોરંજન અને બોધ: લોકકથાઓ માત્ર મનોરંજન પૂરતી સીમિત નથી હોતી, પરંતુ તેમાંથી કોઈક નૈતિક બોધ અથવા જીવનલક્ષી સંદેશ પણ મળતો હોય છે. 

લોકકથાના પ્રકારો (Types)

ગુજરાતી સાહિત્યના વિદ્વાનોએ લોકકથાના વિવિધ પ્રકારો દર્શાવ્યા છે. ઝવેરચંદ મેઘાણી અને દિનેશચંદ્ર સેન દ્વારા સૂચવાયેલા કેટલાક મુખ્ય પ્રકારો આ મુજબ છે: 

પરીકથા (Fairy Tales): આ કથાઓમાં પરીઓ, રાક્ષસો, જાદુઈ શક્તિઓ અને અદ્ભુત ઘટનાઓનું વર્ણન હોય છે.

પશુકથા (Animal Fables): આ કથાઓના કેન્દ્રમાં પશુ-પંખીઓ હોય છે, જે મનુષ્ય જેવું વર્તન કરે છે અને વાર્તાના અંતે બોધ આપે છે.

વ્રતકથા (Vrat Kathas): ધાર્મિક માન્યતાઓ અને વ્રતો સાથે જોડાયેલી કથાઓ, જે સામાન્ય રીતે સ્ત્રીઓ દ્વારા ચોક્કસ તહેવારો પર કહેવામાં કે સાંભળવામાં આવે છે.

દંતકથા (Legends): ઐતિહાસિક અથવા અર્ધ-ઐતિહાસિક પાત્રો, સ્થળો કે ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલી કથાઓ, જેમાં કાલ્પનિક તત્વો પણ ભળેલા હોય છે.

રંજનકથા (Entertaining Tales): મુખ્યત્વે મનોરંજનના હેતુથી કહેવાતી કથાઓ, જેમાં ટુચકાઓ અને હાસ્યરસનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.

ગીતકથા (Ballads): જે કથાઓ ગીત અથવા પદ્ય સ્વરૂપે ગવાય છે. 

લોકવિદ્યા

ગુજરાતના લોકવારસા વિશે વિચારતા હોઈએ ત્યારે કેટલીક બહુમૂલ્ય જણસ આપણા એ વારસામાં સચવાઈ છે જેમાંથી એક લોકવિદ્યા છે. સામાન્ય રીતે લોકવિદ્યા એટલે લોકની સાંસ્કૃતિક પ્રક્રિયા. આ લોક શબ્દ વિશેની વિભાવનાઓ ક્રમશઃ વિસ્તરતી ગઈ ને પરિષ્કૃત થતી ગઈ છે. જેમ કે આરંભે લોક એટલે માત્ર જનજાતિ પછીથી એમાં ઉમેરો થતો ગયો.. આદિવાસીઓ, પછી ગ્રામજનો, પછી અર્ધશિક્ષિતો, પછી શિક્ષિતો. આમ, ક્રશમઃ વિસ્તરતી ગઈ અને પરિશ્કૃત થતી ગઈ છે. જેમ કે આરંભે લોક એટલે માત્ર જનજાતિ પછીથી અર્ધશિક્ષિતો પછી શિક્ષિતો આમ ક્રમશઃ લોક વિશેનો ખ્યાલ પરિપક્વ થયો. ટૂંકમાં, આ સમગ્ર એટલે કો અને એમના સમગ્ર સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો અને આ લોક જે જીવન જીવે છે એસમગ્ર ઘટના એ લોકવિદ્યા. આ લોકવિદ્યાને ટકાવનારું તત્ત્વ મુખ્યત્વે તો જીવન સાથેનો સંબંધ અને સંદર્ભ બને છે. જે જીવન સંદર્ભ ગુમાવે તે કાળક્રમે લુપ્ત થાય જ્યારે તે વિદ્યામાં શ્રદ્ધા તેમજ ઉપયોગિતા અને મનોરંજન આ ત્રણ તત્ત્વો પડ્યા હોય ત્યારે તે લોકવિદ્યા જ સમય બદલાવા છતાં ટકે છે.

લોકસાહિત્ય

આપણું લોકસાહિત્ય એ લોકવિદ્યાનો જ એક પ્રકાર છે. આપણાં આ લોકસાહિત્યમાંથી એક વાત અંકે કરી છે કે અભદ્ર, અશિક્ષિત, અસંસ્કૃત કે અર્ધ સંસ્કૃત મનાતી જાતિઓને પણ પોતાની આગવી દૃષ્ટિ છે-આગવી સંસ્કૃતિ છે. તેમની આ સંસ્કૃતિ કંઠ પરંપરામાં સચવાઈ છે ને તે પછીથી તેની અભિવ્યક્તિ કથાઓ અને કવિતાઓના રૂપમાં થયા કરી છે. અત્યાર સુધી એમ મનાતું હતું કે અક્ષરજ્ઞાનથી જ સંસ્કૃતિ સિદ્ધિ થાય, પછી સમજાયું અક્ષરજ્ઞાનથી જ્ઞાન મળે, સંસ્કૃતિ નહીં. માણસ સંસ્કારથી સમૃદ્ધ બનતો હોય છે. માત્ર જ્ઞાનથી નહીં. વળી, આ સંસ્કૃતિનાં કોઈ પ્રકારો નહીં, પરંતુ તેના જુદા જુદા સ્તરો હોઈ શકે. બાકી તો માણસની મૂળભૂત સંસ્કૃતિ એક જ હોય છે. એ નવાનવા સ્વરૂપે માણસની સાથે જ રહે છે-છૂટતી નથી. આ મૂળભૂત સંસ્કૃતિની જ્યાં સાદી-સરળ શૈલીમાં અભિવ્યક્ત તઈ હોય છે. એ લોકસાહિત્યમાં કાળક્રમે થોડા ફેરફારો પણ થાય છે. પણ અહીં જે કંઈ જૂનું કે પરંપરાગત છે તે વર્તમાનનો સંદર્ભ સિદ્ધ કરીને આવે છે. ટૂંકમાં, માણસ મૂળ સંસ્કૃતિ સાથે હંમેશા જોડાયેલો જ રહે છે.

લોકકથા

આ લોકસાહિત્યના એક ઉપકાર લેખે લોકકથાની ચર્ચા આ અભ્યાસલેકમાં કરી છે. લોકકથા એ ઘટના –પાત્રો પ્રસંગ વગેરે કલ્પિત હોય કે ઐતિહાસિક કે અર્થ ઐતિહાસિક હોય, પરંતુ લોકકથા ત્યારે જ થાય જ્યારે એ પરંપરાગત હોય. પરંપરાગતતા એ એનું આગવું લક્ષણ છે. કંઠોપકંઠ અને દર પેઢી એ વહેતી રહે છે. લોકકથા એ કહેવા-સાંભળવા માટેની જ કથા છે. એટલે કહેનારે-કહેનારે અને જમાને-જમાને કે જૂથે-જૂથે, સમાજે-સમાજે એ જુદા જુદા રૂપમાં જોવા મળે છે. મૂળભૂત રીતે એ મૌખિક કળા છે. કોઈ દેશ, કોઈ લોક, કોઈ સંસ્કૃતિ એવી નથી કે જેની પાસે પોતીકી લોકકથાઓ ન હોય. આપણી બહુવિધ સંસ્કૃતિમાં તો આવી લોકકથાઓનો વિશાળ રાશિ છે. આ ક્થાઓ આપણો અદ્ભુત વારસો છે.

લોકકતા શબ્દપ્રયોગ આપણે ત્યાં પ્રથમવાર કરનાર પારસી સજ્જન રુસ્તમ ખુરશેદ ઈરાની છે. આપણે ત્યાં પારસીઓ દ્વારા શરૂઆતમાં થયેલા લોકકથાઓના સંપાદનો-સંકલનો જેવા કે ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટીચર એજ્યુકેશન એન્ટિક્વેરીના અંકોમાં પૂતળીબાઈએ કરેલી કથાના સંપાદન, ફરામજી બહમનજીનું સંપાદનકાર્ય, કવિ રુસ્તમ ઈરાનીનું સંપાદન કાર્ય વગેરે... તેમજ ગુજરાત અને કાઠિયાવાડ દેશની વાર્તા ભાગ 1 થી 3 તથા બિન પારસીઓમાં સૌ પ્રથમ મહિપતરામ નીલકંઠ, હરજીવન પુરુષોત્તમ શુક્લ, જીવરામ ગોર, આ બધા દ્વારા સંકલન થયેલી લોકકથાઓએ આપણો મેઘાણી પૂર્વેનો સારો એવો સંચિત વારસો છે.

એક ચમત્કૃતિસભર ઘટના એ લોકકથાનો પ્રાણ છે. એ કહેવા સાંભળવા માટેની છે. કથા પ્રધાનતા એનું પ્રથમ લક્ષણ છે અને આગળ કહ્યું તેમ કલ્પિત ઐતિહાસિક હોવા છતાં પરંપરાગત હોવી જરૂરી છે. વળી કંઠોપકંઠે વહેતી હોવાથી એમાં મૌલિકતા ન હોય એ ભિન્ન-ભિન્ન રીતે કહેવાતી હોઈ અર્થાત્ કહેનારની પોતીકી છટાથી એ અભિવ્યક્તિ થતી હોય તેમજ સમયે સમયે ફેરફારો પણ થાય છે. પરિણામે લોકસાહિત્યના અન્ય સ્વરૂપોની જેમ અહીં પણ પાઠ્યભેદ જોઈ શકાશે. ટૂંકમાં, લોકકથા તો બદલાતી રહે, કહેવાતી રહે, વહેતી રહે...

લોકકથાના અનેક પ્રકારો સૂચવાયા છે. છતાં એ કેવી રીતે ઉદ્ભવતી હશે અને વ્યાપી હશે ? આદિકથાઓનો સ્ત્રોત શું ? આ બધી ચર્ચાનો અંત હજુ આવ્યો નથી છતાં લેંગફેઝર જેવા વિદ્વાન જગતની લોકકથાનું મૂળ ભારત એમ માનવાને પ્રેરાયા છે. એમના મત લોકકથાનું ઉદ્ગમસ્થાન... તંત્ર આખ્યાયિકાનું કુળ, પંચતંત્રનું કુળ, કથાસરિત્સાગરનું કુળ વગેરેમાંની વાર્તાઓ છે.

આ વિશે પછીથી ગ્રિમભાઈઓ, બેન્ફી, જુલિયસ કોહ્ન, સ્ટિથ થોમ્પસન, જુંગ વગેરે વિદ્વાનો એના ઉદ્ભવથી લઈ તેનાં ઘટકો અને પ્રકારો વિશે ચર્ચા કરે છે. તેનાં પ્રકારનાં સંદર્ભે ભારતીય વિદ્વાન દિનેશચંદ્ર સેન ભારતીય લોકકથાના ચાર પ્રકારો દર્શાવે છે. (1) રૂપકથા (2) હાસ્યકથા (3) વ્રતકથા (4) ગીતકથા. અંતે ઝવેરચંદ મેઘાણી પણ લોકકથાના પાંચ પ્રકારો ગણાવે છે. (1) પરિકથા (2) રંજનકથા (3) પશુકથા (4) સ્થાનિક દંતકથા (5) સ્થાનાંતર પામતી દંતકથા. અને પુષ્કર ચંદરવાકર આઠેક પ્રકારની વાત કરે છે.

એક સ્પષ્ટતા અહીં કરવી જોઈએ કે ઉપરોક્ત બધા પ્રકાર-વિભાગ દર્શાવાય છે એના ધોરણો શું ? જે વાત જ જીભે જીભે ને સમુદાયે સમુદાયે જુદા જુદા રૂપ લેતી હોય એનું સ્વરૂપ હજુ બંધાયું ન હોય એ પરિસ્થિતિમાં મુશ્કેલી જ અનુભવાય. એટલે જે કહેવા સાંભળવા માટેની કાન-જીભનો વિષય છે. જે દરેક કહેનાર અને દરેક સાંભળનારે નવાં નવાં રૂપ ધરતી હોય, ભાવોનું સારી આરોહ-અવરોહ ધરાવતી હોય, જેમાં નાટ્યાત્મકતા –ગાંભીર્ય-તાટસ્થ્ય જેવા તત્ત્વોથી સભર હોય, સરવાણીની જેમ વહેતી હોય-આમ આટલું-આટલું કહેવા છતાં એ સ્વરૂપમાં બદ્ધ થતી નથી.

 ળકે.

જ્યોતીન્દ્ર દવે જીવન સર્જન

જ્યોતીન્દ્ર દવે : જીવન -સર્જન

(1) જ્યોતીન્દ્ર દવેના જીવનનો પરિચય આપી, ગુજરાતી સાહિત્યમાં આપેલ પ્રદાન વિશે સવિસ્તાર જણાવો.

                               અથવા

(2) જ્યોતીન્દ્ર દવેના જીવન ઘડતર અને સર્જક વ્યક્તિત્વને ઘરનારાં પરિબળો વિશે જણાવો.

 ઉત્તર :                        પ્રસ્તાવના

                 'હાસ્યેન્દ્ર', 'હાસ્ય સમ્રાટ',  'હાસ્યનો પર્યાય', 'ગુજરાતના બિરબલ', 'હાસ્યનો અવતાર' વગેરે ઉપનામોથી સુશોભિત જ્યોતિન્દ્ર દવે માટે યથાર્થ કહેવાયું છે : 

             "ગુજરાતી હાસ્યના ક્ષેત્રમાં જ્યોતિ તો અનેક ઝબકે  છે,  પરંતુ જ્યોતીન્દ્ર તો એક જ છે."

                                            - ડૉ. મધુસુદન પારેખ 

જ્યોતીન્દ્ર દવેએ ગુજરાતી સાહિત્યના વિવિધ સ્વરૂપોમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રદાન કર્યું છે. 'આત્મ પરિચય' કવિતામાં તેમણે પોતાનો લાક્ષણિક પરિચય આપ્યો છે.

(A)  જ્યોતિન્દ્ર દવેના સર્જક વ્યક્તિત્વને ઘડનારાં પરિબળો

(1) જન્મ અને ઉછેર

(2) અભ્યાસ 

(3) વ્યવસાય 

(4) અન્ય સાહિત્યકારોનો પ્રભાવ 

(5) સતત સાહિત્યિક અને વિદ્યાકીય વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ 

(6) વિશેષતઃ શારીરિક નિર્બળતાને હાસ્યનું અવલંબન

(7) વિવિધ પારિતોષિક-પદ પ્રાપ્તિ 

(1) જન્મ અને ઉછેર 

જ્યોતીન્દ્ર દવેનો જન્મ 21 મી ઓક્ટોબર 1901 ના રોજ સુરત ખાતે થયો હતો. વડનાગરા બ્રાહ્મણ કુટુંબમાં તેમનો જન્મ અને ઉછેર થયો. તેમના પિતાનું નામ હરીહરશંકર છે માતાનું નામ ધનવિદ્યાગૌરી છે. બ્રાહ્મણ કુટુંબના સંસ્કારથી સંભવતઃ ગુજરાતી અને સવિશેષ સંસ્કૃત ભાષા પ્રત્યે લગાવ થયો હોય. એક શ્રેષ્ઠ હશે નિબંધકાર તરીકે ખ્યાત જ્યોતીન્દ્ર દવે બાળવયે હયાત માતાને મૃતક કલ્પીને શોક કાવ્ય રચી ઉમળકાભેર પિતાશ્રીને વંચાવવા ગયા પરંતુ પિતાશ્રીનો 'પ્રસાદ' પામ્યા પછી તેમની કાર્યસર્જન કળા પ્રત્યેનું આકર્ષણ પૂર્ણ થઈ ગયું. 

• સુરત શહેરનું વાતાવરણ

આ ઉપરાંત ઉલ્લાસ પ્રિય અને ઉત્સવપ્રિય શહેરમાં તેમના બાળપણ અને યુવા કાળ વિત્યો સ્વાભાવિક રીતે જ સુરત શહેરના વાતાવરણે તેમના વ્યક્તિત્વ ઘડતરમાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો.

• કૌટુંબિક જીવન

તેમના માતાનું નામ ધનવિદ્યાગૌરી અને પિતાનું નામ હરિહરશંકર હતું. તેમનાં લગ્ન ઇ. સ. ૧૯૨૯માં કરસુખબેન સાથે થયાં હતાં અને પુત્રી રમા, પુત્ર પ્રદીપ, અસિતના તેઓ પિતા બન્યા.

•અવસાન

એમનું અવસાન ૧૧ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૮૦ના રોજ મુંબઈ ખાતે થયું હતું.

(2) અભ્યાસ 

1919 માં મેટ્રિકની પરીક્ષા પસાર કરી.

એમટીબી આર્ટસ કોલેજ સુરતમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. 1923 માં 'સંસ્કૃત' અને 'ગુજરાતી' વિષયો સાથે બીએની ઉપાધિ તેમણે દ્વિતીય વર્ગમાં પસાર કરી હતી.. 

1925 માં 'સંસ્કૃત' અને 'ગુજરાતી' વિષય સાથે તેઓ એમ. એ. થયા.

 એમ. એ. થતાં જ સાથે જ એમટીબી કોલેજમાં જ ફેલો તરીકે નિયુક્તિ પામવાનું સન્માન તેમને મેળવ્યું હતું.

 આમ સંસ્કૃત મુખ્ય વિષય હતો તે સંસ્કૃત સાહિત્યના અને રસશાસ્ત્રના પ્રખર વિદ્વાન હતા.

(3) વ્યવસાય

(1) જ્યોતીન્દ્ર દવે 1926 થી વ્યવસાય અર્થે મુંબઈ કનૈયાલાલ મુનશી એમને પોતાના સાહિત્ય મંત્રી તરીકે મુંબઈ લઈ ગયા હતા. ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ(Gujarat and its Literature)ની પ્રવૃત્તિમાં તેઓ આ રીતે સંલગ્ન થયા હતા. 

(2) તેમની સાહિત્ય લેખન યાત્રાનો આરંભ મુંબઈથી થયો. 

(3) 1933 થી 1937 સુધીના સમયગાળામાં તેઓ એમટીવી કોલેજમાં ગુજરાતીના અધ્યાપક તરીકે જોડાયા આ ઉપરાંત મુંબઈની કોલેજોમાં થોડા થોડા સમયમાં કામગીરી કરી હતી 

(4) એ અગાઉ મુંબઈમાં કબીબાઈ હાઈસ્કૂલમાં શિક્ષક તરીકેનો અનુભવ થયો હતો.

 (5) 1937 માં આસિસ્ટન્ટ ઓરિએન્ટલ ટ્રાન્સલેટર તરીકે નોકરીનો આરંભ કર્યો હતો. તે ઓરિએન્ટલ ટ્રાન્સલેટર તરીકે સરકારી નોકરીમાં રહ્યા.

(6) સરકારી નોકરીમાંથી નિવૃત્તિ બાદ માંડવી (કચ્છ) કૉલેજમાં ત્રણેક વર્ષ આચાર્યપદ પણ સંભાળ્યું હતું.

(7) 1921 થી પ્રારંભ કરી દીધો હતો લેખનનો કોલેજ કાર દરમિયાન 1930 સુધીમાં હાસ્યરસના સર્જન ક્ષેત્રે અગ્રીમ પંક્તિમાં સ્થાન પ્રાપ્ત કરી લીધું હતું.

(8) 'ગુજરાત' સામાયિકના ઉપતંત્રી પદે પણ રહ્યા.

એમની સાહિત્યલેખક, હાસ્યલેખક તરીકેની કારકિર્દી તેમના મુંબઈ વસવાટ દરમિયાન શરૂ થઈ ચૂકી હતી. એમના હાસ્યલેખો શિષ્ટ સાહિત્યિક સામયિકોમાં પ્રસિદ્ધ થવા માંડ્યા હતા. એ હાસ્યલેખોનો પ્રથમ સંગ્રહ ‘મારી નોંધપોથી’ શીર્ષકથી 1933માં પ્રગટ થયો. તેમણે એમાં લેખક તરીકે ‘ગુપ્તા’ તખલ્લુસ રાખ્યું હતું. પણ તે પછીનાં બધાં જ પુસ્તકો તખલ્લુસ છોડી દઈને પોતાને નામે પ્રગટ કર્યાં.

• ઉપનામ

યયાતિ, ગુપ્તા, અવળવાણીયા

(4) અન્ય સાહિત્યકારોનો પ્રભાવ 

જ્યોતીન્દ્ર દવે એમટીબી આર્ટસ કોલેજમાં ભણ્યા. વિદ્વાન અધ્યાપકગણનો લાભ મળ્યો. આ ઉપરાંત, ધનસુખલાલ મહેતા અને ચંદ્રવદરન મહેતા વગેરે સાહિત્યકાર મિત્રોની સંગતિ ફળદાયી નીવડી. "અમે બધાં" હાસ્ય નવલકથા ધનસુખલાલ મહેતા સાથે તેમણે આપી. આ ઉપરાંત કનૈયાલાલ મુનશી સાથે પ્રગાઢ સંબંધ સ્થાપિત થયો. 'ગુજરાત' સામયિકના ઉપતંત્રીપદે તેઓ અનેક સાહિત્યકારોના સંપર્કમાં આવ્યા. પરિણામે અન્ય સાહિત્યકારોનો પ્રભાવ તેમના પર પડ્યો.

(5) સતત સાહિત્યિક અને વિદ્યાકીય વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ

કૉલેજકાળથી શરૂ થયેલ સર્જનયાત્રા સતત ચાલતી રહી હતી. તેમનો હાસ્યલેખ સંગ્રહ "મારી નોંધપોથી" 1933 માં 'ગુપ્તા' તખલ્લુસથી પ્રગટ કર્યો હતો. પરંતુ એ પછી તમામ પુસ્તકો પોતાના નામથી જ પ્રસિદ્ધ કર્યા. 'ઓરિએન્ટર ટ્રાન્સલેટર',  'ગુજરાત' સામાયિકનું ઉપતંત્રીપદ, વિવિધ વ્યાખ્યાનો અને નિંબંધોથી તેઓ છવાઈ ગયા. "વાઙમય ચિંતન" પુસ્તક રૂપે 1957 થી ઠક્કર વસંતજી માધવજી વ્યાખ્યાનો સંગ્રહિત થયા છે.

શિક્ષક, અધ્યાપક, અનુવાદક તરીકે કામગીરી બજાવી વિવિધ સામાયિકોમાં સતત લખતા રહ્યા છે.

1966માં સુરત મુકામે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના 23 માં અધિવેશનનું પ્રમુખ પદ પણ તેમણે શોભાવ્યું હતું .

(6) વિશેષ શારીરિક નિર્બળતાને હાસ્યનું અવલંબન જ્યોતીન્દ્ર દવેએ પોતાના વ્યક્તિત્વનો લાક્ષણિક પરિચય 'આત્મ પરિચય' કાવ્યમાં આપ્યો છે. વક્ર રીતે સ્વપરિચય આપનાર જ્યોતીન્દ્ર દવેએ વિવિધ હાસ્ય નિબંધોમાં શારીરિક નિર્બળતાને હાસ્યનું અવલંબન બનાવ્યું છે.

"અરિને મોજ અર્પન્તું દ્રવ્ય અર્પન્તુ વૈદને,

 વ્હાલાને અર્પન્તુ ચિંતા, મને પીડા સમર્પતું

 પૃથ્વી યે ખેંચતી જેને બહુ જોર થકી નહીં,

ભારહીણું મને એવું ઈશે શરીર આપિયું.

 રોગને સ્વાસ્થ્યની નિત્ય રણભૂમિ બની રહ્યું 

એવું શરીર આ મારું, દવાઓથી ઘડાયેલું...!

દેહ દાતણના જેવો, મન મર્કટના સમું

 આત્મા કિંતુ ગણું મારો વડો બ્રહ્માંડ જેટલો."

આમ, શારીરિક નિર્બળતાઓને હાસ્ય નીપજાવવા સકારાત્મક ઉપયોગ કર્યો . 

(7) વિવિધ પારિતોષિક-પદ પ્રાપ્તિ 

(1) રણજિતરામ વાવાભાઈ મહેતાએ સ્થાપેલી અમદાવાદની ગુજરાત સાહિત્ય સભાએ તેમની હાસ્યકાર તરીકેની પ્રતિભાનું સન્માન કરીને 1941ની સાલનો રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક એનાયત કર્યો હતો.

(2) સૂરતની સાહિત્ય સભાએ નર્મદ ચંદ્રક અર્પણ કરીને તેમનું સન્માન કર્યું હતું.

(3) 1966માં સૂરત મુકામે યોજાયેલી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું પ્રમુખપદ પણ તેમણે શોભાવ્યું હતું.

"વેધક દૃષ્ટિ, વક્ર દર્શન અને વિશિષ્ટ શૈલી સામર્થ્યને કારણે એમને હાસ્યરસમાં અભૂતપૂર્વ અને અદ્વિતીય સફળતા પ્રાપ્ત થઈ છે." 

        -"ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ "ગ્રંથ-4

         ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ અમદાવાદ 

(B) જ્યોતીન્દ્ર દવેનું સર્જન 

(1) હાસ્ય નિબંધ સંગ્રહ 

(1) 'રંગતરંગ' ભાગ એક થી છ 

(2)પાનના બીજા 1946 (3)અલપાત્માનું આત્મા પુરાણ 1947 (4) રેતીની રોટલી 1952 (5) નજર લાંબી અને ટૂંકી (6) 1956 1957 (7)રોમિયોગ અને પ્રયોગો 1960 (8)જ્યાં જ્યાં પડે નજર મારી 1965 (9)જ્યોતીન્દ્ર તરંગ પોતાના પ્રતિનિધિરૂપ હાસ્ય લેખનો સંગ્રહ 1976 (10)મરી નોંધપોથી ગુપ્તા તથા હાસ્ય લેખનો પ્રથમ સંગ્રહ 1933

(2) વ્યાખ્યાનો 

(1) એક વાન્મય ચિંતન 1984 1957માં ઠક્કર વસંતજી માધવજી વ્યાખ્યાનશ શ્રેણીમાં શાસ્ત્ર વિશે પાંચ વાક્યનો સંગ્રહ 

(3) નાટક

 (1)28 ઐતિહાસિક ક્રાંકી બે

(2)વડ અને ટેટા ૧૯૫૪નું રૂપાંતર

 (4) સંપાદન 

(1)બીરબલ અને બીજા 

(2)  વાનગી હાર 1961 

(5) નવલકથા 

(1) "અમે બધાં" (ધનસુખલાલ મહેતા સાથે) 1936 સળંગ હાસ્ય નવલકથા 

ઉપસંહાર

જ્યોતીન્દ્ર હરિહરશંકર દવે ગુજરાતના અદ્વિતીય હાસ્યકાર હતા. સંસ્કૃત સાહિત્યના અને રસશાસ્ત્રના પ્રખર વિદ્વાન હતા. જ્યોતીન્દ્ર દવે શિક્ષક-અધ્યાપક-અનુવાદક તરીકેની તેમજ અન્ય કામગીરી બજાવી, પણ મુખ્યત્વે એમની યશપતાકા એક અભૂતપૂર્વ હાસ્યલેખક તરીકે જ આજ સુધી ફરફરતી રહી છે.

જ્યોતીન્દ્ર હરિહરશંકર દવેએ સૂક્ષ્મ હાસ્ય પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છતા વર્ગ માટે અનેકવિધ હળવા સંગ્રહો આપ્યા છે. હાસ્ય સાહિત્ય ક્ષેત્રે સમર્થ સર્જકોમાં સર્વશ્રેષ્ઠ સ્થાન, જ્યોતીન્દ્ર દવેએ ઉચ્ચ કોટિના બૌદ્ધિકોને પ્રસન્નકર નીવડે તેવા હાસ્યલેખો આપીને મેળવી લીધું.

" શ્રી દવેના પરિહાસ કે કટાક્ષનું એક લક્ષણ એવું છે કે વાચકને તેમની અગંભીર વૃત્તિનો ખ્યાલ ખસવા પામતો નથી. તે ખસવા લાગે છે તે પહેલાં તો સૂચક પદરચના કે શબ્દમાત્રથી અગંભીર વૃત્તિ પોતે છપી કરે છે, જેથી ગંભીરભાસી દલીલો વચ્ચે વાચકને રાહત મળે અને વિનોદનું તત્વ જળવાઈ રહે અથવા એમની વિનોદકલાની સફળતાનું આ એક અગત્યનું કારણ છે. "

                                        -વિષ્ણુપ્રસાદ ર.ત્રિવેદી 

સંદર્ભ

(1) ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ- ઞ્રથ -4 ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ અમદાવાદ

(2)" રંગતરગ" ભાગ-1, ગૂર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય, અમદાવાદ-1

(3)  ગુજરાતી વિશ્વકોશ 

(4)" રંગતરગ"  શબ્દલોક પ્રકાશન અમદાવાદ 

ગુજરાત આદિવાસી સંશોધન અને તાલીમ સોસાયટી TRI ગુજરાત અનેઅખિલ ગુજરાત કૉલેજ અને યુનિવર્સિટી અધ્યાપક મંડળ ગુજરાત ગાંધીનગર ખાતે રાષ્ટ્રીય પરિસંવાદ યોજાયો.

ગુજરાત આદિવાસી સંશોધન અને તાલીમ સોસાયટી TRI ગુજરાત અને

અખિલ ગુજરાત કૉલેજ અને યુનિવર્સિટી અધ્યાપક મંડળ ગુજરાત ગાંધીનગર ખાતે રાષ્ટ્રીય પરિસંવાદ યોજાયો.

જનજાતીય ગૌરવ વર્ષ નિમિતે 

ગુજરાત આદિવાસી સંશોધન અને તાલીમ સોસાયટી TRI ગુજરાત અને

અખિલ ગુજરાત કૉલેજ અને યુનિવર્સિટી અધ્યાપક મંડળ ગુજરાત દ્વારા તા. 28 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ ડૉ. બી. આર. આંબેડકર હોલ, સેક્ટર-12 ગાંધીનગર ખાતે રાષ્ટ્રીય પરિસંવાદ ડૉ. મધુકર પાડવી, કુલપતિશ્રી બિરસા મુંડા ટ્રાયબલ યુનિવર્સિટી રાજપીપળાની અધ્યક્ષતામાં ડૉ. સી. સી. ચૌધરી કા. નિયામક TRI ગુજરાતની ઉપસ્થિતિમાં યોજાઈ ગયો.

ઉદ્ઘાટન બેઠકમાં ડૉ. મધુકર પાડવી, કુલપતિશ્રી બિરસા મુંડા ટ્રાયબલ યુનિવર્સિટી રાજપીપળા, ડૉ. સી. સી. ચૌધરી કા. નિયામક, TRI ગુજરાત, શ્રી વનરાજ પારગી એડવોકેટ ગુજરાત હાઈકોર્ટ, ડૉ. પ્રકાશ મસરામ મુંબઈ યુનિવર્સીટી, ડૉ. શ્યામરાવ કોરેટી ડીન નાગપુર યુનિવર્સીટી, ડૉ. જયંતીલાલ ચૌધરી VNSGU સુરત આર્ટ્સ ફેકલ્ટી ડીન, ડૉ. ઈશ્વરભાઈ ગામીત પ્રમુખ 'આદિવાસી અધ્યાપક મંડળ', શ્રી જે. બી. બોડાત, મંત્રી આદિવાસી અધ્યાપક મંડળ,  ડૉ. શૈલેષ સોલંકી નિયામક આરકાઇવ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. 

ભગવાન બિરસા મુંડા ની 150મી જન્મ જયંતી નિમિત્તે જનજાતિ રહ્યો ગૌરવ વર્ષ ઉજવણી કરવામાં આવી રહી છે. એ સંદર્ભે આ સેમીનાર યોજાયો. એમાં  જોડાતા સહુએ ગૌરવ અને આનંદની અનુભૂતિ કરી.

કા. નિયામકશ્રી TRI ગુજરાત ડૉ. સી. સી. ચૌધરીએ સૌને આવકારીને TIR ની વિશિષ્ટ અને વૈવિધ્યપૂર્ણ કામગીરી, જવાબદારી તથા માહિતી પ્રદાયક કામગીરી વિશે વિશદ વાત કરી હતી. ગુડ મોર્નિંગ અને સર્વેને મારા જોહાર ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી ગાંધીનગર અખિલ સાહિત્ય સંયુક્ત ઉપક્રમે આયોજિત આ નેશનલ સેમિનારનું ટ્રાઇબલ આપણું થીમ છે આ એવી ઉપસ્થિત વડીલ ગાઈડ બીજા વિદ્યાર્થી ગુરુ સમાન ડૉક્ટર પાર્ટી સાહેબ વનરાજ પારકી સાહેબ વકીલ તેઓ જયંતીભાઈ વિનસ ટીમ છે નેશનલ લેવલના નાગપુર શામળાજી મુંબઈ યુનિવર્સિટી ના પ્રકાશમશ્રમ વચ્ચે નવા અધ્યાપકો રિટાયર્ડ થયેલા થયા પછી એ સિવાયના તમામ હોદ્દેદારો સેમીનારના ટી.આર.આઇ સ્વાગત આપની વચ્ચે મિનિસ્ટર બે સુતા ને લીધે આવી શક્યા નથી તેમને શુભેચ્છાઓ પાઠવી છે જે આજે વાત કરવાના છે એની સ્ત્રી ઓફર્સ દ્વારા આ ટ્રાયબલ અને આજે રાઇટ્સ કર્યું છે ખેડાણ કર્યું છે અને જે બાકી છે આ પ્રોજેક્ટ ભારત સરકારે ના અનુસંધાનમાં ચાલે છે ન્યાય આપી શકે તે માટે અધ્યાપકો છે તે સંશોધન થયું છે એ વાતમાં નવા નવા ટ્રેન્ડ શરૂ થયા છે કલચરિત રિવાજ રેડી કરણી રિસર્ચ મેથોડોલોજી જે વિદ્વાનો આપણને આપશે ઇતિહાસ ઘણા ટેબલ કમિશન સાતમી 1962 પાર્લામેન્ટ ઠરાવ જે હજુ 1961 સેન્સર દસ લાખ ટ્રાઈબલ હોય તો ત્યાં 1962 થી શરૂ થયું અને ઓરિસ્સા પછી આ બીજું કેન્દ્ર છે અત્યારે છે ટ્રાઇબલના પ્રશ્નો મૂળ રીતે તેમાં સમજવામાં આવે છે વાત કરીએ તો 26 છે ટ્રાન્સ અને તેની ભાષા છે મૂળભૂત ઉદ્દેશ આદિવાસી સાહિત્યના છે કેવી રીતે કરી શકાય સંશોધન રિસર્ચ ટી.આર.આઈ સુધી આદિવાસી મનોગ્રાફી એન્થ્રોલોજીકલ ટીએસપી રાજ્યમાં 14 જિલ્લા છે આઇએસ ગ્રાન્ટ આપે છે કાર્યક્રમ સરકારી મૂલ્યાંકન જીઆરઆઇ યોજના રદ કરવા જેવી ઓર્ડર એજન્સી ભારતીય સાહિત્યમાં ગુજરાતી સાહિત્ય કાર્યક્રમ આજે આઈએસડીએસ કલેકટર મીના વિસ્તારમાં બદલી એના કચ્છ વ્યારા તાલુકાના લગતા લોકલ કલ્ચરથી જ્ઞાન કરવાથી તાલીમ આપે છે લોકલ હિસ્ટ્રીની જાણ વગર તો કામ કેમ થઈ શકે સરકારી બિનસરકારી તાલીમ પરંપરા જી આર આઈ બીજું જીવંત રાખવું ટ્રાઇબલ ટીઆરઆઈના કાર્ય રિસર્ચ ટ્રેનિંગો મ્યુઝિયમ એ મુખ્ય એની પ્રવૃત્તિ છે રિસર્ચ ઓટોનોમસ યુનિવર્સિટી કોલેજ નવી યોજના પાછળ છે રિસર્ચ પ્રોજેક્ટ પણ થાય છે સરકારની નીતિ પોલીસી બનાવી ટીઆરઆઈ મેમ્બર હોય છે કાસ્ટ સર્ટિફિકેટ માં આવા 500 સંશોધનો ્રોપોલોજીસ્ટ આરોગ શિક્ષણ આદિવાસી એક કપ પરંપરા પંચાયત 20 મૂલ્યો વગેરે એ કરવામાં આવે છે ટોટલ ₹500 રિપોર્ટ 1962 થી અત્યાર સુધી કર્યા છે 180 તો રજીસ્ટ્રેશન થયા હતા પણ એમ જાણ્યું કે વિદ્યાનગર કોઈ સેમિનાર થયો છે કે આ નવી મેથડોલોજી છે એના પર બનાવવું વગેરે વિશે સાહેબ છે ટ્રાઇબલ છે સેમિનાર છે અને નવી યુનિવર્સિટી આપણે કરીશું બિરસા મંડળમાં રજીસ્ટ્રેશન જો આપણે કરવાનો વિચાર હતો પણ ત્યાં હજી કામ બાકી છે તેથી બીજું આપણે ચોક્કસ ત્યાં કરીશું અનિવાર્ય કારણોસર પાંચ સ્ટાફ છે સરકારની અનેક યોજનાઓ જેમકે પીએમ જન્મની યોજના  થતા નથી ટી.આર.આઈ સામેલ છે તે રાષ્ટ્રીય ગામ સુધી તાલુકા જિલ્લા આદિવાસી સ્ટેટ તાલીમ આવનારા દિવસોમાં આખો મંચ હેલ્થ એન્ડ ડ્રાફ્ટિંગ સમસ્યા ની નોંધ કરીએ છીએ 20147 સુધી વિકસિત આ ભારતમાં આદિવાસીનો વિકાસ એ પણ ખૂબ જરૂરી છે જેમ કે આપણા શરીરનું એક કમજોર હોય તો શરીર કામ ન કરી શકે તેથી ટી.આર.આઈ તે સામે રાખીને પ્રોજેક્ટ ચાલી રહ્યો છે એનું રિઝલ્ટ પણ આવશે ગામડાઓનો વિકાસ એટલું પ્રિન્ટ નિરંતર સરકારી વહીવટમાં જોડાયેલી છે સરકાર માહિતગાર કરે છે આજે યોજનાઓ છે 150 વર્ષ થયા તે ઉજવી રહી છે 15 નવેમ્બર સમાજમાં બિરસા મુંડા યોગદાનને કારણે આજે યોજના છે આ મૂળ તો બિરસા મંડળ જમીન સાથે જોડાઈને શહીદ થયા અને એનો ઉલ્લેખ એમની લાશ પણ અંગ્રેજો એને આપતા નથી એવા ગુજશા મુન્દ્રા એક વર્ષને અંતે વિશ્વામહતાને કરોડો આપી છે આભાર અને તેના માટે આજે રજીસ્ટ્રેશન થયું છે

 એડવોકેટ ગુજરાત હાઈકોર્ટ શ્રી વનરાજ પારગીએ સંગઠન મજબૂત બને તે માટે સૌ એક થઈ મોટી સંખ્યામાં હાજર રહે તે વાત પર ભાર મૂક્યો હતો. મહિલાઓ આગળ આવે એવી આશા વ્યક્ત કરી હતી.

બિરસા મુંડા ટ્રાયબલ યુનિવર્સિટી રાજપીપળા કુલપતિશ્રી ડૉ. મધુકર પાડવીએ ચાવીરૂપ વક્તવ્ય આપતાં આદિવાસી સંસ્કૃતિ, ઔષધો અને કલાની વિશેષતા અને અસરકારકતાની વાત કરીને નિજી અનુભવો જણાવીને આદિવાસી સંશોધકો, શોધાર્થીઓ, સર્જકો, કલાકારો અને નવા અધ્યાપકોને બિરદાવ્યા હતા. ગુજરાતી આબા આપણા એવા વ્યક્તિ બાપા ગામિત ભાષામાં આવવા માટે બાપા શબ્દ વપરાય છે દોઢસો વર્ષ પૂર્ણ થઈ રહ્યા છે આખા દેશમાં અને મારીઆખા દેશમાં અને મારી મારી યુનિવર્સિટી નું નામ પણ જેમના નામ પર છે એમને હું વંદન કરું છું આજે ગુજરાતી અધ્યાપક મંડળ આદિવાસી સોસાયટી અખિલ ગુજરાત ઓપરેશન અને યુનિવર્સિટી આદિવાસી અધ્યાપક મંડળના રાષ્ટ્રીય પરિષદમાં ટ્રાઇબલ આઠ કળા કલ્ચર સંસ્કૃતિ અને ટ્રેડિશનલ પરંપરા એક એક શબ્દ છુટા પાડશો તો ટ્રાયબલ નું મોટું વોલ્યુમ બની શકે છે આ જેમાં જયશ્રીબેન જેવા લખતા હોય અનુવાદિત સહિત લખે છે આજના યુવાનો જે મોટો વર્ગ છે તો રાખી શકાય કળા ગળથૂથીમાં વણાય છે કળા આધી સંસ્કૃતિમાં દુનિયાના લોકો ને સ્વસ્થ રહેવું હશે તો આદિવાસી પરંપરાને સ્વીકારવી પડશે આ પરંપરા ઔષધીય પરંપરા હાથવગુ સાધન હોય પરંપરાઓ તો આવો ઔષધીય જ્ઞાની પ્રાચીન કાળથી આ બધું બધાનો અલગ અલગ સેમીનાર થઈ શકે મહત્વની ભૂમિકા રહી ડાયરેક્ટ એમ ટીવીમાં ભણ્યા છે અને મંચ પર આવા મારા વિદ્યાર્થી આવતા હોય જન મેદાનને સંબોધતા હોય ઉદ્દેશો સમજાવતા હોય જેમની વાતો પોતાની જાતિ સમાજ વ્યક્તિ નિરંતર પ્રયત્ન કરતા ત્રિપેટી કાનૂની ડફલીને પગલે જરૂરિયાત થતી હોય એવા અમારા વડીલ જેમને વચન આપેલું કે વડીલ મદદ માટે તત્પર નાના બાળકો હોય મોટા ઉંમરવાળા હોય કે પછી રિસર્ચ હોય તો ચેતના રૂપ પ્રયત્નશીલ છું મુંબઈ નાગપુર ને હું યાદ કરું છું અને કવિ મંગળ રાઠોડ પછીથી સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો શાહદા પુણે સાહિત્ય અને મહારાષ્ટ્રના પૂરની ભૂમિ કવિ કાલિદાસ ખુશ્બુ સે મેરે મિત્ર ગોહિલ નાગપુર મુંબઈ યુનિવર્સિટી સે બેઠે હૈ ચિન્હોને અધ્યાપક નિમંત્રિત કિયા અધ્યક્ષ વનરાજભાઈ નહીં આવે થી અને મારી આ ઈચ્છા હતી કે રૂબરૂ તેઓ આવ્યા એવા ગામીત સાહેબ મારી યુનિવર્સિટી પહેલા જોઈ લે એવું મને લાગતું હતું મિત્રો અને જેમની સાથે કામ કરું છું મળું છું બોલું છું જેન્તીભાઈ પણ એ વ્યક્તિ હતા જેમણે સાંભળ્યા પછી તે ગામથી બુહારી વીર દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં પછી આચાર્ય બન્યા એમ.ટી.બી માં પ્રિન્સિપાલ બનવાનું દબાણે મેં કર્યું એવા ભાઈ શ્રી જયંતીભાઈ અને અન્ય મંત્રીઓ મિત્રો મહામંત્રી આગ્રહ કરીને ભેગા કર્યા છે આપ સૌનો આભાર આંબેડકરની પ્રતિમા પાસે આદિલોકના અંકો એકલા હાથે વૈવિધ્યસભર એક પ્રિય ભાઈ આનંદભાઈ ઇતિહાસમાં આદિજાતિ જઇ તો ડુંગર બોર્ડર સ્વાધીનતા સેનાનીઓ આપણી દ્રષ્ટિ સામેજઇ તો ડુંગર બોર્ડર સ્વાધીનતા સેનાનીઓ આપણી દ્રષ્ટિ સામે જોડાયેલી છે એવા દીપકભાઈ લીધો છે દક્ષિણ ગુજરાતી યુનિવર્સિટી સફળ કરી રહ્યા છે સૌથી વધારે કોલેજમાં રહ્યા ટી.આર.આઇ.જી ને યાદ કરતા સન્માનિત કરવામાં તમામને એવી લાગણી સાથે હું બેદાઓ લખાતું ઘરેલું કુલપતિ હોવાથી આ નિરંતર આ કાર્ય આરસીપીએ એક કરોડ ગ્રાન્ટ 15 લાખ પુસ્તક ખરીદ્યા દસ લાખનો મ્યુઝિક બનાવ્યો કે જેમાં ઘંટી માટેની કોઠી ચાંગીયો ઢોલ પણ છે અનાજ પણ રાખવામાં આવ્યા છે અહીંયા જયશ્રીબેન ને બિરદાઉ છું કે જેઓ એકલા હાથે બારડોલી થી અંકલેશ્વર આવજો કરે છે એમને સમય કેવી રીતે મળતો હશે સાહિત્યકાર એ બીજા બ્રહ્મા છે સાહિત્યકારો શબ્દોથી આખું સાહિત્ય સર્જી શકે છે હું એમને બેગ્રાઉન્ડ છું માતૃશત્તાક હાથમાં જેન્તીભાઈ બારીશ દેશમાં બેઝ આવ્યા છે હું પોતે પણ બોલાવુ છું કોઈપણ વ્યક્તિનો હાથ પકડીને લઈ જઈશ હું તમને બિરદાવું છું વિષય છે દક્ષિણ ગુજરાત મુદ્દાઓ સાહિત્ય ટ્રાઇબલ લિટરેચર મહા આત્મકથા નાટક વિશેષતા રહી છે દલિત આત્મકથાની વાત આવે છે સાહિત્યની દરેક સાહિત્યની સાથે આદિવાસી સાહિત્યની સોનવર્ણ લગાડે કી તરહ ગુંજ તે શબ્દ નિર્માણ માં ટ્રાઈબલ સાહિત્ય પર ઘણા કામ કર્યા બે કરોડ આપી એમાં પાંચ પાંચ વર્ષના એક્શન પ્લાન એમાં એક એક કરોડ દર્દ જવાનું હોય નાના-મોટા સમકાલીન કાયદંબરીમાં મેળા સાહેબ જાણતા હતા મને અને એમાં એક્સપર્ટ લેક્ચર મુકવાની યંત્રો પુસ્તકો યુ જી સી આગળ ગયા પરામર્ષણ મળતું એક સંસ્થાને બે જ વાર મળે ખાધું લીધું અરૂણભાઇ ચંદુભાઈ જેવો અત્યારે સાહિત્ય વિવેચન સાહિત્ય ખેડાણ થતું જોઈએ વર્તમાનભૂત પ્રાચીન પ્રાચીન કાળથી પ્રાકૃત અપરં સાહિત્ય કૃષિ ભેદ કરીને સાહિત્યમાં આદિનું ફાળો ઘણો રહ્યો છે ખેડબ્રહ્મા અધિકારી કાર્યો માતૃશત્તાક એમનું માનું છું ત્યાં સુધી માતૃસત્તાકાતમાં ઘેર છે સાહિત્ય ભુજ સંસ્કૃત આપણા સાહિત્ય એ બોલાવવું ન જોઈએ દલિત સાહિત્ય શ્રી શક્તિશાળી પછી તે મૂકીને શરૂ થશે આદિવાસી વિમર્શ 1909 થી નવલકથાઓ આદિવાસી પોતાના સમાજના માણસોને ભાત મળશે ચાલો એમને ભારત ખાવાનું તો મળશે કૃષ્ણ કહે છે એવું જ કહે છે યાર ભાત ભલે ને મારે મળવું પડે પ્રકાશ ઓમ પ્રકાશ વાલ્મિકીને મળતો પૂનામાં પૂછેલો એમને પત્રકારોએ કેમ ધારામાં આ દલિત સાહિત્ય ક્યારે આવશે ત્યારે ખૂબ ઉખડેલા એમણે કહ્યું હાસ્ય પણ મહેનત કહેવાય અને મને એ રીતે પત્ર કરીને જવાબ આપ્યો હતો વાર્તાઓ બધામાંથી ઉપદેશ મળે છે એ તો ઉપદેશ આદિવાસી સાહિત્યમાં ગ્લોબલાઈઝેશનને કારણે આદિવાસી સાહિત્ય એ જ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર નદીઓ પર બંધ બાંધવાનો પીડા અને વિસ્થાપન પારગી સાહેબ એડવોકેટ સંવેદનશીલ વ્યક્તિ છે વાત બોલે દિલ બોલે વાજા અભિવ્યક્તિ કરે આ સાહિત્ય અભીડામાંથી સર્જન થવું વાલ્મિકીને પણ યાદ કરીએ બિરસા મુંડા એટલા બિહારમાં ગીતો લખાતા આદિવાસી છે તેવી દ્રષ્ટિ મળી . ઉદાહરણ સાહિત્ય સર્જન થયું છે સારાંશ પ્રશ્નો વાણી પુટી નીકળે છે બસ સરસ પ્રયત્ન કર્યો છે યુવા પેઢી ખૂબ સારું કામ કરી રહી છે આ પીળા વાજબી છે સાહિત્ય તો એક બહાનું છે તેમાં જયશ્રીબેન પોતાના વિચારો અભિવ્યક્ત કર્યા છે આપણા સમાજ એકલા અને પીડા છે ત્યાં સુધી આજે જે મળ્યું તે બધું આપણને શાંતિથી ઊંઘ તો આવે છે દલિત સાહિત્યમાં પીળા આક્રોશ તો આ સ્થિતિ સાહિત્યની વખતે એક વાસ્તવિક કરો જે સાહિત્ય લક્ષ્ય સાથે સામે મૂકે આનંદભાઈ નો આદિલોક આલેખો તેને જોડી પરંપરા કળા શાની કળા અભ્યાસક્રમમાં મૂકી સાહિત્ય કઢાવો ચિત્ર ભારતી પેકિંગ જે છે જે વેચે છે એને મળવું જોઈએ નવી શિક્ષણનીતિ બધું લઈને આવી છે આપણે કળા એ સુંદર છે કળા એનું સિંચન કરીએ રોજગારી મેળવી વારસો જતન કરીએ અસ્થિતિ છે તે દેખાય છે ધન્યવાદ લખોને ભાઈકળા એ સુંદર છે કળા એનું સિંચન કરીએ રોજગારી મેળવી વારસો જતન કરીએ અસ્થિતિ છે તે દેખાય છે ધન્યવાદ લખોને ભાઈ કાંડા જેવી વિચારો આવે તે લખો શહેરીકરણ આચાર વિચાર જયંતીભાઈ ને જજુન તમે જોયા છે વિશે તરીકે આવ્યા કે નહીં અમે આ વિશ્વાસ સાથે સાહિત્ય અધ્યાપકો લખો શબ્દો શક્તિ છે ચડે પડે શબ્દ વડે જ માનવી આંબેડકર એકલા લડ્યા એકતા નથી ડોક્ટર ડિગ્રી મેળવેલ છે બુદ્ધિ ધન છે કારણ કે શિક્ષા વગર બધું કામ સાક્ષરતા છે અક્ષર જ્ઞાન છે માતા-પિતા તો તમે સાહેબ કરો મેળવી શકશો માતા-પિતા પાસે જીવવા જોખ હતું આજે તો આપણી પાસે બધું જ છે કલ્ચર છે રોગોથી પીડાઈ ડાયાબિટીસ દબાવો હાથ વાગી દવા છે એના પરથી નુકસાન કરી શકે લાંબા ગળે ધીમી બળે લઈ જત આપે છે દેશી નુસખા હાડકું બાંધી માટી લગાડી કાબડી બાંધી દે અને વ્યક્તિ સારું થઈ જાય મને યાદ આવે છે કિસ્સો મારા બાપુજી પહેલા તો ગોરાડુ માટે છે પણ વપરાતી તો કાળી માટે ન હોય તો એક જગ્યાએ ગોરડું માટી લેવા માટે એ બળદ ગાડું અને સાથે એક નાનું બાળક એ લઈને ગયા અને એક બાજુ ખાડો ખોદાયેલો અને ઉપર માટીની વેફર હતી એવો ખાડામાં ગાડુ ઊભું રાખ્યું અને નીચે કાળું બહાર ઊભું રાખ એક ખાડામાં ઉતરીને જોવા લાગ્યા તો ઉપરથીએક ખાડામાં ઉતરીને જોવા લાગ્યા તો ઉપરથી એમની હાજરી તૂટી ગઈ બળો તો એટલા સમજદાર ગાલામાં એ જેમતેમ કરીને બેઠા બળદ પેલું નાનું બાળક પણ સાથે બળદો તો ઘરે લાવ્યા સાક્ષત સુસેન જેવા એક વેદ હતા. બીજું કોઈ ન હતું એ ગોધરાનું ભરાડ ગરમ એના પર ગરમ પાણી છાંટ્યું પરાણે ઉપર એમને ઊંઘાળિયા ગાંધીવેલ કાંટાળા વેલ વાગ્યા વસ્રકાર ચૂર્ણ કરીને એમને લગાવ્યું અને પીવા પણ આપ્યું . આદિવાસી તૂટે નહીં આજુબાજુ ઘણું કરીને જે માટીમાં જન્મે છે એનો જ દવા હોય છે અને બાપુજી સારા થઈ ગયા મલયગીરી કરવાથી વન પરથી જે પસાર થતો વાયુ જંગલોની હવા પસાર થતી હોય મનવજ્ઞા ઝાડ ફૂલોના એવા અદભુત ડુંગર પર જવાનું વાંચીએ તો વિચાર કરવો પડે સાહિત્ય આપો છે હાડકા તૂટી જોઈન્ટ બાલા થી પાદરાથી થઈ જાય છે પરંપરા ચણોઠીના પાંદડા ખાઈએ પાનમાં પણ હોય તો સારું થઈ જાય માયાવી ચણોઠી એના પાંદડા પણ કામમાં આવી શરીરનું દુઃખ જડીબુટ્ટી પાંદડા ઉંબર ચાલી પીડા પારણા હોય એ પાંદડાઓથી પણ સાચું થઈ જાય 

 'આદિવાસી અધ્યાપક મંડળ પ્રમુખ ડૉ. ઈશ્વરભાઈ ગામીતે મંડળની કામગીરીની માહિતી આપી હતી. આદિવાસી અધ્યાપકોની પડખે આ સાથે સામેલ કરશો બે પાંદડે થવાય મંગળ રાઠોડ દરેક કવિતા લખતા ત્યારે એમને દસ રૂપિયા મળતા હિન્દીમાં આપણે એવું થયું કે જન જનની આર્ટીકલ 700 50 પુરસ્કાર મળ્યો તે સમયે પગાર જ 7800 હતો અને આ રીતે હિન્દીમાં લખવાનું ચાલુ કર્યું મોકો મળ્યો છે પરિવારના સદસ્યો છે મનમાં જે આવે તે બોલું છું સાથે રહીશું અને કપિલાએ પદ્ધતિ આ કદી પોતાના માટે નથી વિચારતા સામૂહિક જતન કરે છે ગ્રામ પંચાયત અધ્યાપક સરપંચ બને સામે કહેવાનું મન છે વેરવિખેર મળવાની વાત છે રચના કલા સેવાદન પૂર્વ જોઈએ બહુ મુશ્કેલી બેઠી પૂર્વજો ટ્રેનમાં નથી બેઠા. પૂરી તાપી ડોબા મોજા હાલી અમારે દયા સામે જ કિનારે પહોંચી જવાય સાહિત્યકારો સર્જન એના આધારે કરે એ જ ખાસ આગ્રહ છે અને શાંતિથી પોતાના પરિવાર આથી વાંચતા આવડે વિશે ભૂલી ગયા હશે મને કોઈકે પૂછેલું આપણે દિલની ભાષા કઈ માતૃભાષામાં ગુડ સમાજ સારું છે ડંગે કી ચોટ પર આગ્રહ પૂર્વક નિમંત્રણ આપો અને પરિવારની વચ્ચે વિદ્યાર્થી પ્રાર્થના રિસર્ચ પરિવાર રિસર્ચ એને બેઠા ગુજરાતી સહમતિ છે એટલે મને કંઈક આવું બોલાતું હોય તો જય જોહાર વીર ચામુંડા ને વંદન સાહેબની પીડા છે 200 જ કેમ આવ્યા સૌને વેદના

 પ્રકાશમશ્રામ પ્રભુત્વ પ્રણામે આગે બેઠી હૈ કી અપને લોકો કે સામને મે બાત કરતા હું મેરેજ આયા હૈ મેરા સૌભાગ શેર કરને કે લિયે આદિવાસી મહેશ આદિ પ્રતિબિંબ માના જાતા હૈ તકે મંચ પર કવિતા દેખતે હે ઇતિહાસ પરંપરા બ્રિટિશ કાલ સેવા દિનકર સંગ્રામને સત્ય કા આધાર પર એન્ટ્રોપોલોજીસ્ટ છે ખાસ કરીને જડબા હૈ આદિ કો દેખકર હમે એક નામ જાતિગત આઇડેન્ટ કિયા ગયા હૈ લીટી અમારી વાસ્તવિકતા ક્યાં હૈ હમકો જન જાતિ હૈ જો આર્થિક સ્થાન ગૌરવ અસ્તિત્વ અસ્મિતા ક્યા હૈ સંસ્કૃત વૈદિક જેને જાતિ નાયક અસ્તિત્વ સભ્યતા પ્રાચીન સભ્યતા ઇનરબેલી ધરોહર ડેવલપમેન્ટ જાતી હૈ ગુજરાત મહા છત્તીસગઢ પહેલી વ્યક્તિ ગુ લામ અચ્છે કોઈ સમજાયા કે ગ્રંથ હમારે જન ગુણરાજકો અપને સાથિયા હનુમાન હેપી ચંદ્રગુપ્ત સમુદ્રગુપ્ત વારાણસી જનજાતિ ગણરાજ્ય ઉલ્લેખ ઉસમે કિયા ગયા આક્રમણ ઇતિહાસ માટે પ્રાણ ચર્ચાથી રક્ષક અને જનજાતિ અને આક્રમણ સફેદ નાગવંશીય સંચાલિત પ્રેમપુરા પ્રાણ જીતૂંગા આગે પ્રવૃત્તિ જેને જાતિ સમુદાય કો ઉસ નામ દિયા ગયા 1020 મેં લડે થી થોડી માત્રથી આંખ સે લડતા રહો નહીં જાણતા રાણા પ્રતાપ હલ્દીઘાટી વિનયાના પંજાબી નહીં હોય ગુલામી નહિ સ્વીકારી જાતે હૈ જનજાતિ મહા વિદ્યાલય મેં પહેલી ઉઠાવ સંતાલી ઉત્કર્ષણા કલેક્ટર હત્યા કી ફાઇનાન્સિયલ નાયકોને સંઘર્ષ લખવી સમુદાય જંગર ક્ષેત્રને રહેતા હતા રેલવે કા વિકાસ 5000 છે હજાર પેડ અને જાતિને કિયા દિલકા માજી પ્રથમના એક સ્વતંત્ર સંગ્રામ પરગાણા સિધ્ધપુર આંદોલન છેડતી આ પહાડી છોટાલાલ 40 પ્રાકૃતિક સંસ્કૃતિ અને સ્વાસ્થ્ય એસે પાર્ટ ઓફ પ્રાંત મે ભી બહા ધનજીની જો હમારી વધુ જન જાતિ નક્કી સમુદાય સમાજ કે શેર ઇતિહાસ કરને વાલે લિખેંગે તો કેસે લિખેંગે અસ્તિત્વ અસ્મિતા કી બાત હી નહિ હોગી સત્ય તો યે ખુદના ઇતિહાસ લખે લિખે મુંબઈ અભિનેતા બ્રિટિશ જનજાતિ મહાદેવ ખોલી કેન્દ્રિત પ્રાંત મહાદેવી કુલ છત્રપતિ શિવાજી કે 10,000 સહાય કિયા કા ઇતિહાસ હૈ 

 શામળાઓ કોલેટી મંચ પરિક્રમ મંચ મધ્ય ભારત સાચા મનસુખ કાર્યક્રમ મનસુખ ક્લર્નીગ આધાર મામરી લોગ લેખક કવિ સંશોધક આદિવાસી પેઢી યુવાઓ સંક્રમિત દોસ્તી પાડવી અને કોઈ યોગદાન પણ મદારી કોલેજ અમારે ચશ્મે સે દેખે યહા જો પડતા વેરિફિકેશન હમજો લીખા એકતા એડમિનિસ્ટ્રેશન જેને જાતે રીતે બરબાદી કે બાદ મેજર બિછડે ચડી બુદ્ધિ મંત્ર પાસે નોલેજ કમ સે કમ અભાવ જાનતે બીના કેસે ફેલે લોક કેસે ખુશ રહેતે હૈ આકર્ષણ તો આ કેન્દ્ર તો હમ હે હમારી પરંપરા હૈ હમારી બ્રાંતિ જગતને મિલતે હૈ હિન્દુસ્તાની એક બારના અંગે લગડી ચલાએંગે કમ કપડે નહિ શરીર આભૂષણ અને આભૂષણો કે આગે ટ્રાઇબલ ટેટુ વગેરે અમને અપને દીવાલ પર ચિત્રો પ્યાર આ બેડ પર કદ સમુદ ગ્લાસ વિકાસ ચૌદા સામ્રાજ્ય મોકલો પ્રકૃતિના ના અલગ તરીકા પંખી આચાર્યની જાણ સુરક્ષિત સ્થાન કઈ ચીજ પ્રકૃતિ પાવરફુલ નેચર આ જ પ્રકૃતિ બેડ કા બેચેગા વિકાસ કા નામ લેતે હૈ તો પ્રકૃતિ મિલતા હૈ ધાતુ કામ આગરીયા ટેકનોલોજી તાજમહેલ ગામ સામંત તો નો આધુનિક ટ્રાવેલ્સ મિકેનિઝમ લાઈન એક્સપર્ટ ઔષધ પૂજારી દુનિયા સમુદાય સિસ્ટમ છે પ્રકારના પડેગા ખુદખો સામે નિર્માણ નહીં કોઈ અપની સંસ્કૃતિ અપના શીખેંગે અગલી પેઢી સક્ષમ

આદિવાસી અધ્યાપક મંડળ સદૈવ ઉભું રહે છે તેની વાત કરતાં મંડળની સક્રિયતાનો આલેખ રજૂ કર્યો હતો. ગુજરાતી આદિવાસી સાહિત્ય મંડળ આ અધ્યાપક 2006 માં રજીસ્ટ્રેશન થયું એના પહેલા ઘણા બધા ચેલેન્જ આપણા સર્વિસ અને સોસાયટી ની અંદર હતા એ બધા પ્રશ્નોની વારંવાર ચર્ચા અને દિગ્વંતર શ્રી અમરસિંહભાઈ ચૌધરીના રહેઠાણની સામેના ઓટલા પર બેસીને અમે કરતા હમણાં વિયારસ લઈને આ સામેલ નથી નાધુરસ તબિયતને લીધે ઉપસ્થિત નથી રહી શક્યા એવા માનનીય ડોક્ટર કિશોરભાઈ ચૌધરી ભરતભાઈ એ વાત કરીએ ચંદુભાઈ કોપણી જયંતીભાઈ ચૌધરી આ બધાએ ભેગા થઈને નક્કી કર્યું કે એક એસોસિએશનની રચના થાય શૈક્ષણિક અધ્યાપન કરતા એના દરેક રાઇડ્સ અને સમાજને કેવી રીતે ડેવલપ કરી શકાય અને એની ભૂમિકાની ચર્ચાઓ કરતા કરતા આ મંડળ 2006 માં મંડળ અને ટ્રસ્ટ રજીસ્ટ્રેશન થયું અને આ મારી સેકન્ડ ટર્મ છે રજીસ્ટ્રેશન કર્યા પછી અવારનવાર કાર્યક્રમમાં થયા છે અગાઉ પણ પ્રમુખ તરીકે રહી ચૂક્યો છું કોઓર્ડીનેશન કર્યું છે એ ખૂબ અઘરી વાત છે એને એ બધા કામ કરતું એક કઠિન હોય છે શું સંસ્કૃત લોકો સાથે એની સાથે અધ્યાપકોના પ્રશ્નો તો ખરા જ પણ સમાજનું સાહિત્ય જીજે વિશે અને સમાજમાં જીવાતા ઘટકોનું ખેડાણ થાય એના માટે પણ આધ્યાપક મંડળ કાર્ય કરતું રહ્યું છે પ્રેરણા આપતું રહ્યું છે આ જરૂર ક્યાંક કોઈને અન્યાય થાય કોઈક આરોપ મૂકીએ તો ત્યાં લાલ આંખ ગરમી પડે હોતી દરરોજે 2006 થી અત્યાર સુધી એકલ હાથે એક પ્રશ્નની સામે લાલ આંખ કરીને જો જમવું પડ્યું હતું છેલ્લે એમને થોડાક દિવસ માટે કોલેજમાં ટર્મિનેટ કરવા પડયા થાવ કઈ થી પણ કરે છે અને જરૂર પડે ત્યાં શસ્ત્ર પણું કામે છે એટલે એ રીતે એ કામ કરે છે આજે 300 જેટલા અધ્યાપકો આની સાથે જોડાયેલા છે આજે આર્ટસ કોમર્સ સાયન્સ અને એન્જિનિયરિંગના અધ્યાપકો છે વિદ્યાર્થીઓ પ્રોફેસર માટે માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે કોચિંગ ક્લાસ પૂરું પાડે છે તથા અન્ય રીતે મદદરૂપ થાય છે સામાજિક કેવી રીતે સામાજિક ક્યારેક સતત પ્રયત્ન કરી છે કે એમના કરે છે આધ્યાપક મંડળ આજે વટ વૃક્ષ છે જે એક આદિવાસી જેમના પ્રશ્નો તેના માટે જાગૃત કાર્યવાહી કરે છે સૌ અચળ તો ઉલ્લેખ કરું ફ્રીડમ ફાઈટર છે એના વાત કરી અરુણભાઈ અને સીસી ચૌધરી જેમના ગુરુ છે આપણા આ માનવંતા અને સામે બેઠા છે સીસી ચૌધરી બનાવવા બહુ મહત્વનો ફાળો આપ્યો છે એમનો કાર્ય પ્રશાસનીય છે તથા ભારતભૂષણ છે જેન્તીભાઈ બારીશ કે જેમને આ પણ મારું છું કાર્ય બોલે છે તે ઉદ્દેશો સમાજ વિચાર બાળકો બધા જ પ્રગતિ કરે 

 

દિવંગત આદિવાસી અધ્યાપકોને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પવામાં આવી હતી. 

આદિવાસી  લેખકોને  સન્માન પત્ર દ્વારા સન્માનિત કરવામાં આવ્યા : જે ઉત્તમ કાર્ય છે. 

વિશેષ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનારા  શોધાર્થીઓ, નવા અધ્યાપકો તથા સેવાનિવૃત્ત અધ્યાપકોને પણ સન્માનિત કરાયા હતા.

 જયશ્રી ચૌધરીની નવલકથા 'છિલુગરી'નું વિમોચનડૉ. મધુકર પાડવી, કુલપતિશ્રી બિરસા મુંડા ટ્રાયબલ યુનિવર્સિટી રાજપીપળા, ડૉ. સી. સી. ચૌધરી કા. નિયામક, TRI ગુજરાત, શ્રી વનરાજ પારગી એડવોકેટ ગુજરાત હાઈકોર્ટ, ડૉ. પ્રકાશ મસરામ મુંબઈ યુનિવર્સીટી, ડૉ. શ્યામરાવ કોરેટી ડીન નાગપુર યુનિવર્સીટી, ડૉ. જયંતીલાલ ચૌધરી VNSGU સુરત આર્ટ્સ ફેકલ્ટી ડીન, ડૉ. ઈશ્વરભાઈ ગામીત પ્રમુખ 'આદિવાસી અધ્યાપક મંડળ' ઇતિહાસવિદ ડૉ. અરુણ વાઘેલા, 'આદિલોક' તંત્રી ડૉ. આનંદ વસાવા, ડૉ. કનુભાઈ વસાવા સંશોધક, શ્રી જે. બી. બોટાત, ડૉ. જયંતીલાલ બારીશ ભારત ભૂષણ, શૈલેષભાઈ સોલંકીના વરદ હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું.

ઉદ્ઘાટન બેઠકનું સફળ સંચાલન ડૉ. કનુભાઈ વસાવાએ કર્યું હતું. કાર્યક્રમને સફળ બનાવવા ડૉ. ઈશ્વરભાઈ ગામીત તથા.... ભારે જહેમત ઉઠાવી હતી.