પ્રિયંવદા સામયિક

પ્રિયંવદા સામયિક

X

૧) પ્રશ્નો

પ્ર.૧ ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં મહિલા સામયિકોની શરૂઆત અને વિકાસ સમજાવો.

પ્ર.૨ ‘પ્રિયંવદા’ સામયિકનો પરિચય આપો.

પ્ર.૩ ‘પ્રિયંવદા’ સામયિકના ઉદ્દેશો અને વિષયવસ્તુની ચર્ચા કરો.

પ્ર.૪ મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીનું ‘પ્રિયંવદા’ દ્વારા સ્ત્રીજાગૃતિમાં યોગદાન સમજાવો.

પ્ર.૫ ‘પ્રિયંવદા’ સામયિક બંધ થવાનું કારણ સમજાવી ‘સુદર્શન’ સાથે તુલના કરો.

પ્ર.૬ પ્રિયંવદા સામયિકની ભાષા અને શૈલીની વિશેષતાઓ સમજાવો.

XXXXXXXX

૨) વર્ણનાત્મક મુદ્દાસર જવાબ

પ્ર.૧ ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં મહિલા સામયિકોની શરૂઆત અને વિકાસ

ગુજરાતી પત્રકારત્વની શરૂઆત 1822થી થાય છે. તેના થોડા જ વર્ષોમાં પત્રો, અખબારો અને સામયિકોની સાથે મહિલાઓ માટેના ખાસ સામયિકો પણ શરૂ થયા. 1857માં પારસી સમાજ દ્વારા ‘સ્ત્રીબોધ’ શરૂ થયું, જે ગુજરાતી ભાષાનું તથા ભારતનું પ્રથમ સ્ત્રી સામયિક હતું. ત્યારબાદ 1867માં ઓરાબજી મંચેરજી ભગોરિયાએ ‘સ્ત્રી દીપક’ શરૂ કર્યું.

1882માં ખેડાના તુલસીબાઈએ ‘સ્ત્રી સદબોધરત્ન’ શરૂ કર્યું, જે મહિલાઓ દ્વારા મહિલાઓ માટેનું પ્રથમ સામયિક ગણાય છે. આ સિવાય ‘સ્ત્રી હિતોપદેશ’, ‘વનિતા’, ‘ગુણસુંદરી’, ‘સ્ત્રીજીવન’, ‘સ્ત્રીમિત્ર’ વગેરે સામયિકો નોંધપાત્ર છે. અમદાવાદથી શરૂ થયેલા ‘પ્રિયંવદા’ અને ‘સુંદરી સુબોધ’ એ સ્ત્રીજાગૃતિના ક્ષેત્રે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.

પ્ર.૨ ‘પ્રિયંવદા’ સામયિકનો પરિચય

‘પ્રિયંવદા’ એ મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી દ્વારા ઓગસ્ટ 1885માં શરૂ કરાયેલું ગુજરાતી માસિક સામયિક હતું. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સ્ત્રીશિક્ષણ અને સ્ત્રીજાગૃતિ હતો. વાર્ષિક લવાજમ માત્ર એક રૂપિયો રાખવામાં આવ્યો હતો. 1885થી 1890 સુધી આ સામયિક પ્રકાશિત થયું. સ્ત્રીબોધ પછી સ્ત્રીઓના પ્રશ્નોને વાચા આપતું આ બીજું મહત્વપૂર્ણ સામયિક ગણાય છે.

પ્ર.૩ ‘પ્રિયંવદા’ના ઉદ્દેશો અને વિષયવસ્તુ

‘પ્રિયંવદા’ના ઉદ્દેશો હતા –

સ્ત્રીશિક્ષણનો પ્રચાર

સ્ત્રીઓના હૃદયને સમજવું અને તેમને સમજાવવું

સ્ત્રીજાગૃતિ અને સમાજસુધારણા

વિષયવસ્તુમાં સ્ત્રી સાહિત્ય, કેળવણી, આરોગ્ય, બાળઉછેર, શરીરવિજ્ઞાન, વનિતાવિજ્ઞાન, નારી પ્રશ્નો, કાવ્યો અને ગ્રંથવિવેચનનો સમાવેશ થતો. સ્ત્રીને બાળઉછેરની જવાબદારી હોવાને કારણે શરીરવિજ્ઞાનનું સામાન્ય જ્ઞાન આપતી લેખમાળા બે વર્ષ સુધી પ્રસિદ્ધ થઈ હતી.

પ્ર.૪ મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીનું યોગદાન

મણિલાલ દ્વિવેદીએ ‘પ્રિયંવદા’ દ્વારા સ્ત્રીપ્રતિષ્ઠા, નારીશિક્ષણ અને સામાજિક જાગૃતિ માટે નોંધપાત્ર કાર્ય કર્યું. તેમણે ‘નારીપ્રતિષ્ઠા’ લેખમાળા, ‘ગુલાબસિંહ’ અનુવાદિત નવલકથા, ગીતાનો ભાષ્યસહિત અનુવાદ અને સેમ્યુઅલ સ્માઇલ્સના ‘કેરેક્ટર’નો અનુવાદ આપ્યો.

નફો લોકહિતાર્થે વાપરવાની પ્રતિજ્ઞા, વર્ષારંભે તંત્રીનોંધ અને વાચકો સાથે સંવાદ તેમની વિશેષતા હતી.

પ્ર.૫ ‘પ્રિયંવદા’ બંધ થવાનું કારણ અને ‘સુદર્શન’

માત્ર સ્ત્રીવર્ગને લક્ષ્ય બનાવીને મર્યાદિત વિષયોમાં સામયિક ચલાવવું મુશ્કેલ બન્યું. તેથી 1890માં ‘પ્રિયંવદા’ બંધ કરીને મણિલાલે સ્ત્રી-પુરુષ બંને વર્ગને ઉપયોગી એવું ‘સુદર્શન’ માસિક શરૂ કર્યું. ‘સુદર્શન’માં વિષયવસ્તુનું ક્ષેત્ર વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું.

પ્ર.૬ ‘પ્રિયંવદા’ની ભાષા અને શૈલી

‘પ્રિયંવદા’ની ભાષા મણિલાલ દ્વિવેદીની પાંડિત્યસભર પરંતુ સરળ અને સંવાદાત્મક શૈલી ધરાવે છે. સ્ત્રીવાચકોને ધ્યાનમાં રાખીને ભાષા સુગમ્ય રાખવામાં આવી. સીધું ઉદબોધન, ક્વચિત્ સ્ત્રૈણ લહેકો અને સત્યનિષ્ઠ વાણી તેની વિશેષતા હતી. “પ્રિય બોલવું, પણ સત્યના ભોગે નહિ” એ તેની નીતિ હતી.

૩) ટૂંકા પ્રશ્નો – જવાબ

પ્ર.૧ ગુજરાતી ભાષાનું પ્રથમ સ્ત્રી સામયિક કયું?

ઉ. ‘સ્ત્રીબોધ’ (1857)

પ્ર.૨ ‘પ્રિયંવદા’ કોણે શરૂ કર્યું?

ઉ. મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી.

પ્ર.૩ ‘પ્રિયંવદા’ ક્યારે શરૂ થયું?

ઉ. ઓગસ્ટ 1885માં.

પ્ર.૪ ‘પ્રિયંવદા’નું વાર્ષિક લવાજમ કેટલું હતું?

ઉ. એક રૂપિયો.

પ્ર.૫ ‘પ્રિયંવદા’નો મુખ્ય ઉદ્દેશ શું હતો?

ઉ. સ્ત્રીશિક્ષણ અને સ્ત્રીજાગૃતિ.

પ્ર.૬ ‘પ્રિયંવદા’માં કઈ નવલકથા હપ્તાવાર છપાઈ?

ઉ. ‘ગુલાબસિંહ’.

પ્ર.૭ ‘પ્રિયંવદા’ કેટલા વર્ષ સુધી પ્રકાશિત થયું?

ઉ. 1885થી 1890 (પાંચ વર્ષ).

પ્ર.૮ ‘પ્રિયંવદા’ બંધ થયા પછી કયું સામયિક શરૂ થયું?

ઉ. ‘સુદર્શન’.

પ્ર.૯ ‘સ્ત્રી સદબોધરત્ન’ કોને શરૂ કર્યું?

ઉ. તુલસીબાઈએ.

પ્ર.૧૦ ‘સુંદરી સુબોધ’ના મુખ્ય ઉદ્દેશો કયા હતા?

ઉ. સમાજસુધારણા, સ્ત્રી ઉન્નતિ અને શિક્ષિત સ્ત્રીઓને લેખન તક.

XxxxxxxXXXXXXX

ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં મહિલા સામયિકો અને ‘પ્રિયંવદા’

(સમગ્રલક્ષી મુદ્દાસર વર્ણન)

૧. ગુજરાતી પત્રકારત્વની શરૂઆત અને મહિલા સામયિકોનો ઉદય

ગુજરાતી પત્રકારત્વનો આરંભ ઈ. સ. 1822થી થયો.

શરૂઆતના દાયકાઓમાં અખબારો, પત્રો અને સામયિકોની સાથે વિશિષ્ટ વાચકવર્ગ માટેના સામયિકો શરૂ થયા.

19મી સદીના સમાજમાં સ્ત્રીઓની સામાજિક સ્થિતિ નબળી હોવાથી સ્ત્રીજાગૃતિ માટે મહિલા સામયિકોની જરૂરિયાત ઊભી થઈ.

૨. પ્રારંભિક મહિલા સામયિકો

સ્ત્રીબોધ (1857) – ગુજરાતી તથા ભારતનું પ્રથમ સ્ત્રી સામયિક (પારસીઓ દ્વારા).

સ્ત્રી દીપક (1867) – ઓરાબજી મંચેરજી ભગોરિયા.

સ્ત્રી સદબોધરત્ન (1882) – તુલસીબાઈ; મહિલાઓ દ્વારા મહિલાઓ માટેનું પ્રથમ સામયિક.

અન્ય સામયિકો:

સ્ત્રી હિતોપદેશ

વનિતા

ગુણસુંદરી

સ્ત્રીજીવન

સ્ત્રીમિત્ર

➡️ આ તમામ સામયિકોએ સ્ત્રીપ્રશ્નો, શિક્ષણ અને સમાજસુધારણાની ચેતના વિકસાવી.

૩. અમદાવાદથી શરૂ થયેલા મહત્વના મહિલા સામયિકો

પ્રિયંવદા

સુંદરી સુબોધ

સુંદરી સુબોધના ઉદ્દેશો:

સમાજસુધારણા

સ્ત્રી ઉન્નતિ

શિક્ષિત સ્ત્રીઓને લેખન માટે પ્રોત્સાહન

૪. ‘પ્રિયંવદા’ સામયિક : પરિચય

સ્થાપક અને સંપાદક: મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી

શરૂઆત: ઓગસ્ટ 1885

સ્વરૂપ: માસિક

વાર્ષિક લવાજમ: એક રૂપિયો

પ્રકાશન સમય: 1885થી 1890

સ્ત્રીબોધ પછી સ્ત્રીઓના પ્રશ્નોને વાચા આપતું બીજું મહત્વપૂર્ણ સામયિક

૫. ‘પ્રિયંવદા’ના ઉદ્દેશો

સ્ત્રીશિક્ષણનો પ્રચાર

સ્ત્રીઓના હૃદયને સમજવું અને તેમને સમજાવવું

સ્ત્રીજાગૃતિ અને નારીપ્રતિષ્ઠા

સમાજસુધારણામાં સ્ત્રીઓની ભાગીદારી

➡️ પ્રથમ અંકમાં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ:

“પ્રિયંવદા પોતાની સખીઓના કલ્યાણને પોતાનો ધર્મ માનશે.”

૬. ‘પ્રિયંવદા’ની વિષયવસ્તુ

સ્ત્રી સાહિત્ય

કેળવણી

આરોગ્ય

બાળઉછેર

શરીરવિજ્ઞાન

વનિતાવિજ્ઞાન

સ્ત્રીઓના સામાજિક પ્રશ્નો

કાવ્યો

ગ્રંથવિવેચન

➡️ બાળઉછેરને ધ્યાનમાં રાખીને શરીરવિજ્ઞાનની લેખમાળા બે વર્ષ સુધી પ્રસિદ્ધ થઈ — આ તેની વિશેષતા હતી.

૭. સાહિત્યિક યોગદાન

અનુવાદિત નવલકથા ‘ગુલાબસિંહ’ – હપ્તાવાર પ્રકાશન

ગીતાનો ભાષ્યસહિત ગુજરાતી અનુવાદ

સેમ્યુઅલ સ્માઇલ્સના ‘Character’નો અનુવાદ (‘સદવૃત્તિ’ શ્રેણી)

પાંચમા અંકથી ગ્રંથવિવેચન શ્રેણી શરૂ

૮. સંપાદકીય દ્રષ્ટિ અને નીતિ

નફો લોકહિતાર્થે વાપરવાની પ્રતિજ્ઞા

દર વર્ષે ‘વર્ષારંભે’ તંત્રીનોંધ

પત્રની નીતિ

લેખયોજના

વાર્ષિક કામગીરીની સમીક્ષા

વાચકોના પત્રોના જવાબ દ્વારા સંવાદ

૯. ભાષા અને શૈલી

મણિલાલ દ્વિવેદીની પાંડિત્યસભર પરંતુ સુગમ ભાષા

સ્ત્રીવાચકોને ધ્યાનમાં રાખીને સરળ, સંવાદાત્મક શૈલી

સીધું ઉદબોધન અને ક્વચિત્ સ્ત્રૈણ લહેકો

નીતિ:

“પ્રિય બોલવું, પણ સત્યના ભોગે નહિ”

૧૦. ‘પ્રિયંવદા’ બંધ થવાનું કારણ

માત્ર સ્ત્રીવર્ગને લક્ષ્ય બનાવવાથી વિષયક્ષેત્ર મર્યાદિત

વિસ્તૃત સમાજચિંતન માટે વિશાળ વાચકવર્ગની જરૂર

પરિણામે 1890માં ‘પ્રિયંવદા’ બંધ

ત્યારબાદ સ્ત્રી-પુરુષ બન્ને માટે ‘સુદર્શન’ માસિક શરૂ

૧૧. ઐતિહાસિક મહત્વ

ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં સ્ત્રીવિચારને કેન્દ્રસ્થાન

નારીશિક્ષણ અને સમાજસુધારણાનું પ્રભાવશાળી માધ્યમ

મહિલા સામયિકોની પરંપરાને દિશા આપનાર સામયિક

19મી સદીના સમાજનું મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ

નિષ્કર્ષ

‘પ્રિયંવદા’ માત્ર એક મહિલા સામયિક નહોતું, પરંતુ તે ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં સ્ત્રીજાગૃતિ, નારીપ્રતિષ્ઠા અને સાહિત્યિક ચેતનાનો સશક્ત અવાજ હતું. મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીની દ્રષ્ટિ, નિષ્ઠા અને સાહિત્યિક પ્રતિભાના કારણે ‘પ્રિયંવદા’ ગુજરાતી મહિલા સામયિકોના ઇતિહાસમાં અવિસ્મરણીય સ્થાન ધરાવે છે.

XXXXXXXXXXXXXX

ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં મહિલા સામયિકોનો ઉદય અને ‘પ્રિયંવદા’નું ઐતિહાસિક મહત્વ

ગુજરાતી પત્રકારત્વનો આરંભ ઈ. સ. 1822માં થયો. તેના થોડા જ દાયકાઓમાં પત્રો, ચોપાનીયાઓ, અખબારો અને સામયિકોની સાથે સમાજના અવગણાયેલા વર્ગો સુધી પહોંચવા માટે વિશિષ્ટ સામયિકો શરૂ થવા લાગ્યા. આ પ્રક્રિયામાં સ્ત્રીવિશ્વને કેન્દ્રમાં રાખી લખાતાં મહિલા સામયિકોનો આરંભ એક મહત્વપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક ઘટના બની. 19મી સદીના સમાજમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ શિક્ષણ, સ્વતંત્રતા અને વ્યક્તિત્વની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મર્યાદિત હતી. આવા સંજોગોમાં મહિલા સામયિકો સ્ત્રીજાગૃતિ અને સમાજસુધારણાનું સશક્ત સાધન બન્યા.

ગુજરાતી ભાષાનું તથા ભારતનું પ્રથમ સ્ત્રી સામયિક ‘સ્ત્રીબોધ’ ઈ. સ. 1857માં પારસી સમાજ દ્વારા શરૂ થયું. આ સામયિકે સ્ત્રીઓના પ્રશ્નો, તેમની સામાજિક સ્થિતિ અને શિક્ષણ અંગે ચર્ચા શરૂ કરી. ત્યારબાદ 1867માં ઓરાબજી મંચેરજી ભગોરિયાએ ‘સ્ત્રી દીપક’ શરૂ કર્યું. 1882માં ખેડાના તુલસીબાઈએ ‘સ્ત્રી સદબોધરત્ન’ શરૂ કર્યું, જે મહિલાઓ દ્વારા મહિલાઓ માટેનું પ્રથમ સામયિક ગણાય છે. આ ઉપરાંત ‘સ્ત્રી હિતોપદેશ’, ‘વનિતા’, ‘ગુણસુંદરી’, ‘સ્ત્રીજીવન’, ‘સ્ત્રીમિત્ર’ વગેરે સામયિકોએ ગુજરાતી પત્રકારત્વના પ્રારંભિક કાળમાં સ્ત્રીવિષયક વિચારધારાને આગળ ધપાવી.

આ પરંપરામાં અમદાવાદથી શરૂ થયેલા બે માસિક સામયિકો — ‘પ્રિયંવદા’ અને ‘સુંદરી સુબોધ’ — વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. ‘સુંદરી સુબોધ’ સમાજસુધારણા, સ્ત્રી ઉન્નતિ અને શિક્ષિત સ્ત્રીઓને લેખન માટે પ્રોત્સાહન આપવાના ઉદ્દેશોથી શરૂ થયું હતું. જ્યારે ‘પ્રિયંવદા’ એ ‘સ્ત્રીબોધ’ પછી સ્ત્રીઓના પ્રશ્નોને સઘન રીતે વાચા આપતું બીજું મહત્વપૂર્ણ સામયિક હતું.

‘પ્રિયંવદા’ સામયિકની સ્થાપના પ્રખ્યાત વિચારક, સાક્ષર અને સાહિત્યકાર મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીએ ઈ. સ. 1885ના ઓગસ્ટ માસમાં કરી. નારીશિક્ષણ અને સ્ત્રીજાગૃતિ એ તેનું મુખ્ય ઉદ્દેશ હતું. વાર્ષિક લવાજમ માત્ર એક રૂપિયો રાખીને તેને સામાન્ય મધ્યવર્ગીય પરિવાર માટે પણ સુલભ બનાવવામાં આવ્યું. સામયિકના પ્રથમ અંકમાં જ મણિલાલે સ્પષ્ટ કર્યું કે ‘પ્રિયંવદા’ પોતાની પ્રિય વદવાની રીતિથી સર્વને રંજન કરશે, પરંતુ તેની દૃષ્ટિ વિશેષરૂપે પોતાની સખીઓ — એટલે કે સ્ત્રીઓ — તરફ રહેશે. તેમના કલ્યાણમાં, તેમના હૃદયને સમજવામાં અને તેમને સમજાવવામાં તે પોતાનો ધર્મ માનશે.

‘પ્રિયંવદા’ની વિષયવસ્તુ અત્યંત વૈવિધ્યસભર હતી. તેમાં સ્ત્રી સાહિત્ય, કેળવણી, આરોગ્ય, બાળઉછેર, શરીરવિજ્ઞાન, વનિતાવિજ્ઞાન, નારીના સામાજિક પ્રશ્નો, કાવ્યો તથા ગ્રંથવિવેચનનો સમાવેશ થતો. સ્ત્રીને બાળઉછેરની મુખ્ય જવાબદારી હોવાને કારણે શરીરવિજ્ઞાનનું સામાન્ય જ્ઞાન આપતી વિશેષ લેખમાળા બે વર્ષ સુધી ‘પ્રિયંવદા’માં પ્રકાશિત કરવામાં આવી. આ સામયિકમાં મણિલાલ દ્વિવેદીની અનુવાદિત નવલકથા ‘ગુલાબસિંહ’ હપ્તાવાર પ્રસિદ્ધ થઈ, જે ગુજરાતી નવલકથા પરંપરામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન ગણાય છે. ઉપરાંત ગીતાનો ભાષ્યસહિત ગુજરાતી અનુવાદ અને સેમ્યુઅલ સ્માઇલ્સના ‘કેરેક્ટર’ ગ્રંથનો અનુવાદ ‘સદવૃત્તિ’ શીર્ષક હેઠળ પ્રકાશિત થયો.

સંપાદક તરીકે મણિલાલ દ્વિવેદીની નિષ્ઠા અને દ્રષ્ટિ ‘પ્રિયંવદા’ની આગવી ઓળખ બની. સામયિકમાંથી મળતો નફો લોકહિતાર્થે વાપરવાની તેમણે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી. દરેક નવા વર્ષના આરંભે ‘વર્ષારંભે’ શીર્ષક હેઠળ તંત્રીનોંધમાં પત્રની નીતિ, લેખયોજના અને ગયા વર્ષની કામગીરીની સમીક્ષા રજૂ કરતા. વાચકોના પત્રોના જવાબ આપીને તેઓ વાચક-સંપાદક વચ્ચે જીવંત સંવાદ સ્થાપિત કરતા.

‘પ્રિયંવદા’ની ભાષા મણિલાલ દ્વિવેદીના સાહિત્યની ભાષાનું પ્રતિબિંબ હતી. તત્ત્વચર્ચા માટે જાણીતી તેમની પાંડિત્યસભર ભાષાને અહીં સ્ત્રીવાચકોને ધ્યાનમાં રાખીને સરળ, સંવાદાત્મક અને સુગમ બનાવવામાં આવી. વાચકોને સીધું ઉદબોધન કરવાની શૈલી અને ક્વચિત્ સ્ત્રૈણ લહેકો તેને લોકપ્રિય બનાવતા હતા. જોકે કેટલીક સ્ત્રીવાચકોને તેની સાક્ષરી ભાષા મુશ્કેલ લાગતી હોવાની ફરિયાદો પણ મળી આવે છે. તેમ છતાં ‘પ્રિયંવદા’નું મર્મ સ્પષ્ટ હતું — પ્રિય બોલવું, પરંતુ સત્યના ભોગે નહિ.

માત્ર સ્ત્રીવર્ગને લક્ષ્ય બનાવવાથી વિષયક્ષેત્ર મર્યાદિત રહેતું હોવાનું મણિલાલને અનુભવાયું. પરિણામે ઈ. સ. 1890માં ‘પ્રિયંવદા’નું પ્રકાશન બંધ કરીને તેમણે સ્ત્રી-પુરુષ બન્ને વર્ગને ઉપયોગી એવું ‘સુદર્શન’ માસિક શરૂ કર્યું. આ રીતે ‘પ્રિયંવદા’ ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં એક સંક્રમણકાળનું મહત્વપૂર્ણ પ્રયોગાત્મક સામયિક બની રહ્યું.

ઉપસંહાર

આ રીતે, ‘પ્રિયંવદા’ માત્ર એક મહિલા સામયિક નહિ, પરંતુ 19મી સદીના ગુજરાતમાં સ્ત્રીજાગૃતિ, નારીશિક્ષણ, સમાજસુધારણા અને સાહિત્યિક ચેતનાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતું ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ છે. તેણે ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં સ્ત્રીવિચારને ગૌરવપૂર્વક સ્થાન આપ્યું અને આવનારી પેઢીના મહિલા સામયિકો માટે દિશાસૂચક ભૂમિકા ભજવી.

Xxxxxxxxxxxxxxx

1822માં ગુજરાતી પત્રકારત્વ શરૂ થયાના થોડા જ વર્ષોમાં પત્રો, ચોપાનીયાઓ, અખબારો, સામયિકોની સાથે સખીઓ માટેના ખાસ સામયિકોનો પણ પ્રારંભ થયો હતો. ગુજરાતી ભાષાનું અને ભારતનું પ્રથમ સ્ત્રી સામયિક 1857માં સ્ત્રીબોધ પારસીઓ દ્વારા પ્રગટ થવાનું શરૂ થયું તો અન્ય એક પારસી બાવા ઓરાબજી મંચેરજી ભગોરિયાએ 1867માં સ્ત્રી દીપક નામનું મહિલા વિષયક સામયિક શરૂ કરેલું હતું. 1882માં ખેડાના વતની તુલસીબાઈ દ્વારા સ્ત્રી સદબોધરત્ન શરૂ થયું હતું. સ્ત્રી સદબોધરત્ન મહિલાઓ માટે મહિલાઓ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલું પહેલું સામયિક ગણવામાં આવે છે, તેનું લવાજમ આઠ આના (પચાસ પૈસા) હતું. આ ઉપરાંત સ્ત્રી હિતોપદેશ, વનિતા, વિજ્ઞાન, ગુલશન, ગુણસુંદરી, સ્ત્રીજીવન, સ્ત્રીમિત્ર વગેરે ગુજરાતી પત્રકારત્વના શરૂઆતના સમયગળાના મહિલા વિષયક સામયિકો હતા. આ પૈકી અમદાવાદથી શરૂ થયેલા બે સખીઓ માટેના માસિક પ્રિયંવદા અને સુંદરી સુબોધનો વિશેષ ઉલ્લેખ જરૂરી બની જાય છે. સુંદરી સુબોધ સમાજ સુધારણા, સ્ત્રી ઉન્નતી, શિક્ષિત સ્ત્રીઓને લખવાની તક મળે એવા ત્રણ ઉદ્દેશોથી શરૂ થયું હતું. જ્યારે સ્ત્રીઓના પ્રશ્નોની ચર્ચા કરતું અને સ્ત્રી જાગૃતિ માટેના પ્રયત્નો કરતું સ્ત્રીબોધ પછી બીજું સામયિક પ્રિયંવદા શરૂ થયું હતું.

પ્રિયંવદા : મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીએ નારીશિક્ષણના ઉદ્દેશથી ઓગષ્ટ, 1885માં પ્રિયંવદા માસિક શરૂ કરેલું હતું. પ્રિયંવદાનું વાર્ષિક લવાજમ એક રૂપિયો હતું. એના પ્રથમ અંકના પ્રથમ પાના પર સામયિકનો ઉદ્દેશ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવતાં લખ્યું છે કે, પ્રિયંવદા પોતાની પ્રિય વદવાની રીતિથી સર્વને રંજન કરશે. પણ પોતાની સખીઓના તરફ તેની દૃષ્ટિ વિશેષ રહેશે ખરી. તેમનાં કલ્યાણમાં, તેમનાં હૃદય સમજવામાં, તેમને સમજાવવામાં મુખ્ય પ્રયત્ન કરવો એ પોતાનો ધર્મ માનશે ખરી. આ રીતે પ્રિયંવદા પોતાના ઉદ્દેશ મુજબ સ્ત્રી સાહિત્ય, મહિલા કેળવણી, ઔરત આરોગ્ય, વનિતાવિજ્ઞાન, નારીના પ્રશ્નો વગેરે વૈવિધ્યસભર લેખો વાંચકોને પીરસતું હતું. આ ઉપરાંત કાવ્યો, બાળઉછેર અને શરીરવિદ્યા ઉપરના લખાણો આ સામયિકના મહત્વના વિષયો રહેતા હતા. સ્ત્રીને બાળઉછેર કરવાનો હોવાથી શરીરવિજ્ઞાનનું સામાન્ય જ્ઞાન આપતી વિશેષ લેખમાળા બે વર્ષ સુધી પ્રિયંવદામાં છપાઈ હતી. પ્રિયંવદાનો નફો આવે તે લોકહિતાર્થે વાપરવો તેવી પ્રતિજ્ઞા લેનારા મણિલાલ દ્વિવેદી દરેક નવા વર્ષના પ્રારંભે પત્રની નીતિ, લેખયોજના, સામયિકની વર્ષ દરમિયાન કામગીરીની સમીક્ષા વગેરે વર્ષારંભે શીર્ષકથી તંત્રીનોંધમાં લખતા હતા. મણિલાલ ત્રિવેદી દ્વારા પ્રિયંવદામાં ગુલાબસિંહ નામની અનુવાદિત નવલકથા હપ્તાવાર પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવી હતી. આ સામયિકના પાંચમા અંકથી નવલરામે શરૂ કરેલી ગ્રંથ સમીક્ષાની શ્રેણી પણ પ્રિયંવદાની આગવી ઓળખ બની ગઈ હતી. પ્રિયંવદામાં આર્ય કુટુંબની બાળાને ઉદ્દેશીને લેખ લખવામાં આવતા હતા.

પ્રિયંવદા એ ગુજરાતી ભાષાનું સાહિત્યિક સામયિક હતું જેની સ્થાપના મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીએ કરી હતી. મહિલા વાચકોને ધ્યાનમાં રાખીને શરૂ કરાયેલું આ સામયિક ઓગસ્ટ ૧૮૮૫થી ૧૮૯૦ સુધી પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૦માં સ્ત્રીઓના મર્યાદિત વિષય ધરાવતું આ સામયિક બંધ કર્યા બાદ મણિલાલે ઓક્ટોબર ૧૮૯૦માં સ્ત્રી-પુરુષ વર્ગને ઉપયોગી થઈ પડે તેવું 'સુદર્શન' નામનું માસિક શરૂ કર્યું હતું.

૧૮૮૪માં મણિલાલની નારીપ્રતિષ્ઠા લેખમાળા પ્રસિદ્ધ થઈ હતી. કારકિર્દીની શરૂઆતમાં જ સ્ત્રી કેળવણીના વિચારોથી પ્રભાવિત થઈ ૧૮૮૫માં તેમણે વાર્ષિક એક રૂપિયાના લવાજમથી 'પ્રિયંવદા' સામયિકની શરૂઆત કરી હતી. તત્કાલીન સમાજમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ, બાળલગ્નો, વિધવા પ્રશ્નો, સ્ત્રી શિક્ષણ જેવા મહિલાકેન્દ્રી વિચારસત્ત્વવાળું આ સામયિક 'સ્ત્રીબોધ બાદ સ્ત્રીઓના પ્રશ્નોને વાચા આપતું બીજું સામયિક હતું.[૧]:૪૫

'પ્રિયંવદા'ના પ્રકાશન સંબંધે મણિલાલે લખ્યું હતું કે :[૧]:૪૫

એ નિશ્ચય થયો કે એક ઘણું સસ્તું માસિક કાઢવું ને તેમાં સ્ત્રીઓ સંબંધી તો ખરું પણ પ્રાયશઃ એવી રીતિનું ને એવા વિષયનું લખાણ કરવું કે જે સ્ત્રીઓ પણ વાંચે અર્થાત્‌ સ્ત્રીઓને વાંચવાલાયક ન હોય તેવા વિષયો એમાં ન આવે.

— મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી, આત્મવૃત્તાંત

'પ્રિયંવદા'ના પ્રથમ અંકમાં મણિલાલે લખ્યું હતું કે:[૧]:૪૫

'પ્રિયંવદા' પોતાની પ્રિય વદવાની રીતિથી સર્વને રંજન કરશે પણ પોતાની સખીઓની તરફ તેની દૃષ્ટિ વિશેષ રહેશે ખરી, તેમના કલ્યાણમાં, તેમના હૃદય સમજવામાં, તેમને સમજાવવામાં મુખ્ય પ્રયત્ન કરવો એ પોતાનો ધર્મ માનશે ખરી.

— મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી

તેમની નાદુરસ્ત તબિયતને કારણે મણિલાલે ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર ૧૮૮૮માં પ્રિયંવદા પ્રકાશિત કર્યું ન હતું, પરંતુ ઓક્ટોબરમાં ફરી શરૂ થયું હતું.[૨] સ્ત્રીકેન્દ્રી સામયિકમાં મર્યાદિત વિષયોનો જ સમાવેશ થઈ શકતો હોવાથી ૧૮૯૦માં 'પ્રિયંવદા'નું પ્રકાશન બંધ કરી મણિલાલે સ્ત્રી-પુરુષ બન્ને વર્ગને ઉપયોગી એવું 'સુદર્શન' નામનું સામયિક પ્રકટ કર્યું હતું.

પ્રિયંવદા'માં ઘર, સુધારો, જ્ઞાન, વાચન, ધર્મ ઉપરાંત કાવ્યો, બાળઉછેર અને શરીરવિદ્યા સંબંધી લેખોનું પ્રકાશન કરવામાં આવતું હતું. મણિલાલની અનુવાદિત નવલકથા 'ગુલાબસિંહ' તેમાં હપ્તાવાર પ્રકટ કરવામાં આવી હતી.[૧]:૪૫ ઓગસ્ટ ૧૮૮૭થી (શ્રેણી ૩, અંક ૧) ભાષ્ય સાથે ગીતાનો ગુજરાતી અનુવાદ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો, જે સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૩માં સુદર્શન માં સમાપ્ત થયો હતો. (શ્રેણી ૮, અંક ૧૨). ઓગસ્ટ ૧૮૮૭થી સદવૃત્તિ શીર્ષક હેઠળની શ્રેણીમાં સેમ્યુઅલ સ્માઇલ્સના પુસ્તક કેરેક્ટરનો અનુવાદ પ્રકાશિત કર્યો હતો. આ શ્રેણી સુદર્શનમાં પણ ચાલુ રહી હતી, અને સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૨માં (શ્રેણી ૭, અંક ૧૨)માં પૂર્ણ થઈ હતી.

પ્રિયંવદા : ગુજરાતના સાક્ષર મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીએ નારીશિક્ષણના ઉદ્દેશથી ઈ. સ. 1885ના ઑગસ્ટથી શરૂ કરેલું માસિક. વાર્ષિક લવાજમ માત્ર એક રૂપિયો રાખીને શરૂ કરેલું ‘પ્રિયંવદા’ થોડા સમયમાં જ લોકપ્રિય બની ગયું. એના પ્રથમ અંકના પ્રથમ પાના પર માસિકનો ઉદ્દેશ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવતાં લખ્યું છે, ‘‘ ‘પ્રિયંવદા’ પોતાની પ્રિય વદવાની રીતિથી સર્વને રંજન કરશે. પણ પોતાની સખીઓના તરફ તેની ર્દષ્ટિ વિશેષ રહેશે ખરી. તેમનાં કલ્યાણમાં, તેમનાં હૃદય સમજવામાં, તેમને સમજાવવામાં મુખ્ય પ્રયત્ન કરવો એ પોતાનો ધર્મ માનશે ખરી.’’

‘પ્રિયંવદા’માં સાહિત્ય, કેળવણી, આરોગ્ય, શરીરવિજ્ઞાન, સ્ત્રીઓના સાંસારિક પ્રશ્નો, સ્ત્રીઓની સામાજિક સ્થિતિ વગેરે વિશે લેખો આવતા. આમ તેમાં વિષયોનું વૈવિધ્ય જોવા મળતું. આ માસિકના પાંચમા અંકથી ‘ગ્રંથવિવેચન’ શરૂ થાય છે. સ્ત્રીને બાળઉછેર કરવાનો હોવાથી શરીરવિજ્ઞાનનું સામાન્ય જ્ઞાન હોવું જ જોઈએ એવા ઉદ્દેશથી તેના વિશેની લેખમાળા કોઈ ડૉક્ટરે અંગ્રેજી ઉપરથી લખેલી તે બે વર્ષ સુધી ‘પ્રિયંવદા’માં છપાઈ. આ સામયિક દ્વારા ‘ગુલાબસિંહ’ નવલકથા ગુજરાતને મળી.

‘પ્રિયંવદા’નો નફો આવે તે લોકહિતાર્થે વાપરવો તેવી પ્રતિજ્ઞા કરનાર મણિલાલ દ્વિવેદી દરેક નવા વર્ષના પ્રારંભે પત્રની નીતિ, લેખયોજના, સામયિકની વર્ષ દરમિયાની કામગીરીની સમીક્ષા વગેરે ‘વર્ષારંભે’ શીર્ષકથી તંત્રીનોંધમાં લખતા. આમાં વાચકોના પત્રોના જવાબ પણ આપતા. ‘પ્રિયંવદા’માં મોટાભાગે પોતે જ લખતા. લેખની નીચે લેખકનું નામ મૂકવાની પ્રણાલી જોવા મળતી નથી. પોતે ન લખ્યા હોય એવા લેખમાં ‘મળેલું’ એવો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

આ સામયિકની ભાષા મણિલાલ દ્વિવેદીના સાહિત્યની ભાષાનું જ પ્રતિબિંબ ઝીલે છે. ‘પ્રિયંવદા’ની આવી સાક્ષરી ભાષા વિશે સ્ત્રી-વાચકો ફરિયાદ પણ કરતાં. આમ છતાં વાચકને સીધું ઉદબોધન કરવાની એમની શૈલીને લીધે તે લોકપ્રિય બન્યું. સામાન્ય રીતે મણિલાલ દ્વિવેદીની ભાષા તત્ત્વચર્ચા માટે પ્રયોજાતી હોવાથી પાંડિત્યસભર હોય છે. પરંતુ ‘પ્રિયંવદા’માં તેમણે નજર સમક્ષ સ્ત્રીવાચકો રાખેલાં હોવાથી ભાષાને સરળ અને સુગમ્ય બનાવવા ઉપરાંત વાચક સાથે સમરસ થઈ જાય તેવો ક્વચિત્ સ્ત્રૈણ લહેકો પણ ઉમેરાય છે અને સ્ત્રીવાચકોને ઉદબોધન કરતા હોય તે રીતે લખે છે, ‘‘એક મારે નહિ લેવાદેવા રાજકાજની વાતો જોડે. પણ એની સંભાળ લેનારાં ક્યાં થોડાં છે ? એટલે મારે તે વાત લેવી સારી નહિ. ને બા, આપણું સ્ત્રીઓનું એ કામ પણ નહિ, આપણે તો આપણું ઘર એ આપણું રાજ્ય.’’

‘પ્રિયંવદા’ પ્રિય બોલતી, પણ તે સત્યના ભોગે નહિ. અપ્રિય કટુ બની રહે તો ભલે, પણ સત્ય વાત કહેતાં અચકાવું નહિ તે ‘પ્રિયંવદા’ની નીતિ હતી. કેવળ સ્ત્રીવર્ગને ઉદ્દેશીને આ સામયિક નહિ ચાલે તેની ખાતરી થતાં એમણે ઈ. સ. 1890માં ‘પ્રિયંવદા’ બંધ કર્યું અને તેનું ફલક વિસ્તારીને ‘સુદર્શન’ શરૂ કર્યું.

પ્રિયંવદા (Priyvada) એ મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી દ્વારા 1885માં શરૂ કરાયેલું એક ગુજરાતી માસિક હતું, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓને શિક્ષિત કરવાનો હતો, પરંતુ સ્ત્રીઓ માટે મર્યાદિત વિષયો પર હોવાથી તે 1890માં બંધ કરી દેવાયું અને ત્યારબાદ તેના સ્થાને 'સુદર્શન' માસિક શરૂ કરાયું. આ સામયિક લોકપ્રિય બન્યું હતું અને તેમાં ઘર, શ્રદ્ધા, શિક્ષણ, બાળ ઉછેર અને શરીર વિદ્યા જેવા વિષયો પર લેખો છપાતા હતા. 

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

સ્થાપક અને સંપાદક: મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી.

શરૂઆત: ઓગસ્ટ 1885.

ઉદ્દેશ્ય: મહિલા શિક્ષણ અને નારીશિક્ષણ.

વિષયો: ઘર, ધર્મ, વાંચન, બાળ ઉછેર, શરીર વિદ્યા.

બંધ: સપ્ટેમ્બર 1890માં બંધ થયું, કારણ કે માત્ર સ્ત્રી-વાચકોને લક્ષ્ય બનાવવાથી વિકાસ મર્યાદિત હતો.

વિકાસ: 'પ્રિયંવદા' બંધ થયા બાદ 1890માં 'સુદર્શન' માસિક શરૂ થયું, જે સ્ત્રી-પુરુષ બંને વર્ગ માટે હતું. 

આ સામયિક મણિલાલના સાહિત્યનો પડઘો પાડતું હતું અને તેની સરળ, સીધી વાતચીત શૈલી (ડાયલોગિક સ્ટાઈલ) લોકપ્રિય બની હતી, ભલે સ્ત્રી-વાચકોને કેટલીકવાર તેની ભાષા પાંડિત્યપૂર્ણ લાગતી. 

સ્ત્રીબોધ બાદના લોકપ્રિય મહિલા સામયિક પ્રિયંવદા અને સુંદરી સુબોધ હતા

સ્ત્રીને બાળઉછેર કરવાનો હોવાથી શરીરવિજ્ઞાનનું સામાન્ય જ્ઞાન આપતી વિશેષ લેખમાળા બે વર્ષ સુધી પ્રિયંવદામાં છપાઈ હતી

સંદર્ભ

(1) પ્રીતિ શાહ

ગુજરાતી વિશ્વકોશ

ગુજરાતી ભાષાનો સર્વપ્રથમ વિશ્વકોશ (એન્સાઈક્લોપીડિયા)

(2) વિકિપીડિયા 

(3) "ખાસ ખબર " સખીઓના સામયિકો: પ્રિયંવદા અને સુંદરી સુબોધ