પ્રસ્તાવના
શબ્દાલંકાર
અલંકારનો તાત્ત્વિક પરિચય (સાહિત્યિક ભૂમિકા)
કાવ્યના આત્મા સમાન રહેલા રસને અભિવ્યક્ત કરવાનું અને કાવ્યશરીર (શબ્દ અને અર્થ)ને શોભા આપવાનું કામ અલંકાર કરે છે.
આચાર્ય દંડી અનુસાર: "કાવ્યશોભા કરાન ધર્માન અલંકારાન પ્રચક્ષતે।" (કાવ્યની શોભા વધારનારા ધર્મો અલંકાર છે).
શબ્દાલંકારમાં કાવ્યનો ચમત્કાર 'શબ્દ આશ્રિત' હોય છે; એટલે કે જો તે શબ્દનો પર્યાયવાચી શબ્દ મૂકવામાં આવે, તો તે અલંકાર અથવા ચમત્કૃતિ નષ્ટ થઈ જાય છે (અસહત્વ પર્યાય પરિવર્તન).
શબ્દાલંકારના ત્રણ પ્રકારો નીચે મુજબ છે.
1.વર્ણાનુપ્રાસ / વર્ણસગાઇ / અનુપ્રાસ અલંકાર
2.શબ્દાનુપ્રાસ / યમક અલંકાર
3.અંત્યાનુપ્રાસ અલંકાર (Rhyme / Tail Rhyme)
૧. વર્ણાનુપ્રાસ / વર્ણસગાઇ અલંકાર (અનુપ્રાસ / Alliteration)
જ્યારે વાક્ય કે પંક્તિમાં એકનો એક વર્ણ (અક્ષર) બે કે તેથી વધુ વખત આવે અને તેનાથી ભાષામાં સુંદર રણકો કે સૌંદર્ય વધે, ત્યારે તેને વર્ણાનુપ્રાસ (વર્ણસગાઇ કે અનુપ્રાસ) અલંકાર કહે છે.
આ એક શબ્દાલંકાર નો પ્રકાર છે.
મુખ્ય લક્ષણો
એક જ અક્ષર કે ધ્વનિનું પુનરાવર્તન થાય છે.આ પુનરાવર્તન સામાન્ય રીતે શબ્દની શરૂઆતમાં હોય છે.કાવ્ય કે વાક્યની શોભા અને લય વધે છે.
(A) સંસ્કૃત વ્યાખ્યા અને કારિકા
આચાર્ય મમ્મટે 'કાવ્યપ્રકાશ'ના અષ્ટમ ઉલ્લાસમાં અનુપ્રાસની વ્યાખ્યા આપતા લખ્યું છે:
> "અનુપ્રાસઃ શબ્દસામ્યં વૈષમ્યેડપિ સ્વરસ્ય યત્।" (કાવ્યપ્રકાશ - ૯.૭૯)
* અર્થ: સ્વરોની વિષમતા (અસમાનતા) હોવા છતાં જ્યાં કેવળ વ્યંજન કે વર્ણોનું સામ્ય (સરખાપણું) જોવા મળે, તેને 'અનુપ્રાસ' કહેવાય છે.
આચાર્ય વિશ્વનાથે 'સાહિત્યદર્પણ'માં કહ્યું છે: "અનુપ્રાસઃ રસાનુકૂલો વર્ણન્યાસઃ।" (રસને અનુકૂળ વર્ણોની રચના કરવી તે અનુપ્રાસ).
(B) હિન્દી કાવ્યશાસ્ત્ર અનુસાર વ્યાખ્યા
"જહાં એક હી વર્ણ કી આવૃત્તિ એક સે અધિક બાર ક્રમશઃ હો, વહાં અનુપ્રાસ અલંકાર હોતા હૈ।"
(C) ઊંડી શાસ્ત્રીય સમજૂતી
વર્ણાનુપ્રાસમાં સ્વર સરખા ન હોય તો પણ ચાલે (જેમ કે: ક, કા, કિ, કુ), પરંતુ વ્યંજન વર્ણનું પુનરાવર્તન અનિવાર્ય છે. શાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિએ અનુપ્રાસના પાંચ ભેદ પડે છે:
૧. એકાનુપ્રાસ: એક કે વધુ વર્ણ જોડીમાં એક જ વાર પુનરાવર્તિત થાય.
૨. વૃત્યાનુપ્રાસ: એક જ વર્ણ બે કરતાં વધુ વખત આવે.
૩. શ્રુત્યાનુપ્રાસ: એક જ ઉચ્ચારણ સ્થાન (દંત્ય, ઓષ્ઠ્ય વગેરે)માંથી બોલાતા વર્ણો આવે.
૪. અંત્યાનુપ્રાસ: ચરણના અંતે વર્ણસામ્ય હોય.
૫. લાટા(તાત્પર્ય)નુપ્રાસ: તાત્પર્ય માત્રના ભેદથી આખો શબ્દ પુનરાવર્તિત થાય.
(D) ઉદાહરણોનું શાસ્ત્રીય વિશ્લેષણ
* પરંપરાગત સાહિત્યિક:
> "કામનાની કૂંપળો કાપી કાળુએ કાળજીપૂર્વક કર્મ કર્યું."
* વિશ્લેષણ: અહીં 'ક' વર્ણનું એકથી વધુ વાર આવર્તન થાય છે. સ્વરો અસમાન છે (કા, કૂ, કા, કા, કા, કં), પરંતુ વ્યંજન 'ક' સમાન હોવાથી મધુર નાદસૌંદર્ય નીપજે છે.
* ફિલ્મી ગીતનું વિશ્લેષણ:
> "ચંદુ કે ચાચા ને, ચંદુ કી ચાચી કો, ચાંદની રાત મેં, ચાંદની ચોક મેં..." (કભી ખુશી કભી ગમ)
* વિશ્લેષણ: આ પંક્તિમાં 'ચ' વ્યંજનનું પદના આરંભે જ સાતથી વધુ વખત આવર્તન થવાથી 'વૃત્યાનુપ્રાસ'નો ચમત્કાર પ્રગટ થાય છે.
અન્ય ઉદાહરણો
(1)કામિની કોકિલા કેલી કૂંજન કરે.
👆 (અહીં 'ક' વર્ણનું પુનરાવર્તન થાય છે.)
(2) મીઠા મધુ ને મીઠા મેઘ રે લોલ, એથી મીઠી મોરી માત રે. (અહીં 'મ' વર્ણનું પુનરાવર્તન થાય છે.)
(3) પાપી પટમાં પાંચ પાંડવ પધાર્યા. (અહીં 'પ' વર્ણનું પુનરાવર્તન થાય છે.)
વધુ ઉદાહરણો
નટવર નિરખ્યા નેન તે, નાથ બીજાને ન નમશે. ('ન' વર્ણ)
કાળા કરમનો કાળો મોહન, કાળું એનું કામ. ('ક' વર્ણ)
ભળવા ભોળા ભગવા ધારી, ભલે પધાર્યા ભૂપ. ('ભ' વર્ણ)
સાગરે સરસ સંધ્યા ખીલી. ('સ' વર્ણ)
જળનો જવાન જળ જશે. ('જ' વર્ણ)
ચંદા ચમકે ચમ ચમ, ચીખે ચીખું ચીં ચીં. ('ચ' વર્ણ)
તારાં તીખાં તીર તમંચા, તાકીને તું માર. ('ત' વર્ણ)
મુખ્ય ફાયદો
આ અલંકાર વાક્યમાં એક સુંદર લય (Rhythm) અને રણકો પેદા કરે છે, જેનાથી કવિતા કે પંક્તિ સાંભળવી ગમે છે.
૨. શબ્દાનુપ્રાસ / યમક અલંકાર (Yamaka / Pun on Words)
જ્યારે વાક્ય કે કાવ્યપંક્તિમાં એક સરખા લાગતા (અથવા સરખા ઉચ્ચારણવાળા) શબ્દો વારંવાર આવે અને દરેક વખતે તેનો અર્થ અલગ-અલગ થતો હોય, ત્યારે તેને યમક (શબ્દાનુપ્રાસ) અલંકાર કહે છે.
મુખ્ય લક્ષણો
એક સરખા ઉચ્ચારવાળા બે કે તેથી વધુ શબ્દો વપરાય છે.
દરેક સ્થાને તે શબ્દનો અર્થ જુદો થાય છે.
તે કવિતામાં અર્થપૂર્ણ નાદ અને ચમત્કૃતિ પેદા કરે છે.
(A) સંસ્કૃત વ્યાખ્યા અને કારિકા
આચાર્ય મમ્મટ કૃત 'કાવ્યપ્રકાશ' અનુસાર:
> "અર્થે સત્યર્થભિન્નાનાં વર્ણાનં સા પુનઃ શ્રુતિઃ। યમકમ્..." (કાવ્યપ્રકાશ - ૯.૮૩)
* અર્થ: અર્થ ધરાવતા હોય તો ભિન્ન અર્થવાળા અને અર્થ ન ધરાવતા હોય તો કેવળ સમાન સ્વર-વ્યંજન સમુદાય (શબ્દ)નું પુનરાવર્તન થવું તેને 'યમક' કે 'શબ્દાનુપ્રાસ' કહે છે.
(B) હિન્દી કાવ્યશાસ્ત્ર અનુસાર વ્યાખ્યા
> "જહાં ભિન્ન-ભિન્ન અર્થોં વાલે સમાન શબ્દોં કી આવૃત્તિ હો, અર્થાત્ એક હી શબ્દ એક સે અધિક બાર આયે ઓર હર બાર ઉસકા અર્થ ભિન્ન હો, વહાં યમક અલંકાર હોતા હૈ।"
(C) ઊંડી શાસ્ત્રીય સમજૂતી
શબ્દાનુપ્રાસ અને યમકમાં સૂક્ષ્મ તફાવત છે, છતાં ગુજરાતી વ્યાકરણમાં બંનેને એક જ કોટિમાં ગણવામાં આવે છે:
* યમક (અર્થભેદ): શબ્દ એક સરખો હોય પરંતુ તેના અર્થ અલગ થાય
(જેમ કે: જવાની - યુવાની / જવાની - જતી રહેવાની).
* શબ્દાનુપ્રાસ (ધ્વનિભેદ): શબ્દોના અર્થ જુદા હોય અને ઉચ્ચારણમાં સામ્ય હોય (જેમ કે: હવે રડશો ખૂણામાં, નહિતર પડશો કૂવામાં).
* જો આ અલંકારમાં શબ્દનો પર્યાયવાચી મૂકીએ (જેમ કે 'જવાની' ની જગ્યાએ 'તારુણ્ય' મૂકીએ) તો અલંકાર નષ્ટ થઈ જાય છે.
(D) ઉદાહરણોનું શાસ્ત્રીય વિશ્લેષણ
* ફિલ્મી ગીતનું વિશ્લેષણ:
> "સજના હૈ મુઝે સજના કે લિયે..." (ફિલ્મ: સોદાગર)
વિશ્લેષણ: પ્રથમ 'સજના' નો અર્થ થાય છે શ્રૃંગાર કરવો/સજાવટ કરવી, જ્યારે બીજા 'સજના' નો અર્થ થાય છે પતિ/પ્રિયતમ. એક જ શબ્દના બે ભિન્ન અર્થ હોવાથી અહીં શાસ્ત્રીય 'યમક અલંકાર' સિદ્ધ થાય છે.
પ્રચલિત ઉદાહરણો
નકશામાં જોયું કે આખો દેશ ન કશામાં છે.
સમજૂતી: પહેલા 'નકશામાં' નો અર્થ 'Map' થાય છે, જ્યારે બીજા 'ન કશામાં' નો અર્થ 'કશામાં નથી અથવા શૂન્ય' થાય છે.
અખા, જજો તું મથુરા, ત્યાં પ્રભુ મળવાના નથી મથુરા!સમજૂતી: પહેલા 'મથુરા' નો અર્થ પવિત્ર 'મથુરા નગરી' છે, જ્યારે બીજા 'મથુરા' નો અર્થ 'મથ્યા વગર / મહેનત વગર' થાય છે.
જવાની તો જવાની છે, થોડી રોકી રોકાવાની છે?
સમજૂતી: પહેલા 'જવાની' નો અર્થ 'યુવાની (Youth)' છે, જ્યારે બીજા 'જવાની' નો અર્થ 'જતી રહેવાની (To go away)' છે.
તપે છે તપેલી ત્યાં તું ક્યાં તપે છે તપેલી?
સમજૂતી: અહીં 'તપેલી' શબ્દ ત્રણ અલગ અર્થમાં છે - ગરમ થવું, વાસણ (તપેલી), અને ગુસ્સે થયેલી સ્ત્રી.
ગાયક ન લાયક તું, ગાવાને બદલે તું ગયો જતો ગાવાને?સમજૂતી: પહેલા 'ગાવાને' નો અર્થ 'ગીત ગાવા માટે' અને બીજા 'ગાવાને' નો અર્થ 'ગાવાના (દક્ષિણ આફ્રિકાના દેશ) તરફ' થાય છે.
વધુ ઉદાહરણો
ખાદ્યપદાર્થો આપવા એ આહાર છે, પણ લોહી આપવું એ તો આ હાડ છે.
સમજૂતી: અહીં 'આહાર' (ખોરાક) અને 'આ હાડ' (હાડકાં/શરીર ઘસવું) શબ્દો વચ્ચે પ્રાસ મળે છે અને બંનેનો અર્થ અલગ છે.
પાણિની પ્રાસાદે પારસમણિ છે, પણ તારી પાસે ક્યાં પાર સમણિ છે?
સમજૂતી: પહેલા 'પારસમણિ' નો અર્થ એક ચમત્કારી પથ્થર છે, જ્યારે બીજા 'પાર સમણિ' નો અર્થ 'સમજણની પાર' થાય છે.
દીવા નથી દરબારમાં, છે અંધારું ઘોર.
માનવજીવન અસ્થિર છે, સાંભળ તું ઓ માનવ જીવન ચોર!
સમજૂતી: પહેલા 'માનવજીવન' નો અર્થ 'મનુષ્યનો અવતાર' છે, જ્યારે બીજા 'માનવ જીવન' નો અર્થ 'માનવના જીવનને ચોરનારી વ્યક્તિ' થાય છે.
કરે છે તું કર્મ, તો શાને રાખે છે તું એનું મર્મ?
સમજૂતી: અહીં 'કર્મ' (કાર્ય) અને 'મર્મ' (રહસ્ય) શબ્દોના ઉચ્ચાર સરખા લાગે છે પણ અર્થ તદ્દન જુદો છે.
હસતાં મુખે જે વેઠે છે સંકટ, એને જ મળે છે પ્રભુનું નિકટ.
સમજૂતી: અહીં 'સંકટ' (મુશ્કેલી) અને 'નિકટ' (નજીક) શબ્દો વચ્ચે સુંદર શબ્દાનુપ્રાસ રચાય છે.
🌷🌷🌷🌷
વર્ણાનુપ્રાસ અને યમક વચ્ચેનો તફાવત
વર્ણાનુપ્રાસ: માત્ર એક જ અક્ષર (જેમ કે ક, મ, પ) વારંવાર આવે છે.યમક / શબ્દાનુપ્રાસ: આખો શબ્દ વારંવાર આવે છે અને તેનો અર્થ બદલાય છે.
નોંધ : ગુજરાતી વ્યાકરણમાં કેટલાક વિદ્વાનો શબ્દાનુપ્રાસ અને યમકને થોડો જુદો પાડે છે (શબ્દાનુપ્રાસમાં માત્ર શબ્દોનો આંતરિક પ્રાસ કે રણકો મહત્વનો હોય છે, જ્યારે યમકમાં અર્થ બદલાવો ફરજિયાત છે), પરંતુ સામાન્ય રીતે પરીક્ષાઓમાં આ બંનેને એકબીજાના પર્યાય તરીકે જ જોવામાં આવે છે.
🌷🌷🌷
૩. અંત્યાનુપ્રાસ અલંકાર (Rhyme / Tail Rhyme)
જ્યારે બે કાવ્યપંક્તિઓના છેડે (અંતમાં) એક સરખા ઉચ્ચારવાળા (પ્રાસ મળતા) શબ્દો આવે, ત્યારે તેને અંત્યાનુપ્રાસ (Rhyme) અલંકાર કહે છે.
આ પણ એક શબ્દાલંકાર નો જ પ્રકાર છે, જેને અંગ્રેજીમાં 'Rhyming Words' કહેવામાં આવે છે.
મુખ્ય લક્ષણો
(1)પ્રાસ હંમેશા પંક્તિની છેલ્લે જ જોવા મળે છે.
(2)ગાતી વખતે કવિતામાં એક સુંદર લય અને પ્રવાહ પેદા થાય છે.
(3)મોટે ભાગે ગરબા, ભજન, અને કવિતાઓમાં આ અલંકારનો ઉપયોગ વધુ થાય છે.
(A) સંસ્કૃત વ્યાખ્યા અને કારિકા
સાહિત્યદર્પણકાર આચાર્ય વિશ્વનાથ અનુસાર:
> "ચરણસ્ય અન્તે પદસામ્યં અથવા વર્ણસામ્યં 'અંત્યાનુપ્રાસઃ'।"
* અર્થ: કાવ્યના ચરણ કે પંક્તિના છેડા પર (અંતમાં) જ્યારે પદ (શબ્દ) અથવા વર્ણનું સામ્ય રચાય, ત્યારે તેને 'અંત્યાનુપ્રાસ' કહેવામાં આવે છે.
(B) હિન્દી કાવ્યશાસ્ત્ર અનુસાર વ્યાખ્યા
> "જહાં છંદ કે પ્રત્યેક ચરણ કે અન્ત માં સમાન વર્ણ યા સમાન સ્વરુક તુક (Rhyme) મિલતે હોં, વહાં અન્ત્યાનુપ્રાસ અલંકાર હોતા હૈ।"
>
(C) ઊંડી શાસ્ત્રીય સમજૂતી
ગેય કાવ્યો (જેમ કે ગરબી, પદ, કવ્વાલી અને ગીતો)માં અંત્યાનુપ્રાસ કાવ્યની 'તુક' (Rhyme) જાળવવાનું કાર્ય કરે છે.
* આ અલંકાર કાવ્યમાં લયબદ્ધતા, સંગીતાત્મકતા અને સ્મરણક્ષમતા (યાદ રહી જવાનો ગુણ) વધારે છે.
* જો પ્રથમ પંક્તિના અંતે ગુરુ અક્ષર હોય તો બીજી પંક્તિના અંતે પણ ગુરુ અક્ષર અને લઘુ હોય તો લઘુ અક્ષર આવીને મેળ બેસાડે છે.
(D) ઉદાહરણોનું શાસ્ત્રીય વિશ્લેષણ
* પરંપરાગત સાહિત્યિક:
> "જેણે પૌષી મારી કાયા,
તેને કેવી રીતે ભૂલું માયા?"
(કવિ દલપતરામ)
* વિશ્લેષણ: પ્રથમ ચરણના અંતે 'કાયા' અને બીજા ચરણના અંતે 'માયા' - બંનેમાં આકારાંત ધ્વનિ સાતત્ય જાળવે છે, જેથી ચરણાંતે 'અંત્યાનુપ્રાસ' બને છે.
* ફિલ્મી ગીતનું વિશ્લેષણ:
> "કજરા રે, કજરા રે, તેરે કારે કારે નૈના!
> મેરે નૈના, મેરે નૈના, તેરે કારે કારે નૈના!"
> (ફિલ્મ: બંટી ઔર બબલી)
> અથવા
> "હસતે હસતે કટ જાયેં રસ્તે, ઝિંદગી યોં હી કટતી રહે!
ખુશી મિલે યા ગમ, બદલેંગે ના હમ, ચાહે દુનિયા બદલતી રહે!"
(ફિલ્મ: ખૂન ભરી માંગ )
* વિશ્લેષણ: 'કટતી રહે' અને 'બદલતી રહે' પંક્તિના અંતે આવીને પ્રાસ રચે છે, જે અંત્યાનુપ્રાસનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે.
પ્રચલિત ઉદાહરણો
જેની જશોદા માવડી,ગોકુળ ચરાવે ગાવડી.(અહીં પંક્તિના અંતે 'માવડી' અને 'ગાવડી' શબ્દોનો પ્રાસ મળે છે.)
વા વાયા ને વાદળ ઉમટિયા,ગોકુળમાં ટહુકિયા મોર., મળવા આવો સુંદર વર શામળિયા (અહીં પંક્તિના અંતે 'ઉમટિયા' અને '' ટહુકિયા' શબ્દો વચ્ચે અનુપ્રાસ છે.)
કાળી ધોળી રાતી ગાય,પીવે પાણી ચરવા જાય.(અહીં પંક્તિના અંતે 'ગાય' અને 'જાય' શબ્દોનો પ્રાસ મળે છે.)
હરિના જન તો મુક્તિ ન માંગે,માંગે જનમોજનમ અવતાર રે.(અપવાદ તરીકે ક્યારેક કડીની વચ્ચે અને છેલ્લે પણ પ્રાસ જોવા મળે છે).
🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷
🎯 પરીક્ષામાં ૯૦%+ લાવવા માટે સ્કોલર કી-પોઇન્ટ્સ
* ઉપક્રમ અને ઉપસંહાર લખવો: ઉત્તરની શરૂઆતમાં આચાર્ય મમ્મટ/દંડીની શ્લોક-કારિકા અને અંતમાં તુલનાત્મક કોષ્ટક અવશ્ય મૂકવું.
* સૂક્ષ્મ તફાવત દર્શાવવો:
* વર્ણાનુપ્રાસ = કેવળ અક્ષર
* શબ્દાનુપ્રાસ = આખો શબ્દ/નાદ
* અંત્યાનુપ્રાસ = પંક્તિનો છેડો (તુક)
* અસહત્વ પર્યાય પરિવર્તન: શબ્દાલંકારમાં શબ્દ બદલી શકાતો નથી તે સિદ્ધાંત ખાસ નોંધવો.
ગુજરાતી સાહિત્યમાં શબ્દાલંકાર એ કાવ્યને શ્રવણમધુર અને રસપ્રદ બનાવવાનું મહત્વનું કાર્ય કરે છે. B.A. Sem-5 / 6 (Major ગુજરાતી) ના વિદ્યાર્થીઓ માટે આ ત્રણેય અલંકારોની શાસ્ત્રીય વ્યાખ્યા, ઊંડી સમજૂતી, પરંપરાગત ઉદાહરણો અને યાદ રાખવા માટે લોકપ્રિય ફિલ્મી ગીતોના ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:
૧. વર્ણાનુપ્રાસ અલંકાર (અનુપ્રાસ)
* શાસ્ત્રીય વ્યાખ્યા: જ્યારે કાવ્યની એક જ પંક્તિમાં કે ચરણમાં એકનો એક વર્ણ (અક્ષર) એક કરતાં વધારે વાર (બે કે તેથી વધુ વખત) ચમત્કૃતિપૂર્ણ રીતે પુનરાવર્તિત થાય, ત્યારે 'વર્ણાનુપ્રાસ' કે 'અનુપ્રાસ' અલંકાર બને છે.
* સમજૂતી: અહીં શબ્દનું નહીં પરંતુ કેવળ અક્ષર (વર્ણ) નું પુનરાવર્તન મહત્વનું છે. અક્ષરોના આ સતત આવર્તનથી કાવ્યમાં એક પ્રકારનો નાદ (Sound) અને લય ઉત્પન્ન થાય છે.
પરંપરાગત સાહિત્યિક ઉદાહરણો:
* "કાશીમાએ કામધંધો કાઢી નાખ્યો." → (ક વર્ણનું પુનરાવર્તન)
* "કાળુનું કાળજું કંપિયું." → (ક વર્ણનું પુનરાવર્તન)
* "પંડીત ચંદુએ ચંદુભાઈની ચંપાને ચાંદની રાતે ચાંદીની ચમચીથી ચટણી ચટાડી." → (ચ વર્ણનું પુનરાવર્તન)
યાદ રાખવા માટે ફિલ્મી ગીતનું ઉદાહરણ:
> "ચંદુ કે ચાચા ને, ચંદુ કી ચાચી કો, ચાંદની રાત મેં, ચાંદની ચોક મેં, ચાંદી કી ચમચ સે ચટની ચટાઈ." (ફિલ્મ: કભી ખુશી કભી ગમ)
> 💡 વિદ્યાર્થીઓ માટે ટીપ: અહીં 'ચ' અક્ષર વારંવાર આવવાથી લય નિર્માણ થાય છે, જે વર્ણાનુપ્રાસનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
>
૨. શબ્દાનુપ્રાસ અલંકાર (યમક)
* શાસ્ત્રીય વ્યાખ્યા: જ્યારે પંક્તિમાં સમાન ઉચ્ચાર ધરાવતા પરંતુ અલગ-અલગ અર્થ ધરાવતા શબ્દો નજીક નજીક આવે અથવા પંક્તિના મધ્યમાં કે અંતે શબ્દોનો પ્રાસ રચાય, ત્યારે 'શબ્દાનુપ્રાસ' (કે યમક) અલંકાર બને છે.
* સમજૂતી: વર્ણાનુપ્રાસમાં માત્ર 'અક્ષર' હોય છે, જ્યારે શબ્દાનુપ્રાસમાં આખો 'શબ્દ' રણકાર પેદા કરે છે. ઉચ્ચારમાં સરખા લાગતા શબ્દો કાવ્યની શોભા વધારે છે.
પરંપરાગત સાહિત્યિક ઉદાહરણો:
* "જવાની તો આખરે જવાની છે." → (પહેલા 'જવાની' = યુવાની, બીજા 'જવાની' = જતી રહેવાની)
* "હવે રંગો ભરી પરીક્ષામાં, નહિતર રડશો બેસી ખૂણામાં અને પડશો આખરે કૂવામાં." → (રડશો-પડશો, ખૂણામાં-કૂવામાં શબ્દપ્રાસ)
* "અખંડ સેવા ૫રમ ધર્મ છે, એ જ સાચું કર્મ કલ્પધર્મ છે." → (શબ્દોનો નાદપ્રાસ)
યાદ રાખવા માટે ફિલ્મી ગીતનું ઉદાહરણ:
> "સૂતેલી શાંતિ સાંભળીને ગજગામિની, ચાલ તું એવી ગજગામિની, લાગે પિછાણી અનુગામિની."
> અથવા વધુ સરળ હિટ ગીત:
> "તેરા ધ્યાન કીધર હૈ, યે તેરા હીરો ઇધર હૈ!... ડિસ્કો મૈં જબ યે ગાના વાગશે, તુજકો ભી નાચને કી ચળ ઉપડશે."
> 💡 વિદ્યાર્થીઓ માટે ટીપ: પંક્તિ વચ્ચે કે અંતે આવતા ઇધર હૈ-કિધર હૈ કે વાગશે-ઉપડશે જેવા સમાન ઉચ્ચારવાળા શબ્દો 'શબ્દાનુપ્રાસ' સરજે છે.
>
૩. અંત્યાનુપ્રાસ અલંકાર
જ્યારે બે કાવ્યપંક્તિઓના છેડે (અંતમાં) એક સરખા ઉચ્ચારવાળા (પ્રાસ મળતા) શબ્દો આવે, ત્યારે તેને અંત્યાનુપ્રાસ (Rhyme) અલંકાર કહે છે. આ પણ એક શબ્દાલંકાર નો જ પ્રકાર છે, જેને અંગ્રેજીમાં 'Rhyming Words' કહેવામાં આવે છે.મુખ્ય લક્ષણોપ્રાસ હંમેશા પંક્તિની છેલ્લે જ જોવા મળે છે.ગાતી વખતે કવિતામાં એક સુંદર લય અને પ્રવાહ પેદા થાય છે.મોટે ભાગે ગરબા, ભજન, અને કવિતાઓમાં આ અલંકારનો ઉપયોગ વધુ થાય છે.પ્રચલિત ઉદાહરણોજેની જશોદા માવડી,ગોકુળ ચરાવે ગાવડી.(અહીં પંક્તિના અંતે 'માવડી' અને 'ગાવડી' શબ્દોનો પ્રાસ મળે છે.)વા વાયા ને વાદળ ઉમટ્યાં,ગોકુળમાં તારા લાલ નરટ્યા.(અહીં પંક્તિના અંતે 'ઉમટ્યાં' અને 'નરટ્યા' શબ્દો વચ્ચે અનુપ્રાસ છે.)કાળી ધોળી રાતી ગાય,પીવે પાણી ચરવા જાય.(અહીં પંક્તિના અંતે 'ગાય' અને 'જાય' શબ્દોનો પ્રાસ મળે છે.)હરિના જન તો મુક્તિ ન માંગે,માંગે જનમોજનમ અવતાર રે.(અપવાદ તરીકે ક્યારેક કડીની વચ્ચે અને છેલ્લે પણ પ્રાસ જોવા મળે છે).
* શાસ્ત્રીય વ્યાખ્યા: જ્યારે કાવ્યની બે કે તેથી વધુ પંક્તિઓ અથવા ચરણના અંતે (છેડે) સમાન ઉચ્ચાર કે પ્રાસ વાળા શબ્દો આવે, ત્યારે 'અંત્યાનુપ્રાસ' અલંકાર બને છે.
* સમજૂતી: આ અલંકાર પંક્તિની એકદમ છેલ્લે જોવા મળે છે. કવિતાની ગેયતા (ગાઇ શકાય તેવો ગુણ) વધારવા માટે અંત્યાનુપ્રાસ સૌથી વધુ વપરાય છે.
પરંપરાગત સાહિત્યિક ઉદાહરણો:
* "જેણે પૌષી મારી કાયા,
તેને કેવી રીતે ભૂલું માયા?" → (કાયા - માયા)
* "રે આત્મન! તું કાં રડે? વિચાર કર તું મનમાં,
શાંતિ મળશે તને ક્યાંય નહીં જગતમાં." → (મનમાં - જગતમાં)
યાદ રાખવા માટે ફિલ્મી ગીતનું ઉદાહરણ:
> "જેની કંકુ ચોખાથી પૂજા થતી હતી,
> એ જ કુલડી આજે વાડીએ ફૂટાતી હતી."
> (ગુજરાતી લોકપ્રિય ગીત/ફિલ્મી ઢાળ)
> અથવા હિન્દી ફિલ્મી ગીત:
> "દિલ ચીઝ ક્યા હૈ આપ મેરી જાન લીજિયે,
> બસ એક બાર મેરા કહા માન લીજિયે."
વધુ ઉદાહરણોજે નમે તે સૌને ગમે,મોટા લોક તો મોટે રમે.(અંતમાં 'ગમે' અને 'રમે' વચ્ચે પ્રાસ છે.)જીવતાં જીવ સુખ ન ભોગવ્યું,મુઆ પછી ઘર ખોદાવ્યું.(અંતમાં 'ભોગવ્યું' અને 'ખોદાવ્યું' વચ્ચે પ્રાસ છે.)લક્ષ્મી તેને ચાંલ્લો કરવા જાય,ધોવા માટે મોઢું નાહવા જાય.(અંતમાં 'જાય' અને 'જાય' શબ્દો વચ્ચે પ્રાસ છે.)ઊંડો કૂવો ને ફાટેલી બોક,શીખામણ આપે આખો લોક.(અંતમાં 'બોક' અને 'લોક' વચ્ચે પ્રાસ છે.)નાયક ન લાયક તું ગાવાને,બદલે તું ગયો જતો ખાવાને.(અંતમાં 'ગાવાને' અને 'ખાવાને' વચ્ચે પ્રાસ છે.)યાદ રાખવાની ચાવીજ્યારે પણ કોઈ કવિતા, ગીત કે પંક્તિની બે લીટીઓ પૂરી થાય અને છેલ્લે બોલવામાં એક સરખો અવાજ (Rhyme) આવે, ત્યારે આંખ બંધ કરીને તે અંત્યાનુપ્રાસ અલંકાર બને છે.
> 💡 વિદ્યાર્થીઓ માટે ટીપ: બંને પંક્તિના અંતે આવતા લીજિયે - લીજિયે (અથવા કાયા - માયા) પંક્તિના છેડાને જોડીને સુંદર અંત્યાનુપ્રાસ રચે છે.
>
📊 પરીક્ષા લક્ષી ઝડપી સરખામણી (Quick Summary)
| અલંકારનું નામ | મુખ્ય ઓળખ | ક્યાં જોવા મળે? | કી-વર્ડ / યાદ રાખવાની ટ્રીક |
|---|---|---|---|
| વર્ણાનુપ્રાસ | અક્ષરનું પુનરાવર્તન | આખી પંક્તિમાં | ચંદુ કે ચાચા... ('ચ' અક્ષર) |
| શબ્દાનુપ્રાસ | શબ્દ કે સમાન ધ્વનિ | પંક્તિની વચ્ચે/અંતે | જવાની - જવાની (સમાન શબ્દ) |
| અંત્યાનુપ્રાસ | પંક્તિના અંતે પ્રાસ | ચરણ/પંક્તિના છેડે | લીજિયે - લીજિયે (છેલ્લા શબ્દો) |
મુખ્ય ૩ અનુપ્રાસ અલંકારો વચ્ચેનો તફાવત૧. વર્ણાનુપ્રાસ: પંક્તિની શરૂઆતમાં એક જ અક્ષર વારંવાર આવે (દા.ત., કામિની કોકિલા...).૨. શબ્દાનુપ્રાસ/યમક: આખા શબ્દો સરખા હોય પણ અર્થ જુદો હોય (દા.ત., જવાની તો જવાની છે).૩. અંત્યાનુપ્રાસ: પંક્તિના અંતે સમાન ઉચ્ચાર વાળા શબ્દો આવે (દા.ત., માવડી - ગાવડી).
અહીં વર્ણાનુપ્રાસ, યમક/શબ્દાનુપ્રાસ અને અંત્યાનુપ્રાસ અલંકારની સમજૂતી ચકાસવા માટે ૧૦ પ્રશ્નોની એક વિશેષ ક્વિઝ તૈયાર છે.
ગુજરાતી અલંકાર ક્વિઝ (વર્ણાનુપ્રાસ, યમક અને અંત્યાનુપ્રાસ) []
"કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે." - આ પંક્તિમાં કયો અલંકાર છે?
[]
1. અંત્યાનુપ્રાસ
ખોટું. આ અલંકારમાં પંક્તિના અંતે પ્રાસ રચાય છે, જ્યારે અહીં એવું નથી.
2. વર્ણાનુપ્રાસ
સાચો જવાબ! અહીં 'ક' વર્ણનું વારંવાર પુનરાવર્તન થવાથી વર્ણાનુપ્રાસ (અનુપ્રાસ) અલંકાર બને છે.
3. યમક
ખોટું. યમક અલંકારમાં એક શબ્દનું પુનરાવર્તન થાય છે અને અર્થ અલગ હોય છે, અહીં વર્ણ (અક્ષર) પુનરાવર્તિત થાય છે.
4. ઉપમા
ખોટું. અહીં સરખામણી કરવામાં આવી નથી.
Hint:
પંક્તિમાં પ્રથમ અક્ષરો (જેમ કે 'ક') પર ધ્યાન આપો. સમાન અક્ષર વારંવાર રિપીટ થાય ત્યારે કયો અલંકાર બને છે?
"અખાડામાં જવાના અખાડા ન કરવા." - આ વાક્યમાં કયો અલંકાર છે?
[]
1. યમક
સાચો જવાબ! અહીં 'અખાડા' શબ્દ બે વાર આવે છે અને બંને વખતે તેનો અર્થ અલગ છે (પહેલો અખાડો એટલે કુસ્તીનું મેદાન, બીજો અખાડા એટલે તૈયારીઓ/પ્રયાસ).
2. વર્ણાનુપ્રાસ
ખોટું. વર્ણાનુપ્રાસમાં એક સરખા અક્ષર આવે છે, જ્યારે અહીં આખો શબ્દ જ બે વાર આવ્યો છે.
3. અંત્યાનુપ્રાસ
ખોટું. અહીં શબ્દના અંતે પ્રાસ મેળવવામાં આવ્યો નથી.
4. રૂપક
ખોટું. અહીં સરખામણી કે આરોપણ નથી.
Hint:
આ વાક્યમાં કયો શબ્દ બે વાર રિપીટ થયો છે? શું તેનો અર્થ બંને જગ્યાએ સમાન છે?
"જેવી કાયા તેવી માયા, અંતે હરિ ભજે તે તરી જાયા." - આ પંક્તિઓમાં કયો અલંકાર છે?
[]
1. વર્ણાનુપ્રાસ
ખોટું. અહીં પ્રાસ પંક્તિના અંતે રચાય છે.
2. યમક
ખોટું. અહીં કોઈ શબ્દ બે અલગ અર્થ સાથે પુનરાવર્તિત થતો નથી.
3. અંત્યાનુપ્રાસ
સાચો જવાબ! અહીં પહેલી પંક્તિના અંતે આવતો શબ્દ 'માયા' અને બીજી પંક્તિના અંતે આવતો શબ્દ 'જાયા' વચ્ચે પ્રાસ રચાય છે.
4. ઉત્પ્રેક્ષા
ખોટું. અહીં સંભાવના દર્શાવવામાં આવી નથી.
Hint:
પંક્તિઓના અંતમાં આવતા શબ્દો પર ધ્યાન આપો (માયા અને જાયા). સમાન ઉચ્ચાર વાળા શબ્દો ક્યાં આવે છે?
"દમયંતી દમકતી દામિની." - આ પંક્તિમાં કયો અલંકાર છે?
[]
1. યમક
ખોટું. અહી અલગ અર્થ ધરાવતા શબ્દોનું પુનરાવર્તન નથી.
2. અંત્યાનુપ્રાસ
ખોટું. પંક્તિના અંતે પ્રાસ રચાયો નથી.
3. શ્લેષ
ખોટું. અહીં શબ્દના એક કરતાં વધુ અર્થ નીકળતા નથી.
4. વર્ણાનુપ્રાસ
સાચો જવાબ! અહીં 'દ' અક્ષરનું સળંગ પુનરાવર્તન થવાથી વર્ણાનુપ્રાસ અલંકાર બને છે.
Hint:
દરેક શબ્દની શરૂઆત ક્યા અક્ષરથી થાય છે તે જુઓ.
"જવાની તો જવાની છે, પણ જવાની ક્યાં રહેવાની છે?" - આ વાક્યમાં કયો અલંકાર છે?
[]
1. યમક
સાચો જવાબ! અહીં 'જવાની' શબ્દ બે વાર વપરાયો છે, પહેલીવાર અર્થ 'યુવાની' થાય છે અને બીજીવાર અર્થ 'ચાલ્યા જવું' થાય છે.
2. વર્ણાનુપ્રાસ
ખોટું. શબ્દના પુનરાવર્તન સાથે અલગ અર્થ હોવાથી તે યમક બને છે.
3. અંત્યાનુપ્રાસ
ખોટું. અંતે પ્રાસ રચાતો નથી.
4. અનન્વય
ખોટું. અહીં ઉપમેયની સરખામણી ખુદ ઉપમેય સાથે નથી કરવામાં આવી.
Hint:
'જવાની' શબ્દ વાક્યમાં કેટલી વખત આવ્યો છે? શું બંને વખત તેનો સમાન અર્થ છે?
"વિદ્યા ભણ્યો જેહ, તેહ ઘેર વૈભવ રૂડો." - આ પંક્તિમાં કયો અલંકાર છે?
[]
1. યમક
ખોટું. પંક્તિમાં શબ્દોનો અલગ અર્થ સાથેનો મેળ નથી.
2. અંત્યાનુપ્રાસ
સાચો જવાબ! અહીં ચરણના અંતે આવતા શબ્દો 'જેહ' અને 'તેહ' વચ્ચે પ્રાસ રચાય છે, જે અંત્યાનુપ્રાસ અલંકાર છે.
3. વર્ણાનુપ્રાસ
ખોટું. પ્રાસ પંક્તિના અંતે છે.
4. વ્યાજસ્તુતિ
ખોટું. અહીં સ્તુતિમાં નિંદા કે નિંદામાં સ્તુતિ નથી.
Hint:
પ્રથમ ચરણના અંતે 'જેહ' અને બીજા ચરણના અંતે 'તેહ' છે. આ કયા અલંકારની વિશેષતા છે?
"મીઠા મધુ ને મીઠા મેહુલા રે લોલ." - આ પંક્તિમાં કયો અલંકાર છે?
[]
1. યમક
ખોટું. અહીં અક્ષરોની સમાનતા મુખ્ય છે.
2. અંત્યાનુપ્રાસ
ખોટું. પંક્તિના અંતે પ્રાસ નથી.
3. વ્યતિરેક
ખોટું. અહીં ઉપમાન કરતા ઉપમેયને ચડિયાતું બતાવવામાં આવ્યું નથી.
4. વર્ણાનુપ્રાસ
સાચો જવાબ! અહીં 'મ' અક્ષરના પુનરાવર્તનના કારણે વર્ણાનુપ્રાસ (પ્રાસાનુપ્રાસ) બને છે.
Hint:
શબ્દો પર ધ્યાન આપો: 'મીઠા' માં 'મ', 'મધુ' માં 'મ', 'મીઠા' માં 'મ', અને 'મેહુલા' માં 'મ'.
"તારે સૂર માં સૂર મિલાવવો પડશે." - આ વાક્યમાં કયો અલંકાર છે?
[]
1. વર્ણાનુપ્રાસ
ખોટું. અહીં શબ્દનું પુનરાવર્તન છે.
2. અંત્યાનુપ્રાસ
ખોટું. વાક્યના અંતે પ્રાસ રચાયો નથી.
3. યમક
સાચો જવાબ! અહીં 'સૂર' શબ્દ બે વાર આવ્યો છે, પ્રથમ 'સૂર' નો અર્થ 'અવાજ/ધ્વનિ' અને બીજા 'સૂર' નો અર્થ 'તાલ/મેળ' થાય છે.
4. રૂપક
ખોટું. આ રૂપક અલંકાર નથી.
Hint:
'સૂર' શબ્દને બે અલગ-અલગ અર્થમાં કેવી રીતે વાપરી શકાય તે વિચારો.
"જોજો રે મોટાના બોલ, ઉજ્જડમાં જાયે ઢોલ." - આ પંક્તિમાં કયો અલંકાર છે?
[]
1. વર્ણાનુપ્રાસ
ખોટું. પ્રાસ પંક્તિના અંતે છે, માત્ર શરૂઆતમાં નથી.
2. અંત્યાનુપ્રાસ
સાચો જવાબ! પ્રથમ પંક્તિના અંતે 'બોલ' અને બીજી પંક્તિના અંતે 'ઢોલ' શબ્દનો પ્રાસ મળે છે.
3. યમક
ખોટું. અહી એક શબ્દ બે અલગ અર્થ સાથે નથી.
4. શ્લેષ
ખોટું. અહીં શ્લેષ અલંકાર નથી.
Hint:
બંને પંક્તિઓના અંતે આવતા શબ્દો ('બોલ' અને 'ઢોલ') સમાન ઉચ્ચાર વાળા છે.
"દિવાળીમાં દીવાઓની હારમાળા દીપે છે." - આ વાક્યમાં કયો અલંકાર છે?
[]
1. વર્ણાનુપ્રાસ
સાચો જવાબ! અહીં 'દ' વર્ણ વારંવાર (દિવાળી, દીવાઓની, દીપે) આવે છે, તેથી વર્ણાનુપ્રાસ અલંકાર છે.
2. યમક
ખોટું. અહીં વર્ણોનું પુનરાવર્તન છે.
3. અંત્યાનુપ્રાસ
ખોટું. અંતે પ્રાસ મળતો નથી.
4. ઉપમા
ખોટું. અહીં ઉપમા નથી.
Hint:
વાક્યના મોટાભાગના શબ્દો ક્યા અક્ષરથી શરૂ થાય છે તેના પર ધ્યાન આપો.
