રવિવાર, 25 ઑક્ટોબર, 2026

સદ્ગતિ (Sadgati) - પ્રેમચંદ (Premchand)

આ મુન્શી પ્રેમચંદની જાણીતી વાર્તા 'સદ્ગતિ' (Sadgati) ના તમે મોકલેલા પુસ્તકના પાનાઓનું હિન્દી લિપિમાં સંપૂર્ણ ટાઇપિંગ છે, જે તમે તમારા અભ્યાસક્રમ અથવા વિડીયો માટે સીધું વાપરી શકો છો:

સદ્ગતિ (Sadgati) - પ્રેમચંદ (Premchand)

[પાનું ૧ - image_0.png]

सद्गति

दुखी चमार द्वार पर झाडू लगा रहा था और उसकी पत्नी झुरिया, घर को गोबर से लीप रही थी। दोनों अपने-अपने काम से फुर्सत पा चुके थे, तो चमारिन ने कहा—तो जाके पंडित बाबा से कह आओ न। ऐसा न हो कहीं चले जाएँ।

दुखी—हाँ जाता हूँ, लेकिन यह तो सोच, बैठेंगे चीज़ चीज़ पर?

झुरिया—कहीं से खटिया न मिल जाएगी? ठकुराने से माँग लाना।

108

[પાનું ૨ - image_1.png]

दुखी—तू तो कभी-कभी ऐसी बात कह देती है कि देह जल जाती है। ठकुरानेवाले मुझे खटिया देंगे! आग तक तो घर से निकलती नहीं, खटिया देंगे! कैथाने में जाकर एक लोटा पानी माँगू तो न मिले। भला खटिया कौन देगा! हमारे उपले, सेंठे, भूसा, लकड़ी थोड़े ही हैं कि जो चाहे उठा ले जाएँ। ले अपनी खटोली धोकर रख दे। गरमी के तो दिन हैं। उनके आते-आते सूख जाएगी।

झुरिया—वह हमारी खटोली पर बैठेंगे नहीं। देखते नहीं कितने नेम-धरम से रहते हैं।

दुखी ने ज़रा चिंतित होकर कहा—हाँ, यह बात तो है। महुए के पत्ते तोड़कर एक पत्तल बना लूँ तो ठीक हो जाए। पत्तल में बड़े-बड़े आदमी खाते हैं। वह पवित्र है। ला तो डंडा, पत्ते तोड़ लूँ।

झुरिया—पत्तल मैं बना लूँगी, तुम जाओ। लेकिन हाँ, उन्हें सीधा भी तो देना होगा। अपनी थाली में रख दूँ?

दुखी—कहीं ऐसा गजब न करना, नहीं तो सीधा भी जाए और थाली भी फूटे! बाबा थाली उठाकर पटक देंगे। उनको बड़ी जल्दी क्रोध चढ़ आता है। क्रोध में पंडिताइन तक को छोड़ते नहीं, लड़के को ऐसा पीटा कि आज तक टूटा हाथ लिए फिरता है। पत्तल में सीधा भी देना, हाँ। मुदा तू छूना मत। झूरी गोंड़ की लड़की को लेकर साह की दुकान से सब चीजें ले आना। सीधा भरपूर हो। सेर-भर आटा, आध-सेर चावल, पाव-भर दाल, आध-पाव घी, नोन, हल्दी और पत्तल में एक किनारे चार आने पैसे रख देना। गोंड़ की लड़की न मिले तो भुर्जिन के हाथ-पैर जोड़कर ले जाना। तू कुछ मत छूना, नहीं गजब हो जाएगा।

इन बातों की ताकीद करके दुखी ने लकड़ी उठाई और घास का एक बड़ा-सा गट्ठा लेकर पंडित जी से अर्ज करने चला। खाली हाथ बाबा जी की सेवा में कैसे जाता। नजराने के लिए उसके पास घास के सिवाय और क्या था। उसे खाली देखकर तो बाबा दूर ही से दुत्कारते।

2

पं. घासीराम ईश्वर के परम भक्त थे। नींद खुलते ही ईशोपासन में लग जाते। मुँह-हाथ धोते आठ बजते, तब असली पूजा शुरू होती, जिसका पहला भाग भंग की तैयारी थी। उसके बाद आध घंटे तक चंदन रगड़ते, फिर आईने के सामने एक तिनके से माथे पर तिलक लगाते। चंदन की दो रेखाओं के बीच में लाल रोरी की बिंदी होती थी। फिर छाती पर, बाँहों पर चंदन की गोल-गोल

109

[પાનું ૩ - image_2.png]

मुद्रिकाएँ बनाते। फिर ठाकुर जी की मूर्ति निकालकर उसे नहलाते, चंदन लगाते, फूल चढ़ाते, आरती करते, घंटी बजाते। दस बजते-बजते वह पूजन से उठते और भंग छानकर बाहर आते। तब तक दो-चार जजमान द्वार पर आ जाते। ईशोपासन का तत्काल फल मिल जाता। वही उनकी खेती थी।

आज वह पूजन-गृह से निकले, तो देखा दुखी चमार घास का एक गट्ठा लिए बैठा है। दुखी उन्हें देखते ही उठ खड़ा हुआ और उन्हें साष्टांग दंडवत करके हाथ बाँधकर खड़ा हो गया। यह तेजस्वी मूर्ति देखकर उसका हृदय श्रद्धा से परिपूर्ण हो गया। कितनी दिव्य मूर्ति थी। छोटा-सा गोल-मटोल आदमी, चिकना सिर, फूले गाल, ब्रह्मतेज से प्रदीप्त आँखें। रोरी और चंदन देवताओं की प्रतिभा प्रदान कर रही थी। दुखी को देखकर श्रीमुख से बोले—आज कैसे चला रे दुखिया?

दुखी ने सिर झुकाकर कहा—बिटिया की सगाई कर रहा हूँ महाराज। कुछ साइत-सगुन विचारना है। कब मर्जी होगी?

घासी—आज मुझे छुट्टी नहीं। हाँ साँझ तक आ जाऊँगा।

दुखी—नहीं महाराज, जल्दी मर्जी हो जाए। सब सामान ठीक कर आया हूँ। यह घास कहाँ रख दूँ?

घासी—इस गाय के सामने डाल दे और ज़रा झाड़ू लेकर द्वार तो साफ कर दे। यह बैठक भी कई दिन से लीपी नहीं गई। उसे भी गोबर से लीप दे। तब तक मैं भोजन करके आऊँगा। हाँ, यह लकड़ी भी चीर देना। खलिहान में चार खाँची भूसा पड़ा है। उसे भी उठा लाना और भुसौली में रख देना।

दुखी फौरन हुक्म की तामीली करने लगा। द्वार पर झाड़ू लगाई, बैठक को गोबर से लीपा। तब बारह बज गए। पंडित जी भोजन करने चले गए। दुखी ने सुबह से कुछ नहीं खाया था। उसे भी जोर की भूख लगी; पर वहाँ खाने को क्या धरा था। घर यहाँ से मील-भर था। वहाँ खाने चला जाए, तो पंडित जी बिगड़ जाएँ। बेचारे ने भूख दबाई और लकड़ी फाड़ने लगा। लकड़ी की मोटी-सी गाँठ थी; जिस पर पहले कितने ही भक्तों ने अपना जोर आजमा लिया था। वह उसी दम-खम के साथ लोहे से लोहा लेने के लिए तैयार थी। दुखी घास छीलकर बाजार ले जाता था। लकड़ी चीरने का उसे अभ्यास न था। घास उसके खुरपे के सामने सिर झुका देती थी। यहाँ कस-कसकर कुल्हाड़ी का भरपूर हाथ लगाता; पर उस गाँठ पर निशान तक न पड़ता था। कुल्हाड़ी उचट जाती। पसीने में तर था, हाँफता था, थककर बैठ जाता था, फिर उठता था। हाथ उठाए न उठते थे, पाँव काँप रहे थे, कमर न सीधी होती थी, आँखों तले अँधेरा हो रहा था, सिर में चक्कर आ रहे थे, तितलियाँ उड़ रही थीं, फिर भी अपना काम किए जाता था।

शायद कुछ ताकत आती। उसने सोचा, यहाँ चिलम और तंबाकू कहाँ मिलेगी। ब्राह्मणों का पूरा है। ब्राह्मण लोग हम नीच जातों की तरह तंबाकू थोड़े ही पीते हैं। सहसा उसे याद आया कि गाँव में एक गोंड़ भी रहता है। उसके यहाँ ज़रूर चिलम-तंबाकू होगी। तुरंत उसके घर दौड़ा। खैर, मेहनत सफल हुई। उसने तंबाकू भी दी और चिलम भी दी; पर आग वहाँ न थी। दुखी ने कहा—आग की चिंता न करो भाई। मैं जाता हूँ, पंडित जी के घर से आग माँग लूँगा। वहाँ तो अभी रसोई बन रही थी।

यह कहता हुआ वह दोनों चीजें लेकर चला आया और पंडित जी के घर में बरौठे के द्वार पर खड़ा होकर बोला—मालिक, रचि के आग मिल जाए, तो चिलम पी लें।

पंडित जी भोजन कर रहे थे। पंडिताइन ने पूछा—यह कौन आदमी आग माँग रहा है?

पंडित—अरे वही ससुरा दुखिया चमार है। कहा है थोड़ी-सी लकड़ी चीर दे। आग तो है, दे दो।

पंडिताइन ने भवें चढ़ाकर कहा—तुम्हें तो जैसे पोथी-पन्ने के फेर में धरम-करम किसी बात की सुधि ही नहीं रही। चमार हो, धोबी हो, पासी हो, मुँह उठाए घर में चला आए। हिंदू का घर न हुआ, कोई सराय हुई। कह दो दाढ़ीजार से चला जाए, नहीं तो इस लुआठे से मुँह झुलस दूँगी। आग माँगने चले हैं।

पंडित जी ने उन्हें समझाकर कहा—भीतर आ गया, तो क्या हुआ। तुम्हारी कोई चीज तो नहीं छुई। धरती पवित्र है। ज़रा-सी आग दे क्यों नहीं देती, काम तो हमारा ही कर रहा है। कोई लोनिया यही लकड़ी फाड़ता, तो कम-से-कम चार आने लेता।

पंडिताइन ने गरजकर कहा—वह घर में आया क्यों!

पंडित ने हारकर कहा—ससुरे का अभाग था और क्या!

पंडिताइन—अच्छा, इस बखत तो आग दिए देती हूँ, लेकिन फिर जो इस तरह घर में आएगा, तो उसका मुँह ही जला दूँगी।

दुखी के कानों में इन बातों की भनक पड़ रही थी। पछता रहा था, नाहक आया। सच तो कहती हैं। पंडित के घर में चमार कैसे चला आए। बड़े

111

[પાનું ૪ - image_3.png]

पवित्र होते हैं यह लोग, तभी तो संसार पूजता है, तभी तो इतना मान है। भर-चमार थोड़े ही हैं। इसी गाँव में बूढ़ा हो गया, मगर मुझे इतनी अक्ल भी न आई।

इसलिए जब पंडिताइन आग लेकर निकलीं, तो वह मानो स्वर्ग का वरदान पा गया। दोनों हाथ जोड़कर जमीन पर माथा टेकता हुआ बोला—पंडाइन माता, मुझसे बड़ी भूल हुई कि घर में चला आया। चमार की अक्ल ही तो ठहरी। इतने मूरख न होते, तो लात क्यों खाते। पंडिताइन चिमटे से पकड़कर आग लाई थीं। पाँच हाथ की दूरी से घूँघट की आड़ से दुखी की तरफ आग फेंकी। आग की बड़ी-सी चिनगारी दुखी के सिर पर पड़ गई। जल्दी से पीछे हटकर सिर के झोटे देने लगा। उसके मन ने कहा—यह एक पवित्र बाहमन के घर को अपवित्र करने का फल है। भगवान ने कितनी जल्दी फल दे दिया। इसी से तो संसार पंडितों से डरता है। और सबके रुपए मारे जाते हैं। बाहमन के रुपए भला कोई मार तो ले! घर-भर का सत्यानाश हो जाए, पाँव गल-गलकर गिरने लगें।

बाहर आकर उसने चिलम पी और फिर कुल्हाड़ी लेकर जुट गया। खट-खट की आवाजें आने लगीं।

उस पर आग पड़ गई, तो पंडिताइन को उस पर कुछ दया आ गई। पंडित जी भोजन करके उठे, तो बोलीं—इस चमरवा को भी कुछ खाने को दे दो, बेचारा कब से काम कर रहा है। भूखा होगा।

पंडित जी ने इस प्रस्ताव को व्यावहारिक क्षेत्र से दूर समझकर पूछा—रोटियाँ हैं?

पंडिताइन—दो-चार बच जाएँगी।

पंडित—दो-चार रोटियों में क्या होगा? चमार है, कम-से-कम सेर-भर चढ़ा जाएगा।

पंडिताइन कानों पर हाथ रखकर बोलीं—अरे बाप रे! सेर-भर! तो फिर रहने दो।

पंडित जी ने अब शेर बनकर कहा—कुछ भूसी-चोकर हो तो आटे में मिलाकर दो ठो लिट्टी ठोक दो। साले का पेट भर जाएगा। पतली रोटियों से इन नीचों का पेट नहीं भरता। इन्हें तो जुआर का लिट्टा चाहिए।

पंडिताइन ने कहा—अब जाने भी दो, धूप में कौन मरे।

3

दुखी ने चिलम पीकर फिर कुल्हाड़ी संभाली। दम लेने से जरा हाथों में ताकत आ गई थी। कोई आध घंटे तक फिर कुल्हाड़ी चलाता रहा। फिर बेदम होकर वहीं सिर पकड़ के बैठ गया।

इतने में वही गोंड़ आ गया। बोला—क्यों जान देते हो बुड्ढे दादा, तुम्हारे फाड़े यह गाँठ न फटेगी। नाहक हलाकान होते हो।

दुखी ने माथे का पसीना पोंछकर कहा—अभी गाड़ी-भर भूसा ढोना है भाई।

गोंड़—कुछ खाने को मिला कि काम ही कराना जानते हैं। जाके माँगते क्यों नहीं?

दुखी—कैसी बात करते हो चिखुरी, बाहमन की रोटी हमको पचेगी!

गोंड़—पचने को पच जाएगी, पहले मिले तो। मूँछों पर ताव देकर भोजन किया और आराम से सोए, तुम्हें लकड़ी फाड़ने का हुक्म लगा दिया। जमींदार भी कुछ खाने को देता है। हाकिम भी बेगार लेता है, तो थोड़ी-बहुत मजूरी देता है। यह उनसे भी बढ़ गए, उस पर धर्मात्मा बनते हैं।

दुखी—धीरे-धीरे बोलो भाई, कहीं सुन लें तो आफत आ जाए।

यह कहकर दुखी फिर सँभल पड़ा और कुल्हाड़ी की चोट मारने लगा। चिखुरी को उस पर दया आई। आकर कुल्हाड़ी उसके हाथ से छीन ली और कोई आध घंटे खूब कस-कसकर कुल्हाड़ी चलाई; पर गाँठ में एक दरार भी न पड़ी। तब उसने कुल्हाड़ी फेंक दी और यह कहकर चला गया—तुम्हारे फाड़े यह न फटेगी, जान भले निकल जाए।

दुखी सोचने लगा, बाबा ने यह गाँठ कहाँ रख छोड़ी थी कि फाड़े नहीं फटती। कहीं दरार तक तो नहीं पड़ती। मैं कब तक इसे चीरता रहूँगा। अभी घर पर सौ काम पड़े हैं। कार-परोजन का घर है, एक-न-एक ची़ज घटी ही रहती है; पर इन्हें इसकी क्या चिंता। चलूँ जब तक भूसा ही उठा लाऊँ। कह दूँगा, बाबा, आज तो लकड़ी नहीं फटी, कल आकर फाड़ दूँगा।

उसने झौआ उठाया और भूसा ढोने लगा। खलिहान यहाँ से दो फरलांग से कम न था। अगर झौआ खूब भर-भरकर लाता तो काम जल्द खत्म हो जाता; फिर झौवे को उठाता कौन। अकेले भरा हुआ झौआ उससे न उठ सकता था। इसलिए थोड़ा-थोड़ा लाता था। चार बजे कहीं भूसा खत्म हुआ। पंडित जी की नींद भी खुली। मुँह-हाथ धोया, पान खाया और बाहर निकले। देखा, तो

113

[પાનું ૫ - image_4.png]

दुखी झौवा सिर पर रखे सो रहा है। जोर से बोले—अरे दुखिया तू सो रहा है? लकड़ी तो अभी ज्यों-की-त्यों पड़ी है। इतनी देर तू करता क्या रहा? मुट्ठी-भर भूसा ढोने में संध्या कर दी! उस पर सो रहा है। उठा ले कुल्हाड़ी और लकड़ी फाड़ डाल। तुझसे जरा-सी लकड़ी नहीं फटती। फिर साइत भी वैसी ही निकलेगी, मुझे दोष मत देना! इसी से कहा है कि नीच के घर में खाने को हुआ और उसकी आँख बदली।

दुखी ने फिर कुल्हाड़ी उठाई। जो बातें पहले से सोच रखी थीं, वह सब भूल गईं। पेट पीठ में धँसा जाता था, आज सबेरे जलपान तक न किया था। अवकाश ही न मिला। उठना भी पहाड़ मालूम होता था। जी डूबा जाता था, पर दिल को समझाकर उठा। पंडित हैं, कहीं साइत ठीक न विचारें, तो फिर सत्यानाश ही हो जाए। तभी तो संसार में इतना मान है। साइत ही का तो सब खेल है। जिसे चाहें बिगाड़ दें। पंडित जी गाँठ के पास आकर खड़े हो गए और चढ़ावा देने लगे—हाँ, मार कसके, और मार—कसके मार—अबे जोर से मार—तेरे हाथ में तो जैसे दम ही नहीं है। लगा कसके, खड़ा सोचने क्या लगता है। हाँ, बस फटा ही चाहती है! दे उसी दरार में!

दुखी अपने होश में न था। न जाने कौन-सी गुप्त शक्ति उसके हाथों को चला रही थी। वह थकान, भूख, कमजोरी सब मानो भाग गईं। उसे अपने बाहुबल पर स्वयं आश्चर्य हो रहा था। एक-एक चोट वज्र की तरह पड़ती थी। आध घंटे तक वह इसी उन्माद की दशा में हाथ चलाता रहा, यहाँ तक कि लकड़ी बीच से फट गई और दुखी के हाथ से कुल्हाड़ी छूटकर गिर पड़ी। इसके साथ वह भी चक्कर खाकर गिर पड़ा। भूखा, प्यासा, थका हुआ शरीर जवाब दे गया।

पंडित जी ने पुकारा—उठ के दो-चार हाथ और लगा दे। पतली-पतली चेलियाँ हो जाएँ। दुखी न उठा। पंडित जी ने अब उसे दिक करना उचित न समझा। भीतर जाकर बूटी छानी, शौच गए, स्नान किया और पंडिताइन बाना पहनकर बाहर निकले। दुखी अभी तक वहीं पड़ा हुआ था। जोर से पुकारा—अरे क्या पड़े ही रहोगे दुखी, चलो तुम्हारे ही घर चल रहा हूँ। सब सामान ठीक-ठीक है न? दुखी फिर भी न उठा।

अब पंडित जी को कुछ शंका हुई। पास जाकर देखा, तो दुखी अकड़ा पड़ा हुआ था। बदहवास होकर भागे और पंडिताइन से बोले—दुखिया तो जैसे मर गया।

पंडिताइन हकबकाकर बोलीं—वह तो अभी लकड़ी चीर रहा था न?

पंडित—हाँ, लकड़ी चीरते-चीरते मर गया। अब क्या होगा?

पंडिताइन ने शांत होकर कहा—होगा क्या, चमरीने में कहला भेजो मुर्दा उठा ले जाएँ।

एक क्षण में गाँव-भर में खबर हो गई। पूरे में ब्राह्मणों की ही बस्ती थी। केवल एक घर गोंड़ का था। लोगों ने इधर का रास्ता छोड़ दिया। कुएँ का रास्ता उधर ही से था, पानी कैसे भरा जाए! चमार की लाश के पास से होकर पानी भरने कौन जाए! एक बुढ़िया ने पंडित जी से कहा—अब मुर्दा फँकवाते क्यों नहीं? कोई गाँव में पानी पीएगा या नहीं?

इधर गोंड़ ने चमरीने में जाकर सबसे कह दिया—खबरदार, मुर्दा उठाने मत जाना। अभी पुलिस की तहकीकात होगी। दिल्लगी है कि एक गरीब की जान ले ली। पंडित जी होंगे, तो अपने घर के होंगे। लाश उठाओगे तो तुम भी पकड़े जाओगे।

इसके बाद ही पंडित जी पहुँचे; पर चमरीने का कोई आदमी लाश उठाने को तैयार न हुआ, हाँ दुखी की स्त्री और कन्या दोनों हाय-हाय करती वहाँ चलीं और पंडित जी के द्वार पर आकर सिर पीट-पीटकर रोने लगीं। उनके साथ दस-पाँच और चमारिनें थीं। कोई रोती थी, कोई समझाती थी, पर चमार एक भी न था। पंडित जी ने चमारों को बहुत धमकाया, समझाया, मिन्नत की; पर चमारों के दिल पर पुलिस का रोब छाया हुआ था, एक भी न भिनका। आखिर निराश होकर लौट आए।

4

आधी रात तक रोना-पीटना जारी रहा। देवताओं का सोना मुश्किल हो गया। पर लाश उठाने कोई चमार न आया और ब्राह्मण चमार की लाश कैसे उठाते! भला ऐसा किसी शास्त्र-पुराण में लिखा है? कहीं कोई दिखा दे।

पंडिताइन ने झँझलाकर कहा—इन डाइनों ने तो खोपड़ी चाट डाली। सभों का गला भी नहीं पकता।

पंडित ने कहा—रोने दो चुड़ैलों को, कब तक रोएँगी। जीता था, तो कोई बात न पूछता था। मर गया, तो कोलाहल मचाने के लिए सब-की-सब आ पहुँचीं।

पंडिताइन—चमार का रोना मनहूस है।

पंडित—हाँ, बहुत मनहूस।

पंडिताइन—अभी से दुर्गंध उठने लगी।

115

[પાનું ૬ - image_5.png]

पंडित—चमार था ससुरा कि नहीं। साधु-असाधु किसी का विचार है इन सबों को।

पंडिताइन—इन सबों को घिन भी नहीं लगती।

पंडित—भ्रष्ट हैं सब।

रात तो किसी तरह कटी; मगर सबेरे भी कोई चमार न आया। चमारिनें भी रो-पीटकर चली गईं। दुर्गंध कुछ-कुछ फैलने लगी।

पंडित जी ने एक रस्सी निकाली। उसका फंदा बनाकर मुरदे के पैर में डाला और फंदे को खींचकर कस दिया। अभी कुछ-कुछ धुँधलका था। पंडित जी ने रस्सी पकड़कर लाश को घसीटना शुरू किया और गाँव के बाहर घसीट ले गए। वहाँ से आकर तुरंत स्नान किया, दुर्गापाठ पढ़ा और घर में गंगाजल छिड़का।

उधर दुखी की लाश को खेत में गीदड़ और गिद्ध, कुत्ते और कौए नोच रहे थे। यही जीवन-पर्यन्त की भक्ति, सेवा और निष्ठा का पुरस्कार था।

મંગળવાર, 29 સપ્ટેમ્બર, 2026

પૂર્વાપર સંદર્ભ વ્યથાના વીતક


પૂર્વાપર સંદર્ભ સહિત સ્પષ્ટીકરણ

પંક્તિ / વિધાન :

"મારું મરતું મોં જુએ, જો તું એને આ ઘરમાં લાવે !"

૧. પ્રસ્તાવના : કૃતિ અને સર્જક પરિચય

  • કૃતિ : વ્યથાનાં વીતક (પ્રથમ રેખાચિત્ર : ‘હતી ત્યારે મારે ત્રણ ત્રણ મા હતી!’)
  • કર્તા : જોસેફ મેક્વાન
  • સાહિત્ય પ્રકાર : રેખાચિત્ર / આત્મકથાત્મક સંસ્મરણકથા (Pen-portrait / Memoir)
  • વિશેષ સંશોધનાત્મક સંદર્ભ : આ કોઈ કાલ્પનિક વાર્તા કે નાટ્ય-અંશ નથી, પરંતુ જોસેફ મેક્વાનના બાળપણની અંગત, સાચુકલી અને કરુણ પારિવારિક આપવીતી છે. ગુજરાતી દલિત ચરિત્ર-સાહિત્યમાં વંચિત વર્ગની પારિવારિક વેદના અને સ્ત્રી-સંવેદનાને તાદૃશ કરતી આ સીમાચિહ્નરૂપ કૃતિ છે.

૨. પૂર્વાપર સંદર્ભ :

  • કોણ, કોને કહે છે : લેખક જોસેફ મેક્વાન (જસ્યા)નાં દાદી, પોતાના દીકરા (લેખકના પિતા)ને આ આકરા સમ (સોગંદ) આપે છે.
  • ઘટના-સંદર્ભ : લેખકની સગી માતા ‘હીરા’ અતિ રૂપાળી અને ગુણિયલ હતી, પરંતુ તેને ટી.બી. (ક્ષય) થતાં સારવાર માટે જૂની સિવિલ હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી. માતાની આ ગંભીર બીમારી અને લાચારી દરમિયાન લેખકના પિતા અન્ય એક સ્ત્રીના સંપર્કમાં આવ્યા હતા. પત્ની હીરા હજી જીવતી હતી તે દરમિયાન જ પિતા તે બીજી સ્ત્રીને ઘરમાં પત્ની તરીકે લાવવા મક્કમ બન્યા હતા. કુટુંબની આબરૂ, પુત્રવધૂ હીરા પ્રત્યેનો અન્યાય અને નિર્દોષ પૌત્રો (જસ્યા અને મનુ)નું ભવિષ્ય રોળાતું જોઈને દાદી અત્યંત ક્રોધ અને આઘાતમાં આવીને પોતાના દીકરાને આ ઘરમાં બીજી સ્ત્રીને ન લાવવા માટે આ આકરા સોગંદ મૂકે છે.

૩. તાત્વિક અને સંશોધનાત્મક સ્પષ્ટીકરણ (ભાવાર્થ) :

  • સ્ત્રી-દાક્ષિણ્ય અને વડીલની ખુમારી : પિતૃસત્તાક સમાજમાં પુરુષ ગમે ત્યારે બીજું ઘર માંડી શકે તેવી વ્યવસ્થા સામે ઘરની વડીલ સ્ત્રી (સાસુ) પોતાની બીમાર વહુ (હીરા)ના પક્ષે અડીખમ ઊભી રહે છે. દાદીનું આ વિધાન પુત્રની નૈતિક અધોગતિ સામેનો પ્રચંડ નૈતિક આક્રોશ દર્શાવે છે.
  • લોકબોલીની તીવ્રતા અને મનોવૈજ્ઞાનિક દબાણ : "મારું મરતું મોં જુએ" એ ચરોતરી તળપદી લોકબોલીનો અત્યંત આકરો, અંતિમ અને હૃદયવેધક રૂઢિપ્રયોગ છે. જ્યારે તમામ દલીલો અને પારિવારિક સમજાવટો નિષ્ફળ જાય, ત્યારે છેલ્લું હથિયાર પોતાના મૃત્યુના સોગંદ (Emotional ultimatum) મૂકીને અધર્મને રોકવાનો પ્રયાસ છે.
  • કરુણતા અને નિયતિની વક્રતા : આ વિધાન એટલા માટે વધુ કરુણ બને છે કારણ કે દાદીના આ આકરા વિરોધ છતાં પુત્ર માનતો નથી. પરિણામે દાદી પુત્રના લગ્નના આગલા દિવસે અફીણ ઘોળીને પી જાય છે અને આત્મહત્યા વહોરી લે છે, જ્યારે પિતા તે જ સ્થિતિમાં લગ્ન કરી લે છે. આમ, આ વાક્ય માત્ર ધમકી ન રહેતાં આગળ જતાં સર્જાનારી ભયાનક પારિવારિક ત્રાસદી (Tragedy) ની પૂર્વસૂચના (Foreshadowing) બની રહે છે.
  • સાહિત્યિક સૌંદર્ય : આ એક જ સંવાદમાં પારિવારિક વિખવાદ, માતૃપક્ષે રહેલી વહુ પ્રત્યેની સહાનુભૂતિ, દલિત-શ્રમજીવી ઘરની સંકુલ મનોદશા અને સંસ્મરણોમાં ધબકતી જીવંત વાસ્તવિકતા સચોટ રીતે વ્યક્ત થાય છે.

વ્યથાના વીતક’ શીર્ષકની યથાર્થતા

પ્ર. ૩ (અ) ટૂંકનોંધ લખો : [૦૬ ગુણ]

વિષય : ૧. ‘વ્યથાના વીતક’ શીર્ષકની યથાર્થતા


૧. પ્રસ્તાવના : શીર્ષકનો સાહિત્યિક મહિમા અને ‘વ્યથાના વીતક’

સાહિત્યકૃતિમાં શીર્ષક એ કેવળ કોઈ બાહ્ય નામકરણ નથી, પણ કૃતિના અંતરંગ હાર્દ, ભાવવિશ્વ અને સર્જકના જીવનદર્શનને ઉઘાડતી ચાવીરૂપ બારી છે. ઉત્તમ શીર્ષક વાચકને કૃતિના ગર્ભિત સત્ય સુધી દોરી જાય છે. દલિત-પીડિત સંવેદનાના સમર્થ શબ્દશિલ્પી જોસેફ મેકવાન વિરચિત સુપ્રસિદ્ધ રેખાચિત્રસંગ્રહ ‘વ્યથાના વીતક’ નું શીર્ષક આ દૃષ્ટિએ અત્યંત સચોટ, સૂચક અને અન્વર્થક સાબિત થાય છે.

‘વ્યથાના વીતક’ શબ્દમાં બે મૂળભૂત સંકલ્પનાઓ જોડાયેલી છે:

  • વ્યથા : અંતરની ઊંડી પીડા, માનસિક દુઃખ, સામાજિક ઉપેક્ષા અને હૃદયનો વલોપાત.
  • વીતક : વ્યક્તિ પર વીતેલી આપવીતી, જીવનસંઘર્ષ, વેઠેલી વિટંબણાઓ અને જીવનકથા.

આમ, ‘વ્યથાના વીતક’ એટલે જેમના પર કઠોર વિટંબણાઓ વીતી ગઈ છે અને જેમના અંતરમાં મૂંગી વ્યથા સળગી રહી છે તેવા અદના માનવીઓની આપવીતી. લેખકે અહીં ભાલ અને ચરોતર પંથકના શોષિત, વંચિત અને છેવાડાના શ્રમજીવી પાત્રોના જીવનસંઘર્ષને આ શીર્ષક હેઠળ વાચા આપી છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   ‘વ્યથાના વીતક’ શીર્ષક │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
સામાજિક ઉપેક્ષા અને આર્થિક ગરીબી     સ્નેહ, ત્યાગ અને માતૃવાત્સલ્ય      પીડા વચ્ચે ઝળહળતી ખુમારી

૨. અદના અને પીડિત પાત્રોની વ્યથાનું આલેખન

જોસેફ મેકવાને આ સંગ્રહમાં કોઈ રાજા-મહારાજા કે ધનાઢ્યોનાં રેખાચિત્રો નથી આંક્યાં, પરંતુ સમાજના સૌથી નીચલા સ્તરે જીવતા સામાન્ય માનવીઓને કેન્દ્રમાં રાખ્યા છે:

  • જ્ઞાતિપ્રથા અને અસ્પૃશ્યતાને કારણે જેમને સદીઓથી પશુવત્ જીવન જીવવા મજબૂર કરાયા હતા,
  • આર્થિક કંગાલિયત અને બે ટંકના રોટલા માટે જેમણે લોહીનું પાણી કર્યું હતું,
  • અને છતાં, જેમની પીડા ક્યારેય શિષ્ટ સમાજના ચોપડે નોંધાઈ નહોતી.

લેખકે પ્રસ્તાવનામાં નોંધ્યું છે તેમ, આ એવા માનવીઓનાં ચિત્રો છે જેમણે જિંદગીભર કેવળ દર્દ પીધું છે, પણ ક્યારેય પોતાની ખુમારી કે માણસાઈ ગુમાવી નથી. તેથી આ કૃતિઓ સાચા અર્થમાં ‘વીતક’ અને ‘વ્યથા’ની ગાથા બની રહે છે.


૩. સંગ્રહના મુખ્ય રેખાચિત્રોના આધારે શીર્ષકની સાર્થકતા

આ સંગ્રહમાં સમાવિષ્ટ પ્રત્યેક રેખાચિત્ર ‘વ્યથાના વીતક’ શીર્ષકને સો ટકા ચરિતાર્થ કરે છે:

(ક) ‘હતી ત્યારે મારે ત્રણ-ત્રણ મા હતી!’ : આ રેખાચિત્રમાં લેખકે બાળપણમાં માતા ગુમાવ્યા પછી ત્રણ-ત્રણ સ્ત્રીઓ (જન્મદાત્રી, સાચવનારી અને પાલક માતા) પાસેથી મેળવેલા અખૂટ વાત્સલ્યની સાથે તે ગરીબ માતાઓએ વેઠેલી અસહ્ય સામાજિક-આર્થિક વેદનાને આલેખી છે. એ માતૃવાત્સલ્યની પાછળ રહેલું ભૂખ અને દારિદ્ર્યનું ‘વીતક’ વાચકની આંખ ભીની કરી દે છે.

(ખ) ‘ભવાન ભગત’ : ભવાન ભગત જેવા નિઃસ્વાર્થ, સાચા સંત જેવા સેવકનું વ્યક્તિત્વ સમાજ માટે આશીર્વાદરૂપ હતું, છતાં તેમને જીવનભર ગરીબી, ઉપેક્ષા અને સામાજિક પૂર્વગ્રહોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તેમના અંતરની પવિત્રતા સામે જગતે આપેલા ઘાવ એ જ તેમની ‘વ્યથા’ છે.

(ગ) ‘તારો રે ભરૂંસો મને ભારી...’ : ચારે તરફ અન્યાય અને અંધકાર હોવા છતાં, કેવળ ઈશ્વર અને સ્નેહના ભરોસે જિંદગીની વિષમ કસોટીઓ પાર કરનારાં પાત્રોની વ્યથા અહીં હૃદયસ્પર્શી રીતે મુકરાઈ છે.

(ઘ) ‘લક્ષ્મીનો ચાંદલો’ : પુરુષપ્રધાન સમાજમાં એક નિરાધાર અને સંઘર્ષશીલ નારીએ પોતાનું શીલ અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે વેઠેલી યાતનાઓનું આ જીવંત વીતક છે.

૪. વ્યથા વચ્ચે અડીખમ ઊભેલી માણસાઈ અને ખુમારી

જોસેફ મેકવાનના આ રેખાચિત્રોની સૌથી મોટી ખૂબી એ છે કે તે કેવળ રડમસ કે હતાશાજનક નથી. અહીં ‘વ્યથા’ છે, પણ તેની સાથે પાત્રોની ‘ખુમારી’ અને ‘સ્વાભિમાન’ પણ એટલાં જ તેજસ્વી છે.

“જોસેફ મેકવાનનાં પાત્રો આંસુ સારે છે ખરાં, પણ એ આંસુઓમાં ક્યારેય આત્મસન્માન ઓગળવા દેતાં નથી; પીડાની વચ્ચે પણ તેમની માણસાઈ સોનાની જેમ ઝળહળી ઊઠે છે.”

તેમના પાત્રો ભીખ નથી માંગતા, પણ મહેનત અને સચ્ચાઈથી પરિસ્થિતિ સામે માથું ઊંચું રાખીને લડે છે. આ સંઘર્ષશીલતા જ ‘વ્યથાના વીતક’ને એક ઉદાત્ત સાહિત્યિક પરિમાણ બક્ષે છે.

૫. ઉપસંહાર

સમગ્ર ચર્ચાના અંતે નિઃશંકપણે કહી શકાય કે ‘વ્યથાના વીતક’ શીર્ષક બાહ્ય કે આંતરિક બંને દૃષ્ટિએ સર્વથા યોગ્ય, ઔચિત્યપૂર્ણ અને સાર્થક છે. તે સમગ્ર પુસ્તકના પ્રાણ અને કેન્દ્રિય વિષયવસ્તુને એક જ સૂત્રમાં સચોટ રીતે બાંધી આપે છે.

જોસેફ મેકવાને ભાલ પ્રદેશની તળપદી લોકબોલી, જીવતી વાણી અને ઊંડી માનવતાવાદી સંવેદના દ્વારા જે શબ્દચિત્રો કંડાર્યાં છે, તે સામાન્ય વાચકના હૃદયને હચમચાવીને સામાજિક અન્યાય સામે વિચારતો કરી મૂકે છે. આથી, ઉપેક્ષિત માનવજીવનની કરુણ વાસ્તવિકતા અને અડીખમ ખુમારીને પ્રગટ કરતું આ શીર્ષક ‘વ્યથાના વીતક’ સંપૂર્ણપણે યથાર્થ અને ન્યાયસંગત સાબિત થાય છે.

રેખાચિત્ર સાહિત્યસ્વરૂપની વ્યાખ્યા અને તેનાં ઘટકતત્ત્વો

પ્રશ્ન ૨ : રેખાચિત્ર સાહિત્યસ્વરૂપની વ્યાખ્યા જણાવી, તેનાં ઘટકતત્ત્વો સ્પષ્ટ કરો. [ગુણ : ૧૩]


૧. પ્રસ્તાવના : રેખાચિત્ર સ્વરૂપની વિભાવના

અર્વાચીન ગદ્યસાહિત્યના આત્મલક્ષી અને ચરિત્રલક્ષી પ્રભેદોમાં અત્યંત સૂક્ષ્મ, પ્રભાવક અને કલાત્મક સ્વરૂપ એટલે ‘રેખાચિત્ર’. અંગ્રેજી સાહિત્યમાં જેને ‘Pen-portrait’, ‘Character Sketch’ કે ‘Silhouette’ કહેવાય છે, તેને ગુજરાતીમાં આપણે ‘રેખાચિત્ર’ કે ‘શબ્દચિત્ર’ તરીકે ઓળખીએ છીએ.

જેમ કોઈ ચિત્રકાર કાગળ કે કેન્વાસ પર રંગોની વિપુલતા વગર, માત્ર પેન્સિલ કે કૂંચીના ગણતરીના સચોટ લસરકાઓથી કોઈ વ્યક્તિનું આબેહૂબ રૂપ અને વ્યક્તિત્વ ઉપસાવી આપે છે; તેમ સાહિત્યકાર જ્યારે શબ્દોના સંયમિત અને પ્રભાવક લસરકાઓ દ્વારા કોઈ વાસ્તવિક વ્યક્તિના બાહ્ય દેખાવની સાથે તેના અંતરમનની ઊંડી ખાસિયતોને મૂર્ત કરે છે, ત્યારે ‘રેખાચિત્ર’નું નિર્માણ થાય છે.

જીવનચરિત્ર (Biography) માં વ્યક્તિના જન્મથી મૃત્યુ સુધીની સમગ્ર ઘટનાઓનો ક્રમિક ઇતિહાસ હોય છે, જ્યારે રેખાચિત્રમાં સમગ્ર જીવનકથા નથી હોતી, પણ તેના વ્યક્તિત્વની વિશિષ્ટ ક્ષણો અને તેજસ્વી પાસાંઓનો કલાત્મક પરિચય હોય છે.

વિવેચકોના મતે:

“રેખાચિત્ર એટલે વ્યક્તિના બાહ્ય શરીર અને આંતરિક આત્માને શબ્દોના અલ્પ છતાં મર્મવેધી લસરકાઓથી સાક્ષાત્ કરી આપતી વિશિષ્ટ ચરિત્રકળા.”

ગુજરાતી સાહિત્યમાં કાકાસાહેબ કાલેલકર, ગાંધીજી, કનૈયાલાલ મુનશી, રામનારાયણ વિ. પાઠક (‘દ્વિરેફ’), વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદી, સ્વામી આનંદ અને અનુઆધુનિક કાળમાં જોસેફ મેકવાન (‘વ્યથાના વીતક’) જેવા સર્જકોએ રેખાચિત્ર સ્વરૂપને અનોખી ભાતીગળ ઊંચાઈ બક્ષી છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   રેખાચિત્રનાં ઘટકતત્ત્વો │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
  ૧. પાત્રપસંદગી                ૨. બાહ્ય દેખાવ                 ૩. આંતરિક સંવેદના
(અદના કે વિશિષ્ટ માનવી)       (શારીરિક વિશેષતાઓ/લસરકા)        (ગુણ-દોષ અને ચિત્તતંત્ર)
        │                             │                             │
        ▼                             ▼                             ▼
  ૪. પ્રસંગનિરૂપણ              ૫. તટસ્થતા અને સહાનુભૂતિ        ૬. લાઘવ અને શૈલી
(ચાવીરૂપ ઘટનાઓ/પ્રસંગો)         (અતિશયોક્તિ વિના આલેખન)        (સૂચકતા અને કાવ્યાત્મકતા)


૨. રેખાચિત્રની શાસ્ત્રીય વ્યાખ્યાઓ

  • ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ / કોશગત વ્યાખ્યા અનુસાર:

    “કોઈ વ્યક્તિવિશેષના વ્યક્તિત્વનાં મુખ્ય લક્ષણો, ખાસિયતો અને મનોભાવોને ગણતરીના શબ્દો વડે જીવંત રીતે આલેખતી લઘુ ગદ્યકૃતિ એટલે રેખાચિત્ર.”

  • ડૉ. વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદીના મતે:

    “રેખાચિત્રમાં ચરિત્રના સ્થૂળ ઇતિહાસ કરતાં તેના ચૈતસિક સ્પંદનો અને સૂક્ષ્મ લાક્ષણિકતાઓનું દર્શન વિશેષ મહત્ત્વનું બને છે.”

  • અંગ્રેજી સાહિત્યિક પરિભાષા અનુસાર (Oxford Companion to English Literature):

    “A character sketch is a brief descriptive essay or literary portrait analyzing the characteristics and mental qualities of a person rather than narrating a full life story.”

૩. રેખાચિત્ર અને જીવનચરિત્ર વચ્ચેનો તાત્વિક ભેદ

ક્રમતુલનાત્મક મુદ્દોજીવનચરિત્ર (Biography)રેખાચિત્ર (Pen-Portrait / Sketch)
૧.વિસ્તારજન્મથી મરણ સુધીનો વિશાળ ઇતિહાસજીવનની અમુક વિશિષ્ટ ક્ષણો પૂરતો મર્યાદિત
૨.ઘટનાઓતવારીખી ઘટનાઓનું વિગતે આલેખનવ્યક્તિત્વને ઉઘાડતા ચુનંદા પ્રસંગો
૩.પદ્ધતિઇતિહાસલક્ષી અને દસ્તાવેજીચિત્રાત્મક, કલાત્મક અને સૂચક
૪.ધ્યેયસમગ્ર જીવનવૃત્તાંત આપવુંવ્યક્તિના આત્માનો પરિચય કરાવવો


૪. રેખાચિત્રના મુખ્ય ઘટકતત્ત્વો (સવિસ્તર ચર્ચા)

(૧) યોગ્ય પાત્રની પસંદગી (Subject / Character Selection): રેખાચિત્ર માટે કોઈ ઐતિહાસિક મહાપુરુષ કે રાજા-મહારાજા જ હોવા જરૂરી નથી. ઊલટાનું, રોજિંદા જીવનમાં મળતા સામાન્ય, અદના અને ઉપેક્ષિત માનવીઓ પણ રેખાચિત્રનો ઉત્તમ વિષય બની શકે છે. જેમ કે જોસેફ મેકવાને ‘વ્યથાના વીતક’માં ગામડાંના ભવાન ભગત કે શ્રમજીવી સ્ત્રીઓને કેન્દ્રમાં રાખીને ઉત્તમ રેખાચિત્રો આપ્યાં છે. પાત્રમાં કોઈ એવી પોતીકી વિશિષ્ટતા કે માનવીય ઊંડાણ હોવું જોઈએ જે વાચકના ચિત્તને સ્પર્શી જાય.

(૨) બાહ્ય રેખાઓનું આલેખન (Physical Appearance & Mannerisms): ચિત્રકાર જેમ ચહેરાના ખૂણા દોરે, તેમ લેખક પાત્રનો શારીરિક બાંધો, પહેરવેશ, ચાલવાની ઢબ, બોલવાનો લહેકો, બેસવાની રીત કે હસવાના અંદાજને શબ્દબદ્ધ કરે છે. આ બાહ્ય લસરકાઓ એટલા સચોટ હોવા જોઈએ કે વાચકની આંખ સામે તે પાત્ર સાક્ષાત્ ઊભું થઈ જાય.

(૩) આંતરિક મનોભાવો અને સ્વભાવગત વૈશિષ્ટ્ય (Psychological Traits): કેવળ બાહ્ય દેખાવ એ રેખાચિત્ર નથી. પાત્રના અંતરનો સ્વભાવ—તેની દયા, ક્રોધ, સંકોચ, ખુમારી, શ્રદ્ધા કે ભોળપણ—વાચક સમક્ષ પ્રગટ થવું જોઈએ. પાત્રના આંતરિક સદ્ગુણો અને નિર્બળતાઓ બંનેનું સંતુલિત દર્શન અહીં અનિવાર્ય છે.

(૪) ચાવીરૂપ પ્રસંગોની પસંદગી (Illuminating Incidents): રેખાચિત્રકાર આખી જિંદગીના પ્રસંગો નથી વર્ણવતો. તે એવા એક-બે વીજળીના ચમકારા જેવા પ્રસંગો પસંદ કરે છે, જે પાત્રના સાચા વ્યક્તિત્વને એક જ ઝાટકે ખુલ્લું કરી આપે. આવા પ્રસંગો પાત્રના જીવનના 'ટર્નિંગ પોઈન્ટ' કે અગ્નિપરીક્ષા સમાન હોય છે.

(૫) સર્જકની તટસ્થતા અને સહાનુભૂતિ (Objectivity and Empathy): રેખાચિત્રમાં અતિશયોક્તિ કે આંધળી પ્રશંસા ન હોવી જોઈએ. લેખકે તટસ્થ રહીને ગુણ-દોષ બંનેનું વાસ્તવવાદી ચિત્રણ કરવું પડે છે. સાથે સાથે, પાત્ર પ્રત્યે ઊંડી સહાનુભૂતિ અને આદરભાવ હોવો જરૂરી છે, જેથી લખાણ શુષ્ક ન બને.

(૬) લાઘવ અને ચિત્રાત્મક શૈલી (Brevity, Economy of Words & Style): રેખાચિત્રનું મુખ્ય આભૂષણ ‘લાઘવ’ (સંક્ષિપ્તતા) છે. ઓછામાં ઓછા શબ્દોમાં વધુમાં વધુ ભાવ પ્રગટ કરવાની કળા લેખક પાસે હોવી જોઈએ. અલંકારિક અને કાવ્યાત્મક ગદ્ય રેખાચિત્રને જીવંત બનાવે છે.


૫. ગુજરાતી સાહિત્યમાં રેખાચિત્રની વિકાસયાત્રા અને ઉત્તમ ઉદાહરણો

ગુજરાતી સાહિત્યમાં રેખાચિત્ર સ્વરૂપે વિવિધ તબક્કે સમૃદ્ધિ મેળવી છે:

  • ગાંધીજી : ‘સત્યના પ્રયોગો’માં તેમણે રચેલાં પિતાજી, બેચરજી સ્વામી કે નારાયણ હેમચંદ્રનાં ચિત્રો રેખાચિત્રના ઉત્તમ નમૂના છે.
  • સ્વામી આનંદ : ‘કુળકથાઓ’ અને ‘મોનો સંસાર’માં તળપદા માનવીઓ અને સંતોનાં ભાવવાહી રેખાચિત્રો આપ્યાં.
  • કનૈયાલાલ મુનશી : ‘મારી બિનજવાબદાર કહાણી’ અને સ્મરણચિત્રોમાં ઐતિહાસિક પાત્રોની ભવ્ય રેખાઓ કંડારી.
  • જોસેફ મેકવાન – ‘વ્યથાના વીતક’ : ગુજરાતી રેખાચિત્ર સાહિત્યનું સીમાચિહ્ન એટલે જોસેફ મેકવાનનો આ સંગ્રહ. તેમણે ‘હતી ત્યારે મારે ત્રણ-ત્રણ મા હતી!’, ‘ભવાન ભગત’, ‘તારો રે ભરૂંસો મને ભારી...’ અને ‘લક્ષ્મીનો ચાંદલો’ જેવાં રેખાચિત્રો દ્વારા સમાજના સૌથી છેવાડાના, પીડિત અને ગરીબ પાત્રોની આંતરિક ખુમારી, વેદના અને પવિત્રતાનું જે અશ્રુભીનું આલેખન કર્યું છે તે અજોડ છે.

જોસેફ મેકવાનના રેખાચિત્રોની તાકાત દર્શાવતું વિધાન:

“મેકવાનના શબ્દોમાં પાત્ર માત્ર કાગળ પર રહેતું નથી, વાચકની છાતીમાં ધબકવા લાગે છે અને તેની આંખમાંથી અશ્રુ બનીને વહી નીકળે છે.”

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર વિવેચનાત્મક આકલનના અંતે સ્પષ્ટ થાય છે કે રેખાચિત્ર એ અર્વાચીન ગદ્યસાહિત્યનું અત્યંત નાજુક, કલામય અને પડકારરૂપ સ્વરૂપ છે. તેમાં ઇતિહાસકારની ચોકસાઈ, ચિત્રકારની નજર અને કવિની સંવેદનશીલતા ત્રણેયનો ત્રિવેણી સંગમ અનિવાર્ય બને છે.

રેખાચિત્રકાર શબ્દોના અલ્પ પરિમાણમાં પણ માનવ-અસ્તિત્વના વિરાટ સત્યને ઝીલી બતાવે છે. બાહ્ય કદ-કાઠીથી આગળ વધીને માનવહૃદયના ગૂઢ સંવેદનોને સ્પર્શવાની અદભુત ક્ષમતાને કારણે, રેખાચિત્ર સાહિત્યસ્વરૂપ ગુજરાતી ભાષામાં સદા લોકાભિમુખ, ચિરંજીવ અને સંવેદનશીલ બની રહેશે.

જોસેફ મેકવાનના જીવન-કવનનો પરિચય આપી, તેમના સાહિત્યસર્જનની સમીક્ષા

પ્રશ્ન ૨: જોસેફ મેકવાનના જીવન-કવનનો પરિચય આપી, તેમના સાહિત્યસર્જનની સમીક્ષા કરો. [ગુણ : ૧૩]


૧. પ્રસ્તાવના : દલિત અને પીડિત ચેતનાના અગ્રણી શબ્દશિલ્પી

ગુજરાતી સાહિત્યના અનુઆધુનિક પ્રવાહમાં તળ-સંસ્કૃતિ, ભાલ પ્રદેશના સામાજિક પરિવેશ અને ખાસ કરીને દલિત-શોષિત વર્ગના માનવીય સંઘર્ષને ગૌરવપૂર્ણ વાચા આપનાર યુગપ્રવર્તક સર્જક એટલે જોસેફ મેકવાન (૧૯૩૬ – ૨૦૧૦). તેમણે ગુજરાતી ગદ્યસાહિત્યને એક નવો વળાંક આપ્યો. અત્યાર સુધી સાહિત્યમાં જે વર્ગ ઉપેક્ષિત કે હાંસિયામાં ધકેલાયેલો હતો, તે શ્રમજીવી વર્ગની ખુમારી, સંસ્કાર, વેદના અને જીવનસંઘર્ષને તેમણે પોતાની રચનાઓના કેન્દ્રમાં સ્થાપિત કર્યા.

વિવેચકોએ તેમના સર્જકત્વ વિશે યથાર્થ નોંધ્યું છે તેમ, જોસેફ મેકવાનનું સાહિત્ય એ કેવળ સહાનુભૂતિમાંથી નહીં, પણ સ્વાનુભૂતિ અને સળગતી સામાજિક વાસ્તવિકતામાંથી પ્રગટેલું સાહિત્ય છે. તેમની નવલકથા ‘આંગળિયાત’ અને રેખાચિત્રસંગ્રહ ‘વ્યથાના વીતક’ સમગ્ર ભારતીય સાહિત્યમાં અનોખી ઊંચાઈ ધરાવે છે.

                            ┌────────────────────────────────────┐
                            │     જોસેફ મેકવાનનું સર્જનકાર્ય     │
                            └─────────────────┬──────────────────┘
        ┌─────────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┐
        ▼                                     ▼                                     ▼
 નવલકથા સાહિત્ય                        ચરિત્રનિબંધ / રેખાચિત્ર                ટૂંકી વાર્તા અને સંપાદન
(આંગળિયાત, લક્ષ્મણની અગ્નિપરીક્ષા)        (વ્યથાના વીતક)                      (સાધનાની આરાધના વગેરે)

૨. જીવન પરિચય અને પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ

  • જન્મ અને વતન : જોસેફ મેકવાનનો જન્મ ૨૦ ડિસેમ્બર ૧૯૩૬ ના રોજ ખેડા જિલ્લાના ત્રણોલ ગામે થયો હતો. તેમનું વતન આણંદ પાસેનું ઓડ ગામ હતું.
  • શિક્ષણ અને સંઘર્ષ : તેમનું બાળપણ અત્યંત ગરીબી, આર્થિક સંકડામણ અને સામાજિક ભેદભાવો વચ્ચે વીત્યું હતું. વિષમ પરિસ્થિતિઓ સામે ઝઝૂમીને તેમણે શિક્ષણ મેળવ્યું અને એમ.એ., બી.એડ. સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો.
  • અધ્યાપન સેવા : તેઓ વ્યવસાયે શિક્ષક હતા. આણંદની સેન્ટ ઝેવિયર્સ હાઈસ્કૂલમાં તેમણે લાંબા સમય સુધી આચાર્ય અને શિક્ષક તરીકે નિષ્ઠાપૂર્વક સેવાઓ આપી હતી. વિદ્યાર્થીઓમાં સાહિત્યપ્રીતિ અને સંસ્કારસિંચન કરવામાં તેમનું યોગદાન અગ્રગણ્ય રહ્યું.
  • માનસિક ઘડતર : ચરોતર અને ભાલ પ્રદેશની લોકબોલી, વણકર સમાજના તળપદા રીતરિવાજો અને શોષણ સામે જાગેલી ચેતનાએ તેમના સાહિત્યિક વ્યક્તિત્વનો પાયો રચ્યો.


૩. સાહિત્યસર્જનનું સમગ્ર દર્શન

જોસેફ મેકવાને નવલકથા, રેખાચિત્ર, વાર્તા અને નિબંધ જેવાં વિવિધ સ્વરૂપોમાં માતબર પ્રદાન કર્યું છે:

૪. નવલકથાકાર તરીકે જોસેફ મેકવાન (મુખ્ય સીમાચિહ્ન)

જોસેફ મેકવાનને ગુજરાતી સાહિત્યના સીમાચિહ્નરૂપ નવલકથાકાર બનાવવામાં તેમની કૃતિઓનો ફાળો સર્વોપરી છે:

૧. ‘આંગળિયાત’ (૧૯૮૬): આ તેમની સર્વોત્કૃષ્ટ અને કાળજયી નવલકથા છે. ભાલ પંથકના વણકર સમાજની વેદના, સવર્ણ જમીનદારો સામેનો સંઘર્ષ, પિતૃસત્તાક શોષણ અને છતાંય ઝળહળતી ખુમારીનું આલેખન કરતી આ નવલકથા ભારતીય સાહિત્યની એક શ્રેષ્ઠ કૃતિ છે.

  • આંગળિયાતના મુખ્ય પાત્રો અંગદ, ટીહો, વાલી અને કંકુ ગુજરાતી કથાસાહિત્યમાં અમર થઈ ગયા છે.
  • ટીહા અને વાલીનો ઉદાત્ત પ્રેમ અને ટીહાનું બલિદાન વાચકના હૃદયને હચમચાવી મૂકે છે.
  • આ નવલકથા માટે તેમને કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, નવી દિલ્હીનો પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયો હતો.

૨. ‘લક્ષ્મણની અગ્નિપરીક્ષા’: સામાજિક અન્યાય અને ધર્માંતરણ પછી પણ બદલાતી ન રહેતી સામાજિક વાસ્તવિકતા વચ્ચે પિસાઈ રહેલા પાત્રોના માનસિક વલોપાતને આલેખતી આ કૃતિ સંવેદનશીલ છે.

૩. અન્ય નવલકથાઓ : ‘માણસ હોવાની શરતે’, ‘બીજ-ત્રીજના તેજ’, ‘અનંતયાત્રા’, અને ‘દાદાનો દેશ’ જેવી કૃતિઓ દ્વારા તેમણે સમાજના છેવાડાના માનવીઓની અંતરવ્યથાને બારીકાઈથી આલેખી છે.


૫. રેખાચિત્રકાર તરીકે જોસેફ મેકવાન : ‘વ્યથાના વીતક’

ગુજરાતી ચરિત્રનિબંધ અને રેખાચિત્ર સાહિત્યમાં જોસેફ મેકવાનનો સંગ્રહ ‘વ્યથાના વીતક’ એક સીમાસ્તંભ સમાન છે. આ પુસ્તકમાં તેમણે પોતાના જીવનસંપર્કમાં આવેલા સાચા અને સામાન્ય છતાં અસામાન્ય માનવીઓનાં હૃદયદ્રાવક શબ્દચિત્રો દોર્યાં છે:

  • ‘હતી ત્યારે મારે ત્રણ-ત્રણ મા હતી!’ : માતૃપ્રેમની પરમ પવિત્રતા અને ત્રણ-ત્રણ માતાઓ (જન્મદાત્રી, સાચવનારી અને પાલક) ના વાત્સલ્યનું અશ્રુભીનું નિરૂપણ.
  • ‘ભવાન ભગત’ : અદના સેવાભાવી, ઈશ્વરનિષ્ઠ અને ત્યાગી વ્યક્તિત્વનું જીવંત રેખાચિત્ર.
  • ‘તારો રે ભરૂંસો મને ભારી...’ : વિષમ સામાજિક વાતાવરણ વચ્ચે પણ શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસનો દીવો પ્રગટાવી રાખતાં પાત્રોની ખુમારી.
  • ‘લક્ષ્મીનો ચાંદલો’ : સ્ત્રી-સંવેદના અને સામાજિક ઉપેક્ષા સામે સંઘર્ષ કરતી નારીનું દિલચસ્પ ચિત્રણ.

તેમના રેખાચિત્રો વાંચતાં એવું પ્રતીત થાય છે કે પાત્રો સાક્ષાત્ આપણી સામે આવીને પોતાનું દુઃખ રડી રહ્યાં છે.

૬. સર્જનરીતિ અને કલાગત વિશેષતાઓ

(ક) ભાલ અને ચરોતરની તળપદી લોકબોલીનો વિનિયોગ : જોસેફ મેકવાનની ભાષા એ કોઈ પુસ્તકીય કે સંસ્કૃતપ્રચુર ભાષા નથી, પણ ધરતીની સોડમ ધરાવતી જીવતી લોકવાણી છે. તળપદા રૂઢિપ્રયોગો, કહેવતો અને બોલીના વિશિષ્ટ લહેકા તેમની કૃતિઓને અદભુત પ્રતીતિકરતા બક્ષે છે.

(ખ) વાસ્તવવાદી અને તટસ્થ અભિગમ : તેઓ દલિત સમાજનું આલેખન કરતી વખતે કેવળ સવર્ણો પર આક્ષેપબાજી નથી કરતા; પોતાના સમાજમાં રહેલી કુરૂઢિઓ, અંધશ્રદ્ધા, દારૂબંધીની સમસ્યા અને આપસી વેરઝેરને પણ એટલી જ નિર્ભીકતાથી ખુલ્લાં પાડે છે.

(ગ) પાત્રોની અડીખમ ખુમારી અને માનવતા : તેમના પાત્રો લાચાર કે ભીખારી નથી, પણ પોતાની મહેનત અને સ્વાભિમાન પર જીવનારાં અડીખમ માનવીઓ છે. વિષમ પરિસ્થિતિ પણ તેમની માણસાઈને ઝાંખી પાડી શકતી નથી.


૭. પારિતોષિકો અને સાહિત્યિક સન્માન

જોસેફ મેકવાનના માતબર સાહિત્યિક પ્રદાનને ગુજરાત તેમજ ભારત સરકારે મુક્તકંઠે બિરદાવ્યું છે:

  • સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર (દિલ્હી) – ૧૯૮૯ : તેમની ‘આંગળિયાત’ નવલકથા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરનું સર્વોચ્ચ સન્માન પ્રાપ્ત થયું.
  • ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણચંદ્રક : સાહિત્યક્ષેત્રે ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન બદલ.
  • ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કારો : તેમના ‘વ્યથાના વીતક’ જેવા પુસ્તકો રાજ્ય કક્ષાએ પ્રથમ પારિતોષિકથી સન્માનિત થયાં.
  • વિવિધ સાહિત્યિક સંસ્થાઓ દ્વારા તેમનું જાહેર નાગરિક અભિવાદન કરવામાં આવ્યું હતું.

૮. સર્જક તરીકેની વિશેષ મુદ્રા

જોસેફ મેકવાન માત્ર કોઈ એક જ્ઞાતિ કે વર્ગના લેખક નથી, પણ સમગ્ર ‘પીડિત માનવતા’ના સર્જક છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં મુનશી અને દર્શકની ભવ્યતા કે પન્નાલાલની જાનપદી મહેંક જે સ્થાન ધરાવે છે, તેટલું જ વિશિષ્ટ સ્થાન જોસેફ મેકવાને દલિત-સામાજિક વાસ્તવના પ્રણેતા તરીકે અંકિત કર્યું છે.

૯. ઉપસંહાર

સમગ્ર મૂલ્યાંકન કરતાં કહી શકાય કે જોસેફ મેકવાન એ ગુજરાતી સાહિત્યના એવા સમર્થ પ્રહરી હતા જેમણે સાહિત્યને ભદ્રલોક (ઉચ્ચ વર્ગ) ના દીવાનખાનામાંથી બહાર લાવીને ગામડાંની વણકર વાસની ધૂળિયી ગલીઓમાં અને ગરીબોના ઝૂંપડામાં ધબકતું કર્યું.

તેમણે પોતાના સાહિત્ય દ્વારા સાબિત કર્યું કે માનવતા કોઈ ઉચ્ચ કુળ કે સંપત્તિની મોહતાજ નથી; સાચું સૌંદર્ય અને ખુમારી તો શોષણ સામે માથું ઊંચું રાખીને જીવતા સામાન્ય માનવીના હૈયામાં ધબકે છે. પોતાની તળપદી શૈલી, સળગતી સામાજિક નિસબત અને સ્નેહાળ માનવતાવાદી દ્રષ્ટિકોણને કારણે જોસેફ મેકવાન ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં સદા સ્મરણીય અને પ્રેરણારૂપ બની રહેશે.

ટૂંકમાં ઉત્તર - અનસીન


પ્રશ્ન ૧. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો (દરેક પ્રશ્નના ૨ ગુણ):

૧. નરસિંહ મહેતાના પદોમાં કયું સામાજિક ચિંતન મુખ્યત્વે પ્રગટ થાય છે?

  •  ઉત્તર: નરસિંહ મહેતાના પદોમાં મધ્યકાલીન સમાજની જ્ઞાતિપ્રથા, ઊંચ-નીચના ભેદભાવો અને અસ્પૃશ્યતાના દંભ સામેનું સમાનતાવાદી, માનવતાવાદી અને સમરસતાવાદી સામાજિક ચિંતન મુખ્યત્વે પ્રગટ થાય છે. નરસિંહે નાગર જ્ઞાતિના વિરોધ છતાં અછૂત ગણાતા દલિતો (મેઘવાળો) ના વાસમાં જઈને ભજન ગાઈ સામાજિક ક્રાંતિ કરી હતી. તેમના પદોમાં આધ્યાત્મિક અદ્વૈતમાંથી જાગેલું સામાજિક સમભાવનું દર્શન પ્રગટે છે:

    “પક્ષાપક્ષી ત્યાં નહીં પરમેશ્વર, સમદ્રષ્ટિ ને સર્વ સમાન;” તેમના મતે જ્યાં સુધી જીવ-માત્રમાં એક જ ઈશ્વર જોવાની સમભાવપૂર્ણ દ્રષ્ટિ ન કેળવાય, ત્યાં સુધી તમામ સામાજિક આચરણ મિથ્યા છે.

૨. અખાના છપ્પામાં કેવા પ્રકારનું તત્વચિંતન જોવા મળે છે?

  •  ઉત્તર: ૧૭મી સદીના જ્ઞાની કવિ અખાના છપ્પામાં આદ્ય શંકરાચાર્ય પ્રેરિત કેવલાદ્વૈત વેદાંત (અદ્વૈત તત્વચિંતન) જોવા મળે છે. અખો ‘બ્રહ્મ સત્યં જગન્મિથ્યા’ના સિદ્ધાંતને કેન્દ્રમાં રાખીને લૌકિક સંસારને ‘માયા’ કે ‘પ્રપંચ’ ગણાવે છે. સાથે સાથે તેના તત્વચિંતનનું બીજું મુખ્ય પાસું બાહ્યાડંબર, તિલક-માળા, તીર્થયાત્રા અને પાખંડ જેવા કર્મકાંડો પર કરાયેલો ધારદાર બૌદ્ધિક અને વિવેચનાત્મક કટાક્ષ છે. અખાનું ચિંતન બ્રહ્મજ્ઞાન અને અનુભવજન્ય જ્ઞાનને જ સાચી મુક્તિનો માર્ગ માને છે:

    “એક મૂરખને એવી ટેવ, પથ્થર એટલા પૂજે દેવ;”

૩. સાહિત્યિક સંજ્ઞા ‘સાધારણીકરણ’નો ટૂંકો અર્થ આપો.

  •  ઉત્તર: ભારતીય કાવ્યશાસ્ત્રમાં રસસિદ્ધાંત અંતર્ગત આચાર્ય ભટ્ટનાયક દ્વારા પ્રવર્તાવાયેલી અને આચાર્ય અભિનવગુપ્ત દ્વારા પરિપુષ્ટ કરાયેલી સંજ્ઞા એટલે ‘સાધારણીકરણ’ (Universalization / Generalization). સાહિત્યકૃતિ કે નાટકના આસ્વાદ દરમિયાન નાયક-નાયિકા (વિભાવ) ના અંગત સુખ-દુઃખ કે સંવેદનાઓ પોતાના વ્યક્તિગત પરિવેષમાંથી મુક્ત થઈને સાર્વત્રિક, સાર્વજનિક અને સર્વસામાન્ય (Universal) બને તે પ્રક્રિયાને સાધારણીકરણ કહે છે. આ સ્થિતિમાં ભાવક (વાચક/પ્રેક્ષક) વ્યક્તિગત મર્યાદાઓ ભૂલીને રસનો નિર્લેપ અને અલૌકિક આનંદ માણે છે.

૪. ‘મંદાક્રાંતા’ છંદના અક્ષરો અને તેનું ગણ-બંધારણ જણાવો.

  •  ઉત્તર:
    • કુલ અક્ષરો : ૧૭ (સત્તર) અક્ષર (પ્રત્યેક ચરણમાં).
    • ગણ-બંધારણ : મ - ભ - ન - ત - ત - ગા - ગા (\text{— — —} \mid \text{— U U} \mid \text{U U U} \mid \text{— — U} \mid \text{— — U} \mid \text{—} \mid \text{—})
    • યતિ (વિરામ) : ૪થા અને ૧૦મા અક્ષરે યતિ આવે છે.
    • સંસ્કૃત લક્ષણ-સૂત્ર :

      “મંદાક્રાંતા જલધિ-ષડ્-ગૌ મ્ભૌ નતૌ તાદ્ ગુરુ ચેત્ |” (ગુજરાતીમાં કવિ કાન્તના ખંડકાવ્યો ‘પૂર્વાલાપ’ અને ઉમાશંકર જોશીના કરુણ-ગંભીર પ્રકૃતિવર્ણનમાં આ છંદનો સર્વોત્તમ વિનિયોગ થયો છે.)

૫. ‘વર્ણાનુપ્રાસ’ (વર્ણસગાઈ) અલંકાર કોને કહેવાય? એક ઉદાહરણ આપો.

  •  ઉત્તર:
    • લક્ષણ / વ્યાખ્યા : જ્યારે કાવ્યની કોઈ પંક્તિ કે ચરણમાં એકનો એક વર્ણ (અક્ષર/વ્યંજન) શબ્દના પ્રારંભે બે કે તેથી વધુ વખત પુનરાવર્તિત થઈને વિશિષ્ટ નાદમાધુર્ય, રણકાર અને ચમત્કૃતિપૂર્ણ સૌંદર્ય ઉપજાવે, ત્યારે તેને ‘વર્ણાનુપ્રાસ’ કે ‘વર્ણસગાઈ’ અલંકાર (Alliteration) કહે છે.
    • ઉદાહરણ :

      “કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે.” (અહીં ‘ક’ વર્ણનું પાંચ વખત સતત આવર્તન થવાથી કર્ણપ્રિય સંગીતમય નાદ અને કાવ્યસૌંદર્ય પ્રગટે છે.)

મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતામાં ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સંદર્ભે મીરાંની કૃષ્ણભક્તિ

પ્રશ્ન ૨: મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતામાં ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સંદર્ભે મીરાંની કૃષ્ણભક્તિની વિસ્તૃત સમીક્ષા કરો. [ગુણ : ૧૩]


૧. પ્રસ્તાવના : ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા અને મીરાંનું સ્થાન

ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા (Indian Knowledge Systems - IKS) નો મૂળભૂત ઉદ્દેશ માનવીય ચેતનાને ક્ષુદ્ર અહંકાર અને સાંસારિક બંધનોમાંથી મુક્ત કરી પરમતત્વ સાથે એકરૂપ કરવાનો છે. ઉપનિષદ, શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અને શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ દ્વારા પ્રવાહિત થયેલી આ જ્ઞાનધારામાં ભક્તિને માત્ર એક સાધન નહીં, પરંતુ સાધ્ય—સ્વયં પંચમ પુરુષાર્થ—માનવામાં આવી છે. નારદ ભક્તિસૂત્રમાં ભક્તિની વ્યાખ્યા આપતાં લખાયું છે:

“સા ત્વસ્મિન્ પરમપ્રેમરૂપા, અમૃતસ્વરૂપા ચ |” (પરમાત્મા પ્રત્યેનો પરમ અનુરાગ અને સ્નેહ એ જ અમૃતસ્વરૂપ ભક્તિ છે.)

મધ્યકાલીન ભારતની ભક્તિ-ક્રાંતિ દરમિયાન જ્યારે શાસ્ત્રો, કર્મકાંડો અને સામાજિક વાડાઓ સામાન્ય માનવી અને સ્ત્રીઓ માટે દુર્ગમ હતા, ત્યારે મીરાંબાઈ (ઈ.સ. ૧૪૯૮ – ૧૫૪૬) એ કેવળ પ્રેમ અને આત્મસમર્પણના બળે પરબ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર કર્યો. મીરાંની કૃષ્ણભક્તિ એ શુષ્ક જ્ઞાનમાર્ગ કે રૂઢિચુસ્ત કર્મકાંડનો વિરોધ કરીને હૃદયની અત્યંત ઉત્કટ, અંગત અને દિવ્ય સંવેદના દ્વારા પ્રગટેલી ‘પ્રેમલક્ષણા’ અને ‘રાગાનુગા’ ભક્તિનું સર્વોચ્ચ શિખર છે.

ગુજરાતી, રાજસ્થાની અને હિન્દી ત્રણેય ભાષાઓમાં મીરાંનાં પદો આજે પણ માનવચેતનાને આધ્યાત્મિક ઊંચાઈ બક્ષે છે. કવિ ન્હાનાલાલે મીરાં વિશે યથાર્થ ઉચ્ચાર્યું છે:

“મીરાં એટલે પ્રેમદિવાની, મીરાં એટલે ભક્તિરસની અમર સરવાણી.”

                          ┌────────────────────────┐
                          │   મીરાંની કૃષ્ણભક્તિ   │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
 મધુરભાવ / દામ્પત્યભાવ          વિરહની કારમી વેદના             સામાજિક બંધનો સામે વિદ્રોહ
 (જીવાત્મા-પરમાત્માનું અદ્વૈત)   (સૂળી પર સેજનું રહસ્ય)        (લોકમર્યાદા અને રાણાનો ત્યાગ)


૨. મીરાંની ભક્તિનું દાર્શનિક સ્વરૂપ : મધુરભાવ (કાન્તાભાવ)

ભારતીય ભક્તિપરંપરામાં નવધા ભક્તિ ઉપરાંત પાંચ મુખ્ય ભાવો વર્ણવાયા છે: શાંત, દાસ્ય, સખ્ય, વાત્સલ્ય અને મધુરભાવ (કાન્તાભાવ). મીરાંની ભક્તિ મધુરભાવની ચરમસીમા છે.

(૧) શ્રીકૃષ્ણ સાથે સનાતન દામ્પત્ય : મીરાં માટે ગિરિધર ગોપાલ કોઈ દૂર વસતા અલૌકિક ઈશ્વર નથી, પણ પ્રત્યક્ષ પતિ, વર અને પ્રાણનાથ છે. સંસારના નશ્વર સંબંધીઓ કે મેવાડના રાજવી રાણા સંગાના પુત્ર ભોજરાજ સાથેના લૌકિક વિવાહ મીરાંના આત્માને બાંધી શક્યા નહીં. મીરાંએ તો બાલ્યકાળથી જ ગિરિધરને પોતાના અખંડ સુહાગ તરીકે સ્વીકારી લીધા હતા:

“મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ, દૂસરો ન કોઈ; જાકે સિર મોર મુગટ, મેરો પતિ સોઈ.”

અહીં લૌકિક દામ્પત્ય ત્યજીને અલૌકિક પરબ્રહ્મ સાથે લગ્ન સંબંધ જોડવાની જે અદ્ભુત તાત્વિક ભૂમિકા છે, તે ઉપનિષદોના ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’ અને ‘તત્ત્વમસિ’ ના જીવંત સાક્ષાત્કાર સમી છે.

(૨) અનન્યતા અને પૂર્ણ આત્મસમર્પણ : મીરાંની ભક્તિમાં ‘અન્ય’ કોઈનો પ્રવેશ શક્ય જ નથી. તેણે લોકલાજ, કુળની પ્રતિષ્ઠા અને સંસારના તમામ વૈભવોને કૃષ્ણના ચરણોમાં તૃણવત્ ગણીને સમર્પિત કરી દીધા છે:

“તાત-માત, ભ્રાત-બાંધવ, આપણો ન કોઈ; છાંડિ દઈ કુલકી કાનિ, કહા કરિહૈ કોઈ?”


૩. વિરહની પરાકાષ્ઠા અને દર્દનું દાર્શનિક પરિમાણ

મીરાંની કવિતા એ મુખ્યત્વે ‘વિરહની કવિતા’ છે. ભારતીય દર્શનમાં વિરહ એ પરમાત્માથી અલગ પડેલા જીવાત્માની મૂળભૂત વ્યાકુળતા છે. જ્યાં સુધી વિરહની ભઠ્ઠીમાં જીવ તપીને શુદ્ધ ન થાય, ત્યાં સુધી પરમાત્મા સાથે મિલન સંભવ નથી.

(૧) સૂળી પર સેજ અને વિરહની વેદના : મીરાં પોતાના દર્દને સામાન્ય જગત સમજી શકશે નહીં તેમ સ્પષ્ટપણે જણાવે છે. વિરહના આ દર્દને તેણે અત્યંત કાવ્યાત્મક રૂપકમાં રજૂ કર્યું છે:

“હેરી મૈં તો દર્દ દિવાની, મેરો દર્દ ન જાણે કોઈ! ઘાયલકી ગત ઘાયલ જાણે, જે કોઈ ઘાયલ હોય; સૂળી ઉપર સેજ હમારી, સોવણ કિસ બિધ હોય!”

અહીં ‘સૂળી ઉપર સેજ’ એ એક તરફ સાંસારિક ત્રાસ અને બીજી તરફ વિરહાગ્નિની કારમી વેદનાનું સૂચક છે. આ વેદના મીરાંને નિરાશ કરતી નથી, પણ તેની ભક્તિને વધારે તેજોમય બનાવે છે.

(૨) પ્રેમનાં આંસુઓથી વેલનું સિંચન : મીરાંએ ભક્તિની પ્રાપ્તિ સહજ કે આસાનીથી કરી નથી. પોતાના પવિત્ર અશ્રુઓ વડે તેણે ભક્તિની વેલ રોપી અને ઉછેરી છે:

“અંસુવન જલ સીંચિ-સીંચિ, પ્રેમ-બેલિ બોઈ; અબ તો બેલિ ફૈલ ગઈ, આનંદ-ફલ હોઈ!”

દુઃખ અને વિરહનું રૂપાંતરણ પરમાનંદ (Spiritual Bliss) માં થાય છે, તે ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાનો વિજય દર્શાવે છે.


૪. સામાજિક ક્રાંતિ અને સ્ત્રી-સ્વાતંત્ર્યનો વિદ્રોહ

મીરાંની ભક્તિ માત્ર વ્યક્તિગત સાધના નહોતી, પણ સમકાલીન સરંજામશાહી (સામંતશાહી) અને પુરુષપ્રધાન સમાજવ્યવસ્થા સામેનો એક શાંત છતાં પ્રચંડ આંતરિક વિદ્રોહ હતો.

(૧) રાણાના અત્યાચારો અને વિષપાન : રાજમહેલની મર્યાદાઓ છોડીને સાધુ-સંતોના સંગમાં બેસતી અને કરતાલ વગાડી નાચતી મીરાંને મારવા માટે રાણાએ અનેક ષડયંત્રો કર્યા. પરંતુ મીરાંની કૃષ્ણ પ્રત્યેની અડગ શ્રદ્ધા સામે તમામ ઝેર અમૃત બની ગયાં:

“ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી રે, મેવાડના રાણા! ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી!” “રાણોજી રૂઠે તો આપણું કાંઈ નહિ કરે, પ્રભુજી રૂઠે તો મરી જઈએ રે!”

રાજા કરતાં ઈશ્વરની સત્તા સર્વોપરી છે તેવી મીરાંની આ જાહેરાત મધ્યકાલીન યુગની સ્ત્રીચેતનાનું વિરલ ઉદાહરણ છે.

(૨) પદસાહિત્ય અને સંગીતમય લય : મીરાંનાં પદો શાસ્ત્રીય રાગો (જેવા કે માલકૌંસ, બિહાગ, સારંગ, કેદાર) અને રાજસ્થાની-ગુજરાતી લોકઢાળોમાં બંધાયેલાં છે. તેમાં ઘૂંઘરૂનો રણકાર, એકતારાનો સૂર અને નારીહૃદયની આરપાર નીકળી જતી વેદના એકરૂપ થયેલી જોવા મળે છે.

૫. ઉપસંહાર

સમગ્ર સમીક્ષાના અંતે સ્પષ્ટ થાય છે કે મીરાંબાઈ એ ભારતીય જ્ઞાન અને ભક્તિપરંપરાનું એક અદ્વિતીય અને તેજસ્વી નક્ષત્ર છે. મીરાંએ પુરવાર કરી આપ્યું કે પરમાત્માની પ્રાપ્તિ માટે વેદ-વેદાંતના અઘરા શ્લોકો કે જટિલ તપશ્ચર્યા અનિવાર્ય નથી; જો અંતરમાં નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ અને પૂર્ણ સમર્પણ હોય, તો પરબ્રહ્મ સ્વયં જીવની સમીપ આવી જાય છે.

જીવનના અંતિમ તબક્કે મેવાડ છોડીને વૃંદાવન અને ત્યાંથી દ્વારકા આવીને રણછોડરાયની મૂર્તિમાં સમાઈ જનારી મીરાં, જીવાત્મા અને પરમાત્માના પરમ ઐક્યનું અમર પ્રતીક બની ગઈ. ઉમાશંકર જોશીએ સાચું જ કહ્યું છે કે:

“ગુજરાત અને ભારતે મીરાં દ્વારા પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનું સર્વોત્કૃષ્ટ શિખર સર કર્યું છે.”

આમ, મીરાંની કૃષ્ણભક્તિ એ પ્રેમ, ત્યાગ, શૌર્ય અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાનનો એવો ત્રિવેણી સંગમ છે જે સદીઓ વીતવા છતાં સમગ્ર માનવજાત માટે સદા પ્રેરણાદાયી રહેશે.