અખાના છપ્પામાં તત્વચિંતન
પ્રસ્તાવના
અખા ભગત આપણી ભાષાના ઉચ્ચ કોટિના જ્ઞાની કવિ છે અખો એ ગુજરાતી સાહિત્યના સર્વોચ્ચ જ્ઞાનમાર્ગી અને અદ્વૈત વેદાંતી કવિ છે. શંકરાચાર્યના અદ્વૈત વેદાંત દર્શનનો પ્રભાવ તેમના વિચારોમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે . તેમણે પોતાની કૃતિઓ જેવી કે "અખેગીતા" અને "અનુભવબિંદુ"માં વેદાંતના ગૂઢ સિદ્ધાંતો સરળ ભાષામાં સમજાવ્યા છે અખો ભગત (આશરે ૧૫૯૧ થી ૧૬૫૬) અમદાવાદ પાસેના જેતલપુરના વતની હતા. વ્યવસાયે સોની. દુનિયાના દંભ અને પાખંડ દેખીને એમનો માંહ્યલો ઊકળી ઊઠતો હતો. કડવા અનુભવોના કારણે એમણે વૈરાગ્ય લઈ ગુરુની શોધ આદરી હતી. પણ ધર્મસ્થાનોમાં ય આડંબર જ મળ્યો, સાચા ગુરુ ન મળ્યા.
"અનુભવની ઉત્કટતા અને મૌલિકતાને કારણે આ (અખેગીતા) કૃતિ ભગવદ્ગીતાના કુળની એક સ્વતંત્ર ગીતારચના તરીકે સ્વીકારવાપાત્ર છે."
-સાહિત્યકાર ઉમાશંકર જોશી
છપ્પા કોને કહેવાય ?
ચોપાઈ છંદમાં લખેલા એમના કાવ્યો છ પદ (ચરણ)ના હોવાથી છપ્પા તરીકે ઓળખાય છે. (છપાઈ ઉપરથી છપ્પો, ‘પાઈ’ એટલે પાય, ચરણ, પગ, પંક્તિ)
અખાના છપ્પા : છ-ચરણી (ક્વચિત્ આઠ ચરણ સુધી ખેંચાતી) ચોપાઈનો બંધ ધરાવતા અને વેશનિંદા, આભડછેટ, ગુરુ વગેરે 45 અંગોમાં વહેંચાઈને 755 જેટલી સંખ્યામાં મળતા અખા ભગતકૃત છપ્પા. એમાં વિધાયક તત્ત્વવિચારની સામગ્રી ભરપૂર છે, છતાં એની લોકપ્રિયતા વિશેષપણે એમાંનો નિષેધાત્મક ભાગ, જેમાં ધાર્મિક–સાંસારિક આચારવિચારોનાં દૂષણોનું વ્યંગપૂર્ણ નિરૂપણ મળે છે, તેને કારણે છે.
છપ્પાઓમાં અખા ભગત બ્રહ્મની સર્વવ્યાપિતા, અખંડતા, અવિકાર્યતા અને અનિર્વચનીયતા દર્શાવી એનું સ્વરૂપ સ્ફુટ કરે છે; જગતપ્રપંચનું મિથ્યાત્વ સમજાવે છે અને માયા જીવોને કેવી રીતે રમાડે છે તેનું વર્ણન કરી ‘અ-મન’ અંતરમાં અકર્તા થઈને રહેવાનું સૂચવે છે. આ છપ્પામાં તીખી-તમતમતી વાણીમાં એમણે આત્માને વીંધી નાંખે અને આંખના પડળ ઉઘાડી દે એવા મર્મવેધી કટાક્ષ કર્યા છે.
અખાની કાવ્યરચનાઓ
આત્માના અનુભવને અને જ્ઞાનને એમણે આ ‘કાવ્યરચનાઓમાં કલાત્મકરીતે નિરૂપ્યાં છે.
છે.
(1) અખેગીતા’
(2)‘પંચીકરણ’
(3) ‘ગુરુ-શિષ્ય સંવાદ’
(4)‘ચિત્તવિચાર સંવાદ’
(5) ‘અનુભવબિંદુ’
અખાના છપ્પાઓમાં તત્વજ્ઞાનની વિશેષતાઓ
(1) પાખંડ અને બાહ્ય આડંબરોનો વિરોધ: અખો ધર્મના નામે ચાલતા દેખાવને વખોડતા. જેમ કે,
"તિલક કરતાં ત્રેપન વહ્યાં, જપમાળાનાં નાકાં ગયાં",
જે દર્શાવે છે કે માત્ર તિલક કરવાથી કે માળા ફેરવવાથી ઈશ્વર મળતા નથી
(2) મૂર્તિપૂજા અને અંધશ્રદ્ધા પર કટાક્ષ:
એક મુરખને એવી ટેવ, પથ્થર એટલા પૂજે દેવ - આ પંક્તિ દ્વારા તેઓ પથ્થરની પૂજા કરતા અજ્ઞાની લોકોની ટીકા કરે છે અને સાચું જ્ઞાન મેળવવાની પ્રેરણા આપે છે.
(3) સમાનતા અને આત્મજ્ઞાન: તેઓ આંતરિક શુદ્ધિ અને જ્ઞાનને મહત્વ આપતા. અખાના મતે ઈશ્વર દરેક જીવમાં સરખા રહેલા છે અને સાચો જ્ઞાની પુરુષ તમામ પ્રાણીઓમાં પરમાત્મા જ જુએ છે.
(4) સાચા ગુરુનું મહત્વ: સંસારની માયા અને મિથ્યા બાબતોથી મુક્ત થવા માટે અખાએ આત્મખોજ અને ગુરુના માર્ગદર્શનને સર્વોપરી ગણાવ્યું છે
(5) અખાની કૃતિ 'અનુભવબિંદુ' તેની ગૂઢ વેદાંતિક વિભાવનાઓને સરળ અને લોકભોગ્ય બનાવવા માટે વપરાયેલા મૌલિક તેમજ 'ઘરગથ્થુ' દૃષ્ટાંતો (ઉદાહરણો) માટે જાણીતી છે. અખો વ્યવસાયે સોની હોવાથી અને તેમનું જગતનું નિરીક્ષણ ઘણું તીક્ષ્ણ હોવાથી, તેમણે રોજબરોજના જીવનમાંથી અદ્ભુત ઉપમાઓ શોધી કાઢી છે.
'અનુભવબિંદુ'ના મુખ્ય અને પ્રભાવશાળી દૃષ્ટાંતો નીચે મુજબ છે:
૧. મદારી અને વાંદરા (મર્કટ)નું દૃષ્ટાંત : અખાએ સિદ્ધિઓ પાછળ દોડતા અને તેનું પ્રદર્શન કરતા સાધકોને મદારીના વાંદરા સાથે સરખાવ્યા છે.
સમજૂતી: જેમ મદારી વાંદરાના ગળામાં દોરી બાંધીને તેને પોતાની ઈચ્છા મુજબ નચાવે છે, તેમ માયા પણ સિદ્ધિઓ અને ચમત્કારોના લોભમાં પડેલા મનુષ્યના ગળામાં વાસનાની દોરી નાખીને તેને સંસારમાં નચાવે છે. સાચો જ્ઞાની આવી સિદ્ધિઓના પ્રદર્શનથી દૂર રહે છે.
૨. પારસમણિનું દૃષ્ટાંત : જ્ઞાનની સર્વોચ્ચતા અને મુક્તિની અવસ્થાને સમજાવવા અખાએ પારસમણિનું સચોટ ઉદાહરણ આપ્યું છે.
સમજૂતી: જેમ લોખંડ પારસમણિના સ્પર્શથી સોનું બની જાય છે અને પછી તે ક્યારેય પાછું લોખંડ બની શકતું નથી, તેવી જ રીતે સદ્ગુરુ દ્વારા મળેલું સાચું બ્રહ્મજ્ઞાન જ્યારે સાધકને સ્પર્શે છે, ત્યારે તેનો અહંકાર કાયમ માટે નષ્ટ થઈ જાય છે અને તે મુક્ત બની જાય છે .
૩. સોના અને ઘરેણાં (કનક-કુંડલ)નું દૃષ્ટાંત : જીવ અને બ્રહ્મની અદ્વૈતતા (એકતા) સમજાવવા માટે અખાએ સોનીના વ્યવસાયનું પોતાનું સૌથી લોકપ્રિય દૃષ્ટાંત વાપર્યું છે.
સમજૂતી: બજારમાં સોનામાંથી બંગડી, કુંડલ કે હાર જેવા અનેક ઘરેણાં બને છે અને તેના નામ જુદાં-જુદાં હોય છે. પરંતુ જો તેને ઓગળવામાં આવે તો આખરે તે માત્ર 'સોનું' જ રહે છે. તેવી જ રીતે આ જગતમાં દેખાતા જુદા જુદા જીવો વાસ્તવમાં એક જ પરબ્રહ્મના અલગ-અલગ ઘાટ કે સ્વરૂપો છે.
૪. સૂર્ય અને પ્રતિબિંબનું દૃષ્ટાંત : ઈશ્વર અને જીવ વચ્ચેનો સંબંધ અને માયાની અસર સમજાવવા માટે અખાએ અરીસા અથવા પાણીમાં પડતા પ્રતિબિંબનો આશરો લીધો છે.
સમજૂતી: આકાશમાં સૂર્ય તો એક જ છે, પરંતુ જો નીચે જુદા જુદા ઘડામાં પાણી ભરેલું હોય, તો દરેક ઘડામાં સૂર્યનું અલગ પ્રતિબિંબ દેખાય છે. અજ્ઞાની માણસ પ્રતિબિંબને જ સાચો સૂર્ય માની લે છે. અહીં સૂર્ય એ બ્રહ્મ છે, ઘડાનું પાણી એ માયા છે અને તેમાં દેખાતું પ્રતિબિંબ એ જીવ છે.
૫. મૃગજળ અને સ્વપ્નસૃષ્ટિનું દૃષ્ટાંત : જગતના મિથ્યાત્વ (ક્ષણભંગુરતા) ને સિદ્ધ કરવા માટે અખાએ અજાતવાદના આધારે સ્વપ્ન અને મૃગજળના દૃષ્ટાંતો આપ્યા છે.
સમજૂતી: જંગલમાં હરણ ઝાંઝવાના જળને સાચું પાણી સમજીને તેની પાછળ દોડે છે અને અંતે પસ્તાય છે. તેમજ માણસ ઊંઘમાં આખી નવી સૃષ્ટિ (સ્વપ્ન) જુએ છે, જેમાં તે સુખ-દુઃખ પણ અનુભવે છે, પણ આંખ ખૂલતા જ બધું ગાયબ થઈ જાય છે. આ જ રીતે આ સંસાર પણ એક જાગૃત અવસ્થાનું સ્વપ્ન જ છે.
(5) અખાએ વેદાંતના ગૂઢ સિદ્ધાંતો સરળ ભાષામાં સમજાવ્યા છે તેમના વેદાંત વિચારોના મુખ્ય પાસાં નીચે મુજબ છે:
૧. બ્રહ્મ સત્યમ્ (કેવળ પરમાત્મા જ સત્ય છે)અખાના મતે આ સૃષ્ટિનું મૂળ તત્વ એકમાત્ર પરબ્રહ્મ (પરમાત્મા) જ છે. બ્રહ્મ નિર્ગુણ, નિરાકાર અને સર્વવ્યાપી છે. સૃષ્ટિના કણ-કણમાં એ જ ચૈતન્ય તત્વ રહેલું છે
"અરૂપી તે રૂપે બહુ થયો, સ્વસ્વરૂપે જેમ હતો તેમ રહ્યો"
૨. જીવ અને શિવની એકતા (અદ્વૈતવાદ)અખો જીવાત્મા અને પરમાત્માને જુદા નથી માનતા . મનુષ્ય અજ્ઞાનતાના કારણે પોતાને ઈશ્વરથી અલગ માને છે. જ્યારે જ્ઞાન રૂપી દર્પણ સાફ થાય છે, ત્યારે પોતાની અંદર જ પરમાત્માના દર્શન થાય છે.
૩. જગત મિથ્યા અને માયાનો પ્રભાવ વેદાંતની જેમ અખો પણ આ દ્રશ્યમાન જગતને ક્ષણભંગુર અને માયાનો ખેલ માને છે. મનુષ્ય સંસારની ભૌતિક વસ્તુઓ અને સંબંધોને સાચા માનીને તેમાં ફસાઈ જાય છે, જે અજ્ઞાનતા (માયા) છે . સાચું વેદાંત જ્ઞાન આ માયાના પડદાને હટાવી દે છે.
૪. અહંકારનો નાશ (અહં-લય)અખાના તત્ત્વચિંતનનો સાર 'અહં' (Ego) નો નાશ કરવામાં છે. જ્યાં સુધી માણસમાં 'હું પદ' કે અહંકાર રહે છે, ત્યાં સુધી બ્રહ્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી. અહંકાર ઓગળી જતાં જ જીવ શિવમય બની જાય છે.
૫. અનુભવજન્ય જ્ઞાનને મહત્વ અખો માત્ર પુસ્તકિયા જ્ઞાન કે શાસ્ત્રો ગોખવાનો વિરોધ કરે છે. વેદાંત તેમના માટે માત્ર ચર્ચાનો વિષય નથી, પણ સ્વ-અનુભૂતિનો વિષય છે. તેઓ કહે છે કે જ્યાં સુધી પોતાને આત્માનો સાક્ષાત્કાર ન થાય ત્યાં સુધી બધું જ્ઞાન ફોક (નકામું) છે.
(6) અખેગીતા' એ જ્ઞાની કવિ અખાની પરિપક્વ પ્રજ્ઞા અને સિદ્ધાવસ્થાનું સર્વોચ્ચ શિખર ગણાય છે. ચોપાઈ અને પૂર્વછાયા છંદમાં રચાયેલી આ કૃતિમાં અખાના વેદાંતિક વિચારો ખૂબ જ સચોટ રીતે પ્રગટ થયા છે.'અખેગીતા'ના મુખ્ય વૈચારિક પાસાં નીચે મુજબ છે:
૧. બ્રહ્મતત્ત્વનું સ્વરૂપ અને નિર્લેપતાકૃતિના કેન્દ્રમાં પરબ્રહ્મ (પરમાત્મા)નું નિરૂપણ છે. અખો સમજાવે છે કે બ્રહ્મ એ એકમાત્ર સત્ય અને મૂળ તત્વ છે, જે પોતે નિર્લેપ અને અવિકારી હોવા છતાં આખી સૃષ્ટિમાં વ્યાપ્ત છે. તે જીવ, ઈશ્વર અને જગત એમ ત્રણેય રૂપે પોતે જ પરિણમ્યો છે.
૨. માયાનું સ્વરૂપ અને પ્રપંચઅખાએ 'અખેગીતા'માં માયાના સામર્થ્યનું અત્યંત સવિસ્તર અને સચોટ ચિત્ર આલેખ્યું છે. તેઓ માયાને એવી સ્ત્રી તરીકે વર્ણવે છે જે સત્વ, રજ અને તમ એમ ત્રણ ગુણોને જન્મ આપે છે અને પછી સૃષ્ટિનો પ્રપંચ રચીને તેનો ભક્ષ પણ કરી જાય છે ("જનની થઈ જોષિતા"). મનુષ્ય આ માયાના કારણે જ સાચા જ્ઞાનથી વંચિત રહે છે.
૩. સાધનત્રયી (મુક્તિનો માર્ગ)માયાના આ બંધનો અને સંસારના પ્રપંચમાંથી મુક્ત થવા માટે અખાએ સાધનત્રયી એટલે કે ત્રણ મુખ્ય સાધનો દર્શાવ્યા છે:
વિરહ-વૈરાગ્ય: સંસારની ભૌતિક અને નશ્વર વસ્તુઓ પ્રત્યે અનાસક્તિ.
ભક્તિ: પરમાત્મા પ્રત્યે હૃદયની આર્દ્રતા અને મધુરતા.
જ્ઞાન: આત્મા અને પરમાત્મા એક જ છે તેની સાચી સમજ (અદ્વૈત જ્ઞાન).
૪. સંતમહિમા અને પરોપકાર અખાએ આ કૃતિમાં સાચા તત્ત્વદર્શી સંતોની સંગતનો પ્રભાવ અને તેમનો મહિમા ગાયો છે. સાચા સંતો પરોપકારપરાયણ હોય છે અને તેઓ સાધકને ભ્રમણાઓમાંથી બહાર કાઢી આત્મજ્ઞાન તરફ દોરી જાય છે.
૫. અણલિંગી (તત્ત્વજ્ઞાની)નાં લક્ષણો' અખેગીતા'માં એવા જ્ઞાની પુરુષના લક્ષણો વર્ણવવામાં આવ્યા છે જે તમામ બાહ્ય ચિહ્નો (લિંગ) કે ભેદભાવોથી પર થઈ ગયો છે. આવો જ્ઞાની પુરુષ સંસારમાં રહેવા છતાં કમળના પાનની જેમ નિર્લેપ રહે છે અને જીવ-શિવની એકતા અનુભવે છે.
અખાની કૃતિ ‘અખેગીતા’માં 'અણલિંગી' એટલે કે સર્વોચ્ચ સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરેલા તત્ત્વજ્ઞાની (પરમજ્ઞાની) પુરુષનું સુંદર નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે. 'અણલિંગી' શબ્દનો અર્થ થાય છે - જે તમામ બાહ્ય ચિહ્નો (લિંગ), પંથો, કે વેશભૂષાના ભેદભાવથી પર થઈ ગયો છે .
અખાના મતે સાચા અણલિંગી જ્ઞાનીના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે :
૧. બાહ્ય આડંબર અને ભેખથી મુક્ત સાચો અણલિંગી જ્ઞાની ક્યારેય ભગવાં કપડાં, જટા, તિલક કે માળા જેવા બાહ્ય ચિહ્નો (લિંગ) પ્રદર્શિત કરતો નથી. તે સંસારમાં સામાન્ય માણસની જેમ જ રહે છે, પરંતુ અંદરથી પરમાત્મા સાથે જોડાયેલો હોય છે. તેના માટે કોઈ પંથ, સંપ્રદાય કે જ્ઞાતિના બંધનો હોતા નથી.
૨. સમત્વ ભાવ (સુખ-દુઃખથી પર) તેના જીવનમાં રાગ-દ્વેષ, હર્ષ-શોક કે સુખ-દુઃખ જેવી દ્વંદ્વ પરિસ્થિતિઓ અસર કરતી નથી. નિંદા કે સ્તુતિ, માન કે અપમાનમાં તેની ચિત્તવૃત્તિ હંમેશા શાંત અને એકસરખી રહે છે. તે સંસારની નશ્વર બાબતોમાં ક્યારેય મોહિત થતો નથી.
૩. 'અહં' (અહંકાર) નો સંપૂર્ણ લય અણલિંગી પુરુષનું સૌથી મોટું લક્ષણ છે તેનું 'હું-પદ' (અહંકાર) ઓગળી જવું. તે ક્યારેય પોતાના જ્ઞાન કે પદનું અભિમાન કરતો નથી. તે પોતે કર્તા હોવાનો ભાવ છોડી દઈને બધું જ ઈશ્વરની લીલા અથવા કુદરતનો ખેલ સમજે છે.
4. સંસારમાં નિર્લેપતા (કમળ પત્ર સમાન)તે સંસારના તમામ વ્યવહારો અને ફરજો ઉત્તમ રીતે બજાવે છે, પણ તેમાંથી મુક્ત રહે છે . જેમ કમળનું પાન પાણીમાં રહેવા છતાં પાણીથી ભીંજાતું નથી, તેમ અણલિંગી જ્ઞાની સંસારની માયા વચ્ચે રહેવા છતાં તેનાથી અલિપ્ત રહે છે.
૫. અદ્વૈત અનુભૂતિ (સર્વત્ર બ્રહ્મ દર્શન)તેને આત્મા અને પરમાત્માની એકતાનો સાક્ષાત્કાર થઈ ગયો હોય છે. તે માત્ર શાસ્ત્રોની વાતો નથી કરતો, પણ સમગ્ર સૃષ્ટિના દરેક જીવમાં એક જ પરબ્રહ્મ તત્વ જુએ છે. અખાના મતે, આ જ્ઞાની માટે 'હું અને તું' નો ભેદ કાયમ માટે મીટી જાય છે.
૬. સહજ અવસ્થામાં જીવવું તેની ભક્તિ અને જ્ઞાન કૃત્રિમ નથી હોતા પણ તદ્દન સહજ હોય છે. અખો સમજાવે છે કે જેમ માછલીને પાણીમાં તરવા માટે કે પક્ષીને આકાશમાં ઊડવા માટે કોઈ ખાસ સાધનની જરૂર નથી પડતી, તેમ અણલિંગી પુરુષ પણ જીવનના પરમ સત્ય સાથે સહજતાથી જીવે છે.
અખાની સમગ્ર કાવ્યપ્રવૃત્તિના મૂળમાં શુદ્ધ અદ્વૈત વેદાંતનું ઉચ્ચ તત્વચિંતન રહેલું છે. તેમના માટે કવિતા એ માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી, પરંતુ પરમ સત્યને પ્રગટ કરવાનું માધ્યમ છે . "અખેગીતા", "અનુભવબિંદુ " અને "છપ્પા" જેવી કૃતિઓમાં તેમનું તત્વચિંતન મુખ્યત્વે ચાર સ્તંભો પર આધારિત છે :૧. કેવલાદ્વૈત અને બ્રહ્મવિચારઅખાના ચિંતનનો કેન્દ્રબિંદુ શંકરાચાર્યનો અદ્વૈતવાદ છે . તેમના મતે સૃષ્ટિના કણ-કણમાં એક જ પરબ્રહ્મ વ્યાપ્ત છે. ઈશ્વર જગતથી જુદો નથી, પણ જગત જ ઈશ્વરનું રૂપ છે. અખો દ્વૈત (જીવ અને શિવને જુદા માનવા) નો સ્વીકાર નથી કરતા. તેઓ તત્વચિંતનને સરળ દૃષ્ટાંતથી સમજાવે છે:જેમ સોનામાંથી અનેક ઘરેણાં બને પણ મૂળ તત્વ 'સોનું' જ છે.જેમ પાણીમાંથી પરપોટા અને મોજાં બને પણ આખરે તે 'પાણી' જ છે .૨. માયા અને અજ્ઞાનનું ખંડનઅખાના તત્વચિંતનમાં 'માયા' એ ઈશ્વરની શક્તિ છે જે જીવને ભ્રમમાં નાખે છે. મનુષ્ય આ દ્રશ્યમાન સંસારને જ સાચો માની બેસે છે, જેને અખો 'અજ્ઞાન' કે ભ્રમણા કહે છે. અખાના મતે માયા એ 'મૃગજળ' જેવી છે - જે દેખાય છે સાચી, પણ વાસ્તવમાં હોતી નથી. આ માયાના પડદાને માત્ર જ્ઞાન દ્વારા જ હટાવી શકાય છે.૩. પંચીકરણ અને સૃષ્ટિ રચનાઅખાએ પોતાના ચિંતનમાં બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ વૈજ્ઞાનિક અને તાર્કિક રીતે સમજાવી છે. તેમના મતે પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ અને આકાશ - આ પંચમહાભૂતોના મિશ્રણ (પંચીકરણ) માંથી જ આખી સૃષ્ટિ અને માનવ શરીર બન્યા છે. આ જ્ઞાન દ્વારા તેઓ મનુષ્યને તેના ભૌતિક શરીરના મોહમાંથી મુક્ત થઈ આત્મસ્વરૂપને ઓળખવાનો બોધ આપે છે.૪. આત્મજ્ઞાન અને અહં-શૂન્યતાઅખાના ચિંતન મુજબ, મોક્ષ મેળવવા માટે ક્યાંય જવાની જરૂર નથી. મોક્ષ એટલે પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપ (આત્મા)ને ઓળખવું. આ આત્મજ્ઞાનના માર્ગમાં સૌથી મોટો અવરોધ 'અહંકાર' (હું-પદ) છે. જ્યાં સુધી માણસ 'હું કરું છું' એવા ભાવમાં જીવે છે, ત્યાં સુધી તે સંસારના બંધનમાં રહે છે. અહંકાર શૂન્ય થતાં જ જીવ સહજ રીતે શિવ બની જાય છે.
(7) અખાની 'અનુભવબિંદુ' (૧૬૪૯) એ જીવ, જગત અને ઈશ્વરના યથાર્થ જ્ઞાનની આત્મસૂઝ દ્વારા થયેલી દૃઢ પ્રતીતિ કરાવતી લઘુ કાવ્યકૃતિ છે. પોતાના સ્વાનુભવના અર્ક (નિચોડ) રૂપે રચેલી હોવાથી અખાએ તેને 'અનુભવબિંદુ' નામ આપ્યું છે, જેમાં કુલ ૪૦ છપ્પા (છ ચરણની વિશેષ રચના) છે .આ કૃતિમાં નિરૂપાયેલા મુખ્ય વેદાંતિક સિદ્ધાંતો નીચે મુજબ છે:
૧. યોગવાસિષ્ઠનો અજાતવાદ'અનુભવબિંદુ'માં અખો મુખ્યત્વે 'યોગવાસિષ્ઠ'ના અજાતવાદને અનુસરે છે. આ સિદ્ધાંત મુજબ સૃષ્ટિમાં વાસ્તવમાં કંઈ ઉત્પન્ન જ થયું નથી.
"જેમ છે તેમનું તેમ અખા, થયું ગયું કાંઈ નથી." સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ, કારણ અને મહાકારણ જેવા ભૌતિક રૂપોનું વાસ્તવિક અસ્તિત્વ જ નથી, બધું બ્રહ્મમય જ છે .
૨. જગત એ સ્વપ્નસૃષ્ટિ અને માયાઅખાના મતે આ દ્રશ્યમાન જગત માત્ર એક સ્વપ્નસૃષ્ટિ અથવા માયાનો ખેલ છે . જેમ જાગી ગયા પછી સ્વપ્નનું અસ્તિત્વ રહેતું નથી, તેમ જ્ઞાન થતાં જ જગતનો પ્રપંચ ઓગળી જાય છે. અખો કહે છે કે બ્રહ્મનું માયામાં પડેલું પ્રતિબિંબ તે ઈશ્વર છે, અને એ માયાની અસરથી જ બ્રહ્મ 'જીવ' બને છે.
૩. 'તત્ત્વમસિ' પદનું પ્રતિપાદનઅખો આ કૃતિમાં ઉપનિષદના મહાવાક્ય 'તત્ત્વમસિ' (તે તું જ છે) ને વાણી દ્વારા સિદ્ધ કરવા યત્નશીલ છે. તેઓ સમજાવે છે કે આત્મા અને પરમાત્મા વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી. મનુષ્ય અજ્ઞાનતાને કારણે કલ્પિત ઈશ્વરોના સ્વરૂપોની સ્તુતિ કરે છે, જ્યારે સત્ય તેની પોતાની ભીતર જ રહેલું છે.
૪. સાધનો અને સિદ્ધિઓનું મૂલ્યાંકનઅખો કર્મ, ભક્તિ અને યોગને માત્ર બ્રહ્મજ્ઞાનના અનુભવ સુધી પહોંચવાના બાહ્ય સાધનો માને છે, અંતિમ લક્ષ્ય નહીં . તેઓ કટાક્ષ કરે છે કે સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરવી અને તેનું પ્રદર્શન કરવું એ વાસનાની દોરી ગળામાં નાખીને માયા રૂપી મદારી સામે વાંદરા (મર્કટ)ની જેમ નાચવા બરાબર છે.
૫. સદ્ગુરુ અને મોક્ષજ્ઞાન મેળવવા માટે અખો સદ્ગુરુના શરણને અનિવાર્ય ગણાવે છે ("સગુરો જાણે સંચ"). માત્ર સદ્ગુરુ જ સાધકને જ્ઞાનચક્ષુ આપી શકે છે. બ્રહ્મજ્ઞાન રૂપી પારસમણિ મળતાં જ અહમભાવ (અહંકાર) નષ્ટ થાય છે અને જીવ પરમાનંદ કે મોક્ષની દશા અનુભવે છે. કૃતિના અંતિમ ૪ છપ્પામાં અખાએ આ બ્રહ્મમય બની ગયેલી પરમ દશાનું અદ્ભુત શબ્દચિત્ર આલેખ્યું છે.
ઉપસંહાર
અખાના છપ્પામાં વેદાંત આધારિત તત્વચિંતન રહેલું છે. જેમાં અખંડ બ્રહ્મ, જ્ઞાન, અજ્ઞાન અને દંભ-પ્રપંચનું વિશ્લેષણ મુખ્ય છે.અખાના છપ્પામાં મુખ્યત્વે તત્વચિંતન રજૂ થયું છે.
અખાના છપ્પામાં વેદાંત આધારિત તત્વચિંતન રહેલું છે. જેમાં અખંડ બ્રહ્મ, જ્ઞાન, અજ્ઞાન અને દંભ-પ્રપંચનું વિશ્લેષણ મુખ્ય છે. જ્ઞાન અને અજ્ઞાનની વ્યાખ્યા: અખાના મતે પરમાત્મા એક જ સત્ય છે અને સંસારનું બાહ્ય સ્વરૂપ એ માત્ર ભ્રમ અથવા માયા છે.દંભ અને પાખંડનો વિરોધ: તેમણે તિલક-માળા જેવા બાહ્ય આડંબરો અને બાહ્ય પૂજા-વિધિઓની તીખી ટીકા કરી છે.: જ્ઞાન પ્રાપ્તિ માટે સાચા ગુરુની આવશ્યકતાને તેમણે સર્વોપરી ગણાવી છે.સામાજિક વાસ્તવિકતા: સંસારના મિથ્યા સંબંધો અને બાહ્ય દેખાવ પાછળની અસલીયત છપ્પામાં વ્યંગ્યાત્મક રીતે પ્રગટ થાય છે
🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷
અખાના પ્રસિદ્ધ છપ્પા
• તિલક કરતાં ત્રેપન વહ્યાં, ને જપમાળાનાં નાકાં ગયાં;
તીરથ ફરી ફરી થાકયાં ચરણ, તોય ન પહોંચ્યો હરિને શરણ;
કથા સુણી સુણી ફૂટ્યા કાન, અખા, તોય ન આવ્યું બ્રહ્મજ્ઞાન.
• એક મૂરખને એવી ટેવ, પથ્થર એટલા પૂજે દેવ;
પાણી દેખી કરે સ્નાન, તુલસી દેખી તોડે પાન;
તે તો અખા બહુ ઉત્પાત, ઘણા પરમેશ્વર એ ક્યાંની વાત?
• જો જો રે મોટાના બોલ, ઊજડ ખેડે બાજ્યું ઢોલ.
અંધ અંધ અંધારે મળ્યા, જ્યમ તલમાં કોદરા ભળ્યા;
ન થાયે ઘેંસ કે ન થાય ઘાણી, કહે અખો એ વાતો અમે જાણી.
(ખેડે=ગામમાં, ન થાયે ઘેંસ કે ન થાય ઘાણી= ઘાણી એટલે તેલી બી પીલી તેલ કાઢવાનું સાધન; કોદરા જુદા હોય તો એની ઘેંશ થાય અને તલ જુદા હોય તો પીલીને તેલ કાઢી શકાય. પણ જો બંને ભેગા થયા હોય તો ન ઘેંશ બની શકે, ન તેલ કાઢી શકાય. અર્થાત્ કશા કામના નહીં )
• દેહાભિમાન હૂતો પાશેર, તે વિદ્યા ભણતાં વધ્યો શેર;
ચર્ચાવાદમાં તોલે થયો, ગુરુ થયો ત્યાં મણમાં ગયો.
અખા એમ હલકાથી ભારે હોય, આત્મજ્ઞાન મૂળગું ખોય.
(પાશેર=સવાસો ગ્રામ, શેર=પાંચસો ગ્રામ, તોલો=પાંચ કિલોગ્રામ, મણ=વીસ કિલોગ્રામ )
• સસાશિંગનું વહાણ જ કર્યું, મૃગતૃષ્ણામાં જઈને તર્યું;
વંધ્યાસુત બે વા’ણે ચઢ્યા, ખપુષ્પ વસાણાં ભર્યાં.
જેવી શેખસલીની ચાલી કથા, અખા હમણાં ને આગળ એવા હતા.
(સસલાના શિંગડાનું વહાણ, મૃગજળમાં તરવું, વાંઝણીના પુત્રો અને આકાશનાં ફૂલો- અશક્ય અને તરંગી વાતોના દૃષ્ટાંત વડે અગાઉ અને આજે કેવા જૂઠાણાં ચાલ્યા કર્યાં છે એ વાત અખાએ અવળવાણી વડે વેધકતાથી સમજાવી છે.)
• આંધળો સસરો ને સરંગટ વહુ, એમ કથા સાંભળવા ચાલ્યું સહુ.
કહ્યું કાંઈ ને સમજ્યું કશું, આંખનું કાજળ ગાલે ઘસ્યું.
ઊંડો કૂવો ને ફાટી બોક, શીખ્યું-સાંભળ્યું સર્વે ફોક.
( સરંગટ=ઘૂમટો તાણેલી, બોક= ડોલ )
ટીલાંટપકાં, નામસ્મરણ, વેશટેક, તીર્થાટન, કથાશ્રવણ, કાયાક્લેશ – આ બધા બાહ્યાચારોને તો અખા ભગત વારંવાર પોતાના પ્રહારનાં નિશાન બનાવે છે, કર્મધર્મને – સત્કર્મને તેમ વિકર્મને — અધ્યાત્મમાર્ગમાં અંતરાયરૂપ ગણાવે છે અને પરબ્રહ્મપ્રાપ્તિનો ખરો માર્ગ જ્ઞાન, જેને એ ‘સૂઝ’ ‘વિચાર’ ‘અનુભવ’ એ શબ્દોથી ઓળખાવે છે, તે હોવાનું જણાવે છે. નિર્ગુણ પરમાત્મતત્ત્વનો સાક્ષાત્કાર થયા પછી માણસ સગુણભક્તિ તરફ વળે તો એ એમને ઇષ્ટ છે.
અખાનો ગુરુવિચાર ઘણો લાક્ષણિક છે. શાસ્ત્રની એક આંખવાળા, દેહાભિમાની, મતાંધ, સંસારાસક્ત, વેષધારી ગુરુઓને એ ચાબખા લગાવ્યે જાય છે; પણ સદ્ગુરુના શરણને એ આવશ્યક લેખે છે અને અંતે અંતર્યામી કે આત્મા એટલે કે પરમાત્માને જ ખરા ગુરુ તરીકે સ્થાપે છે. અખાની તર્કપૂર્ણ દૃષ્ટિ અને બૌદ્ધિક સ્વતંત્રતાનો આપણને પ્રભાવિત કરે એવો પુરાવો મળે છે તે વર્ણાશ્રમધર્મ, અસ્પૃશ્યતા, સતયુગ-કળિયુગની ઉચ્ચાવચતા, પૂર્વજન્મની માન્યતા, અવતારવાદ, જ્યોતિષ, ભૂતપ્રેતના વહેમ વગેરેનું વેધક કટાક્ષ અને દૃષ્ટાંતોની મદદથી એ જે અકાટ્ય ખંડન કરે છે એમાં.
‘‘જન્મજન્મનો ક્યાં છે સખા ?’’ એમ પરમતત્ત્વની આરત અને ‘‘છીંડું ખોળતાં લાધી પોળ’’ એમ અનાયાસપ્રાપ્તિનો આનંદ વ્યક્ત કરતું અખાનું કેટલુંક આત્મકથન પણ છપ્પાઓમાં નોંધાયું છે. અનેકવિધ ભાવમુદ્રાઓ અને તેમાંયે હાસ્યકટાક્ષનો બહોળો વિનિયોગ તત્ત્વજ્ઞાનને કવિતાની કોટિએ લઈ જવામાં ફાળો આપે છે.
છપ્પામાં તત્ત્વજ્ઞાન અને કવિતાનો મેળ વધુમાં વધુ બેઠો હોવાનું પ્રતીત કરાવતી બીજી વસ્તુ છે ઉપમાદૃષ્ટાંત અને લોકોક્તિઓનો બહોળો તથા ભારે કાર્યસાધક વિનિયોગ. ‘‘વેશ, ટેક તે આડી ગલી, પેઠો તે ન શકે નીકળી’’, ‘‘એક અફીણ, બીજો સંસારી રસ, અધિક કરે ત્યમ આપે કસ’’, ‘‘સાપને ઘેર પરોણા સાપ, મુખ ચાટી ચાલ્યો ઘેર આપ’’, ‘‘વઢે ઢીકે ને કટારી કડ્યે’’ વગેરે અખાના અનેકાનેક ઉદ્ગારો અવિસ્મરણીય બની ચૂકેલા છે.
🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷
તિલક કરતાં ત્રેપન વહ્યાં, જપમાળાનાં નાકાં ગયાં;
તીરથ ફરી ફરી થાક્યાં ચર્ણ, તોય ન પહોંચ્યા હરિને શર્ણ;
કથા સુણી સુણી ફુટ્યા કાન, અખા તોય ન આવ્યું બ્રહ્મજ્ઞાન.
એક મુરખને એવી ટેવ, પથ્થર એટલા પૂજે દેવ;
પાણીને દેખી કરે સ્નાન, તુલસી દેખી તોડે પાન;
એ તો અખા બહુ ઉત્પાત, ઘણા પરમેશ્વર એ ક્યાંની વાત.
મુક્તિ બંધ પૂછે મતિમંદ, શોધી જોતાં સ્વે ગોવિંદ;
પ્રાણ પિંડમાં હું કે હરિ, જો જુવે અખા વૃત્તિ કરી;
બંધ મોક્ષ ન કરે ઉચ્ચાર, આકાશકુસુમનો નોહે હાર.
પિંડ જોતાં કો મુક્તજ નથી, ત્રિવિધ તાપ ભોગવે ધરથી;
સકળ ઇંદ્રિપેં છૂટો રમે, રાગદ્વેષ કોઇએ નવ દમે;
સત્ય સંકલ્પ ને અમ્મર કાય, સર્વ રૂપ જાણે મહિમાય;
ત્યારે અખા મુમુક્ષુ મન, જાણે તે જાણી લે જન.
જે ધરી આવ્યો ભૌતિક કાય, દેવ નર નાગ કહ્યો નવ જાય;
કાળસત્તામાં તે ત્યાં ખરો, એ તો મન કાઢો કાંકરો;
મન વચન કર્મ હરિમાં ઢોળ, અખો સમજ્યો અંશે સોળ.
ગહન ગતિ છે કાળજતણી, જેણે જે જે વાતો ભણી;
તે તેનાં પામ્યાં પરમાણ, પરછંદાની પેરે જાણ;
માંહોમાં દુર્ઘર્ષ અગાધ્ય, અખા જીવને નાવે સાધ્ય.
અનુભવી આગળ વાદજ વદે, ઉંટ આગળ જેમ પાળો ખદે;
ઉંટ તણા આઘાં મેલાણ, પાળાનાં તો છંડે પ્રાણ;
અખા અનુભવી ઇશ્વરરૂપ, સાગર આગળ શું કૂદે કૂપ.
આવી નગરમાં લાગી લાય, પંખીને શો ધોખો થાય;
ઉંદર બિચારા કરતા સોર, જેને નહિ ઉડ્યાનું જોર;
અખાજ્ઞાની ભયથી કેમ ડરે, જેની અનુભવ પાંખ આકાશે ફરે.
જોજો રે મોટાના બોલ, ઉજડ ખેડે વાગ્યો ઢોલ;
અંધે અંધ અંધારે મળ્યા, જેમ તલમાં કોદરા મળ્યા;
ઘેંસ ન થાય ન થાય ઘાણી, કહે અખો એ વાતો જાણી.
આંધળો સસરો ને સણગટ(ઘુંઘટમાં) વહુ, એમ કથા સુણવા ચાલ્યું સહુ;
કહ્યું કાંઇને સમજ્યાં કશું, આંખ્યનું કાજળ ગાલે ઘશ્યું;
ઉંડો કુવોને ફાટી બોખ, શીખ્યું સાંભળ્યું સર્વે ફોક.
વ્યાસવેશ્યાની એકજ પેર, વિધા બેટી ઉછેરી ઘેર;
વ્યાસ કથા કરે ને રડે, જાણે દ્રવ્ય અદકેરૂં જડે;
જો જાણે વાંચ્યાની પેર, અખા કાં ન વાંચે ઘેર.
ગજા પ્રમાણે પ્રબોધે જીવ, બંધનમાં રાખે સદૈવ;
સાચી વાતને સંતજ વદે, તેને મૂરખ ઉલટો નંદે;
અખા આંધળે લુંટ્યો બજાર, સંતગુરુનો એવો વિચાર.
જગતપ્રમોદી દાઝ ન ટળે, કુવાડામાંથી કાઢે જળે;
સમજુ ને છે સરખો ભાવ, તે ગુરુના મનમાં અભાવ;
એમ જાણીને રીસે બળે, અખા જ્ઞાનીની નિંદા કરે.
વિષયી જીવથી પ્રીતજ કરે, તત્વદર્શી ઉપર અભાવજ ધરે;
ખાનપાન વિષયાદિક ભોગ, તત્વદર્શીને સર્વે રોગ;
અખા તે ગુરુના મનમાં ખરા, જીવ આવકાર દઇ બેસારે પરા.
ગુરુ થઇ બેઠો શેનો સાધ, સ્વામીપણાની વળગી વ્યાધ;
તે પીડાથી દુઃખિયો થયો, રોગ કરાર અનુભવથી ગયો;
વાયક જાળમાં ઘુંચવી મરે, અખા જ્ઞાનીનું કહ્યું કેમ કરે.
જ્ઞાનીને તો સર્વે ફોક, બ્રહ્માદિલગી કલ્પ્યાં લોક;
ત્રણકાંડ કાળની માંડણી, તત્વવેત્તાએ એવી ગણી;
તેની વાત ન જાણે ગૂઢ, અખા ગુરુ થઇ બેઠો મૂઢ.
સ્વામી થઇને બેઠો આપ, એ તો મનને વળગ્યું પાપ;
શિષ્ય રાખ્યાનો શિરપર ભાર, ઉપર ત્યાગ ને અંતર પ્યાર;
આશા રજ્જુને બાંધ્યો પાશ, અખા શું જાણે જ્ઞાનીની આશ.
જ્ઞાની ગુરુ ન થાયે કેનો, બ્રહ્મા વિષ્ણુ મહેશ્વર તેનો;
અન્ય જીવની તેને શી પડી, જે તેને ઘેર નિત્ય કાઢે હડી;
સેજ સ્વભાવે વાતજ કરે, અખા ગુરુપણું મનમાં નવ ધરે.
ગુરુ થઇ મૂરખ જગમાં ફરે, બ્રહ્મવેત્તાની નિંદા કરે;
ભૂતકાળમાં જે થઇ ગયા, તેની મનમાં ઇચ્છે મયા;
અખા વેલી કેમ ટાળે વ્યથા, જે નિત્ય વાંચે મડદાની કથા.
જે પગલાં અગ્નિમાં જળે, તેને શર્ણે કાળ કેમ ટળે;
પડતું પક્ષી રાખે આકાશ, એમ પગલાં તે આપે વાસ;
નહિ પગલાંને શરણે જા, ત્યારે અખા ભવની મટે અજા.
ચરણ શરણ તો ખોટી કરી, વણ ચરણોનો દીઠો હરિ;
ચરણ જળે કે ભૂમાં દાટ્ય, શ્વાન શિયાળિયા કરડે કાટ;
તેણી શરણ અખો શું ગ્રહે, જે સમજે તે એવું લહે.
જોજો રે ભાઇ વાતનું મૂળ, પેટ ચોળી ઉપજાવ્યું શૂળ;
એક સમે ખર ભાડે ગયો, કાંદા દેખી ગળિયો થયો;
ખરે આપી તેજીને પેર, એવું જાણી અખા જુતો ઘેર.
કથા કરી તે શુકજી ખરી, પરીક્ષિતને મેળવ્યા હરિ;
શીખ થઇ ત્યારે આપ્યું શું, નગ્ન થઇ ગયા વનમાં પશુ;
નિસ્પૃહીની એવી છે કથા, અખા બીજી પેટ ભર્યાની વ્યથા.
રઘુ જદુરાજની વાતજ કહે, દત્ત ભરતનું ઓઠું લહે;
અજગરવરતી વનમાં પડ્યા, તે ક્યાંઇથી આવી ચડ્યા;
તેને પોતા સરખા કર્યા, અખા ઘેર ઘેર ઉપદેશ ન કહ્યા.
દેહાભિમાન હતું પાશેર, વિધા ભણતાં વાધ્યું શેર;
ચરચા વધતાં તોલું થયો, ગુરુ થયો ત્યાં મણમાં ગયો;
અખા એમ હલકાથી ભારે હોય, આત્મજ્ઞાન મૂળગું તે ખોય.
સસાસિંગનું વહાણજ કર્યું, મૃગતૃષ્ણામાં જઇને તર્યું;
વંઝ્યાસુત બે વહાણે ચડ્યા, ખપુષ્પનાં વસાણાં ભર્યા;
જેવી શેખશલ્લીની કથા, અખા હમણાં આગળ એવા હતા.
જ્યાં જોઇએ ત્યાં કૂડેકૂડ, સામે સામાં બેઠાં ઘૂડ;
કોઇ આવી વાત સૂરજની કરે, તે આગળ લઇ ચાંચજ ધરે;
અમારે હજાર વર્ષ અંધારે ગયાં, તમે આવા ડાહ્યા ક્યાંથી થયા;
અખા મોટાની તો એવી જાણ, મૂકી હીરો ઉપાડ્યો પાણ.
લીલા વૃક્ષને ઓઠે રહે, જેમ પારાધી પશુને ગ્રહે;
એમ હારને ઓઠે ધૂતા ઘણા, ઉપાય કરે કનક કામની તણા;
અખા ગુરુ શું મૂકે પાર, જેના શિષ્ય ગદર્ભ ને ગુરુ કુંભાર.
અંગ આળસ ને તપસી થયો, ઘર મેલીને વનમાં ગયો;
કામબાણ ન શક્યો જાળવી, રડવડતી એક આણી નવી;
શ્વાન ભસાવે હીંડે છક્યો, અખા હગ્યો નહિ ને ઘર નવ રખ્યો.
ગોરીના થાવા વડભાગ, માતા પાસે આજ્ઞા માગ;
બળદની તે કેમ થાય ગાય, મૂરખ મિથ્યા કરે ઉપાય;
જ્ઞાનવિના તે સાધન એવા, અખા તેમાં ન લેવાદેવા.
સો અંધામાં કાણો રાવ, આંધળાને કાણા પર ભાવ;
સૌનાં નેત્રો ફૂટિ ગયાં, ગુરુ આચાર્યજ કાણા થયા;
શાસ્ત્ર તણી છે એકજ આંખ્ય, આ અનુભવની ઉઘડી નહિ ઝાંખ્ય.
મુંડ મુંડાવી હરિને કાજ, લોક પૂજે ને કહે મહારાજ;
મન જાણે હરિએ કૃપા કરી, માયામાં લપટાણો ફરી;
સૌને મન તે કરે કલ્યાણ, અખા એને હરિ મળ્યાની હાણ. ૬૫૮
જ્ઞાતાનો એવો ઉપદેશ, પંચના ગુરુ તે સઘળો વેશ;
ઘરઘર મહાત્મ્ય વધારતા ફરે, દામચામનાં જતનજ કરે;
અખા જ્ઞાતાની ન માને વાત, સાચું કહેતાં ખીજે સાત. ૬૫૯
હરિને કાજે ઘાટજ ઘડે, નિજ સ્વરૂપથી પાછો પડે;
પાણો કે હું પર્વત લહું, એ આશ્ચર્ય તે કેને કહું;
અખા થકી તે બીજો હરિ, જેમ પર્વતમાંથી પાણજ ખરી.
જાણપણમાં જાડા થયા, ડહાપણ ડોળી રાબડ રહ્યા;
નીર હતું તે કીચમાં ગયું, આત્મથકી તે અળગું રહ્યું;
છે તો ઘણો નવ દીસે ચંદ, કહે અખો માયાનો ફંદ.
અનંત કળામાં અદકા ખરા, બ્રહ્મવેત્તા એ સૌથી પરા;
વેદ બ્રહ્માએ પૂજ્યા હરિ, તેથી લક્ષ તજજ્ઞનો દુરી;
ભૂતભવિષ્ય ને અજપાજપ, અખો નહિ તો શેનો થાપ.
વષ્ણવ ભેખ ધારીને ફરે, પરસાદ ટાણે પત્રાવળાં ભરે;
રાંધ્યાં ધાન વખાણતા જાય, જેમ પીરસે તેમ ઝાઝાં ખાય;
કીર્તન ગાઇને તોડે તોડ, અખો કહે જુવાનીનું જોર.
જ્યારે મન પામ્યું નિજભાન, ત્યારે સર્વ થયું સમાન;
સપ્તપુરી મધ્ય મારૂં આડ્ય, સર્વસ્વ હાર્યે ભાગે જાડ્ય;
જેમ કરી કવાથ રોગીને વિષે, પણ અખા અરોગી સર્વે ભખે.
કે આળસે કે ક્રોધ થયો, વાટે વેષ પેરીને ગયો;
નહિ મહેનત વેઠે નહિ શાય, વંદે વિશ્વ એ ફ્ળ મહિમાય;
હરિને અર્થે એક વિચાર, અખા સમું પડે તેમ રહે સંસાર.
જાય સમુળો સઘ સંસાર, કરતાં આત્મતત્વવિચાર;
અન્ય ઉપાય નથી એ જવા, સામા બંધ બંધાય નવા;
કર્મ કરતાં ન આવે છેક, અખા વિચારે ન મળે શેષ.
અખા વસ્તુ વિચારે બ્રહ્મ, અંતરભૂત જાણવા કર્મ;
જેમ પ્રત્યક્ષ પોગર દીસે લોહમાંય, ગાળે ત્યારે ફીટી જાય;
પાછો વળી ઘડાયે ઘાટ, તેમનો તેમ પોગરનો ઠાઠ.
તેજ લોહનું જ્યારે દર્પણ કરે, શિકલ કરીને મશકલો ફરે;
તેજ નીકળે પોગર ઢંકાય, આપોપું દિસે તે માંય;
અખા જ્ઞાનની એવી પેર, કોટી જુગે કાં આજ આદેર્ય.
લોહ ગળતે દીસે પોગર ગળ્યા, ઘાટ થાતાં તે પાછા વળ્યા;
અહંતારૂપી લોહ છે સદા, ઘાટ થયા વિના ન રહે કદા;
અખા અહંતા લોઢું માર્ય, મર્યા પછી તે તરશે વાર્ય.
જે જળમાં લોહ બુડી જતું, તે ઉપર દીસે રમતું;
તેમ ભવસાગર હરિસાગર થયો, જ્યારે આપોપાનો ભારજ ગયો;
અખા મધ્યથો જા તું ટળી, બંધ ને મોક્ષ થકી ક્ષમા મળી.
અખા બ્રહ્મ છે બાધું નામ, તે મધ્યે અળગાં અળગાં ગામ;
જેમ બાધું જોતાં એકજ ઝાડ, વિગતે જોતાં ભાંગે જાડ્ય;
રંગ સ્વાદ પત્ર ફળ ફુલ, સદગુરુ મળે તો ભાંગે ભૂલ.
જાગ જોગ મંત્ર ફ્ળ ને સિદ્ધિ, એ બ્રહ્મઉદર માંહેલી રિદ્ધિ;
અંશીનર ઉંઘ્યો આપમાંહે, સ્વપ્ન ભોગવે ત્રણ તાપ ત્યાંહે;
વિધિસહિત પરબ્રહ્મને જાણ, ત્યારે અખા ટળે ભવતાણ.
આત્મલક્ષમાં નહિ પર આપ, વણસંતાને કેનો બાપ;
વણજોનારે દર્પણ જથા, બિંબપ્રતિબિંબની કોણ કહે કથા;
અખા દ્વૈત થયે ઉપાધ્ય, તન મન વિના એ સાધન સાધ્ય.
બ્રહ્મજ્ઞાની બહુ ભેળા થઇ, બ્રહ્મના દેશની વાતજ કહી;
બ્રહ્મવિધા રહી બ્રહ્મને દેશ, પોતામાં નવ આવ્યો લેશ;
થઇ થઇ વાતો સહુ કોઇ કહે, અખા અણચવ્યો કોકજ રહે.
અણચવિયાનાં એ એંધાણ, જે સારાં માઠાં ઝીલે બાણ;
અધ્યાત્મ ન જાણે આત્માથકી, નોખો નોખો કહે છે બકી;
પોતે જાણે હું આત્મવેત્તા થયો, તે થાવામાં દેહભાગજ રહ્યો.
પોતે ટળીને સઘળું પ્રીછ, વાટે ચાલતાં આંખ મ વીંચ;
અદ્વૈત દ્વૈતનાં કરે છે કામ, સગુણ નિર્ગુણ ધાર્યાં નામ;
સગુણ નિર્ગુણ એ બે છે જોગ, પોતે ટળશે તેને પડશે ભોગ.
પોતે ટળ્યા તે પ્રીછ્યા જાણ, તેને શોભે સઘળી વાણ;
પોતે ટળ્યા વિના શા કામના, એતો અકૃતે વધારી કામના;
કહે અખો કાં ફોક્ટ ફુલ, ભણ્યા ગણ્યા પણ ન ટળી ભૂલ.
ભણ્યા ગણ્યા તો તે પરમાણ, જો જાણપણું ટાળીને જાણ;
મૂળ સ્વરૂપે જે કોઇ થયો, તેને ભણ્યાનો સ્વભાવ ગયો;
અખા એમ સમજ્યા તે મહંત, તેને સત્ચિત્આનંદ વદે વેદાંત.
વેદાંતે વાત વિચારી અસી, ને શ્રોતા વક્તા સમજ્યા જસી;
વેદાંત વાયક મોટો ભેદ, આસુરીનો કર્યો ઉચ્છેદ;
દૈવી તો છે ધણીનું રૂપ, અખા આસુરી ઉંડો કૂપ.
આસુરી દૈવીને ગડબડ થઈ, દીસે દૈવી તેમાં આસુરી રહી;
માટે જ્ઞાની ટળતા ફરે, જેમ રૂડે ઘેર જાતાં શ્વાનથી ડરે;
અખા શ્વાન જો પ્રલય થાય, તો રૂડાને ઘેર રૂડો જાય.
ઘર તો સઘળાં રૂડાં કર્યા, ત્યાં અસુરીરૂપે ભસે કૂતરાં;
સમજુ ઘણાં પણ શ્વાનનો સંગ, વણટેવે જેમ વણસે રંગ;
અખા આસુરી કૂતરાં જાણ, આશાની ભક્તિ મોટી હાણ.
નિરાશી ભક્તિ જે કોઈ કરે, તેનું સેજે કારજ સરે;
સ્વરૂપ તે અરૂપે અદ્વૈત થાય, દ્વૈતાદ્વૈતનો લેશ જ જાય;
આત્મ અનુભવે હોય પ્રકાશ, અખા અહંકાર તે પામે નાશ.
અહંકૃતિ તજી સ્મરણ કરો, મન કર્મ વચન હરિવડે આદરો;
ગવરાવ્યા જશ હરિના ગાઓ, હરિના છો ને હરિના થાઓ;
અહંકૃતે અણછતા ન થયા, છતા ધણીથી છેટા રહ્યા. ૬૮૩
છતો ધણી તું છબીલો જાણ, જેની શોભે સઘળે વાણ;
છતો ધણી છે વાણીરહિત, છતો ધણી છે શબ્દાતીત;
એમ વાચ્ય અવાચ્ય જેને સબળું ઠર્યું, અખા તેહનું કારજ સર્યું. ૬૮૪
સાચો મારગ જે કોઇ લે, મિથ્યા મારગ મૂકી દે;
અટળ વસ્તુને અહોનિશ ધાય, ટળને બાંધણે બાંધ્યો ન જાય;
ટળમાં રહે અટળશું પ્રીત, અખા એવા એવા પુરુષની થાશે જીત. ૬૮૫
જાણી વસ્તુ ને ઉપનો વૈરાગ્ય, અણછતું આવ્રણ ન પામે લાગ;
ઓળખ્યા ચોર ને સાવચેત થયા, વળતા તે તો કૂશળ રહ્યા;
અચેતને ચોર લુટી ગયા ભાઇ, સાવચેતને ઘેર આનંદ વધાઇ. ૬૮૬
આનંદ વધાઇ અનુભવથી થાય, અજ્ઞાન ગાંઠો છૂટી જાય;
અનેક જુગનું આવ્રણ જેહ, જ્ઞાનવજ્રથી ભાંગે તેહ;
ધન ધન જ્ઞાનીજનનું ગાત્ર, જગત જાણ્યું જેણે તૃણમાત્ર. ૬૮૭
જ્ઞાની તે જે કરે વિચાર, પરપંચ તજે ને સંગ્રહે સાર;
સકળ કામના સવળી કરે, વાસનાવપુ ઠેકાણે ઠરે;
ટાળે આપ ને ભાળે ઈશ, અખા એવા પુરુષને મળે જગદીશ. ૬૮૮
મોટી તાણ છે પંથજ તણી, નથી જુજવા એક છે ધણી;
પોતાના ઇષ્ટની પાળવી ટેક, સકળ ઈષ્ટનો અધિપતિ એક;
જેમ રાજા એક ને પ્રજા જુજવી, અખો એ રીતે જુએ અનુભવી. ૬૮૯
રાજાનું જેમ શહેરજ એક, પ્રજા જુજવી વર્ણવિવેક;
દંભી હોય તે રહ્યા ચડભડે, તેનું નામ તે ખરડે પડે;
સર્વેને મળતો થઈ જાય, અખા આખું શહેર તેના ગુણ ગાય. ૬૯૦
એ દૃષ્ટાંત ન સમઝે કોય, સહુનું બળ સહુમાંહે હોય;
જ્ઞાની જ્ઞાને કરીને કહે, મતિયો મતને મતમાં રહે;
જાવા દ્યો જાણે તેમ થાઓ, આપણ આપણા અવગુણ ગાય. ૬૯૧
અવગુણ મ જોશો પ્રભુ મહારાજ, તમારા બાનાની તમને લાજ;
જેમ કોઇ કેના થઈને ફરે, તે તો તેની પક્ષજ કરે;
તમે તમારાની પ્રભુ કરો સાર, અખા કરૂં વિનતિ તજી અહંકાર. ૬૯૨
અહંકાર તજીને આશે રહ્યો, મન કર્મ વચને તમારો થયો;
જેમ કાષ્ટની પુતળી નાચે નરી, તે કળસુતરે તમારે કરી;
વાજું વજાડો તો વાજે તદા, વણ વજાડ્યું ન વાજે કદા. ૬૯૩
વાજું હું તમો વજાવણહાર, તે વાજું શાને ધરે અહંકાર;
તે જોતાં સર્વ તમારાં કામ, આ અછતાનું અછતુંનામ;
ધનધન વાજું ધણીકર થવે, અખા આસુરીકર તવઅવળું લવે. ૬૯૪
આસુરીના ફેરા ફરે છે જંત, તે નવ જાણે વસ્તુ તંત;
મૂળ આસુરી ન ઓળખે અંધ, તો દૈવીનો ક્યાં મળે સંબંધ;
ચોર શાહની ચિંતા કરે, વળતો શાહ ચોરથી ડરે. ૬૯૫
ડર્યા શા તે પારે થયા, જખ મારીને કોર જા રહ્યા;
કાઢી મૂક્યા ક્રોધ ને લોભ, સાથી કીધા શીળ સંતોષ;
જ્ઞાનેંદ્રિય કર્મેંદ્રિય જેહ, સર્વે સગળી થઈ ચે તેહ;
અંતઃકરણ કહિયે જે ચાર, થાય અહર્નિશ જ્ઞાના વિહાર. ૬૯૬
જ્ઞાની વિહારી ગોપી જશા, તેમ જ્ઞાની જેને ગોપીની દશા;
ગોપી ભૂલી ઘર ને બાર, ગોપી ભૂલી કુટુમ્બા પરીવાર;
પોતાની દેહ પણ ભૂલી ગઇ, અખા કામની કુળવંત થઇ. ૬૯૭
પ્રસન્ના થઇ પ્રભુ પ્રેમે મળ્યો, જોગ જોગારથ કરવો ટૅળ્યો;
વિધિ નિષેધ ને થાપ ઉથાપ, સંકલ્પ વિકલ્પ ટળ્યો સંતાપ;
પ્રગટ્યો ઉરમાં પ્રેમાનંદ; પિયે સુધારસા પ્રેમદા વૃંદ;
સખી સમાગમ સદા નિજધામ, અખા એ રસ તેનું નામ. ૬૯૮
અખે રસની ચાલે ચે નદી, તે બ્રહ્મા વેત્તા પીએ ભગવદી;
આળપંપાળ જેને આળસ્યું, સમા દ્રષ્ટિ સમજ્યા તે સમું;
કંઇ કંઇ કહેણી કથતા ફરે, અખા બ્રહ્મવેત્તા ભાગ્યે નીસરે. ૬૯૯
બ્રહ્મવેત્તા કેમ દર્શે ભાઇ, જે બ્રહ્મ કલામાં રહ્યા સમાઇ;
મેલી આંખે જે કોઇ ધાય, બ્રહ્મવેત્તા કેમ દર્શ્યા જાય;
અખા આંખ જો ઉપએ નવી, તો બ્રહ્મવેત્તા દર્શે અનુભવી. ૭૦૦
મેલી આંખને બેસે મળો, કથા કીર્તના કરે થૈ ભલો;
પચી સામ્સામા થૈ કરે જબાપ, અહંકૃતિ જ્ઞાને વાધે આપ;
કેટલાકને જુદ્ધ કથ્યાનું જોર, અખા સિદ્ધાંતા ના સમઝે કરે બકોર. ૭૦૧
સમજુને સમજુનો સંગ, અણસમજુને આપે અંગ;
સમજુ અણસમજુ મર ભેળા ભમે, ભેળા બેસે ને ભેળા જમે;
અણસમજુ તે આંધળા કુવા, સમજુ સજ્જના સરસો ગાઉ જુના. ૭૦૨
વસે વેગળા મર સમજુ સજ્જન, તોયે ત્યાંથી અર્પે મંન;
પ્રપંચ રીતે ના રાચો ભાઇ, એવી પરાપરની છે સગાઇ;
એમા અનુભવી અનુભવીને લખે, અળગો રહે વિંધાણા પખે. ૭૦૩
વ્રેહે વેંધ્યો તે જાએ આપ, સજાને શો વ્રેહેનો સંતાપ;
સાજો તે સાજાને ગાય, વ્રેહની વેદના વેંધ્યાને થાય;
સાજા તો શાકટને જાણ, વ્રેહનો વેંધ્યો જ્ઞાની વખાણ. ૭૦૪
શાકટને તો અનીતિ સાર, જેમ અકાગને અશુભનો આહાર;
તો તો તેનું માને સુખ, કાળો કાળનાં ભોગવે દુઃખ;
શાકટને લાગે સુધારસ બાણ, પણ જ્ઞાનીના તો વેંધે પ્રાણ. ૭૦૫
જ્ઞાની વજ્રને સુધા કરિ ગણે, શાકટ તો સુધાને વિષ ભણે;
શાકટ જ્ઞાની બેઉ જાણવા માંય, અળગા કોઇ કોઇ મ કેશો ક્યાંય;
શાકટનો પ્રવૃત્તિ પરિવાર, જ્ઞાનીનો તો નિવૃત્તિ કુમાર. ૭૦૬
એ બેઉને કરિયે એક, તો ગાદિયે બેસે જ્ઞાના વિવેક;
ગ્યાની વિવેકી ઠેરાવ્યા રાય, આસુરીનાં થાણાં ઉઠી જાય;
અદલા થયું ત્યારે સવ્વાશેર, વિષ્ટિ કરતાં ચૂક્યું વેર. ૭૦૭
આનંદ મંગળ ઓચ્છવ થાય, હરિનાં જન તે હરિજશ ગાય;
હરિજશ ગાય તે શું કહે, આપ ટાળી ભજનમાં રહે;
ઉચી અખા શહેરની શોભા નવી, જેમ વીતી રજની પ્રગટ્યો રવી. ૭૦૮
હું હું રૂપી વીતે રાત, તેને ટળતા થાય પ્રભાત;
જેને પુરુસોત્ત્મા થાય પસાય, તેને સર્વે સવળું થાય;
અખા વસ્તુ આફરડી નવ મળે, અઅરત રાખી ધણીને બળે. ૭૦૯
આરતા વિના ન ઉપજે હેત, આરત વિના પૂજારો પ્રેત;
પુંશ્ચલી ભેંશ ન માંડે પગ, જોર કરીને થાક્યા ઠગ;
ઉપાડે ઘણા પણ ઉભી ન થાય, અખા જોર કરનરા પાચા જાય. ૭૧૦
નથી વાંકા વિશ્વંભર તણો, જે કહિયે તે વાંક અઅપણો;
જેમ કોઈ ભોજન જમાડવા કરે, ત્યાં રીશાણો તે રીશે ફરે;
પૂર્ણાનંદ પીરસનારો રહે, અખા અભાગિયાને કોણ કહે. ૭૧૧
પૂર્ણાનંદ તે પૂર્ણ દયાળ, સર્વ જીવની કરે સંભાળ;
દયા સારુ લે દશ અવતાર, અસુરનિકન્દન ભક્ત ઉદ્ધાર;
દયાએ કીધું ગીતા ભાગવત, દયા કરી સમજાવ્યા સંત;
દયા સારુ દાખવ્યા ધર્મ, અખા હરિનો મોટો મર્મ.૭૧૨
આત્મા ઉપકાર કૈ પેરે કરે, કોણ ઉપકારે આત્મા ઠરે;
ભક્તા યથારથ જે કોઇ હોય, આત્મા સહિતા સમર્પે સેય;
કરી સમરણ નિર્મળો થાય; અખા ધણીના થકો ઠેરાય. ૭૧૩
દેહ કાળ દ્વૈત પદને નડે, સજીવના સાથે સજીવન લડે;
પણ જીવન્મૃત જે વિરલા નમે, તએને તે સજીવના શું દમે;
જડ ચૈતન્ય તે શબના સમાન, અખા તે જ સજીવન જેને વસ્તુજ્ઞાન. ૭૧૪
જગત પ્રપંચ એમ ચાલ્યો જાય, જીવપને જીવે તે સજીવ કહેવાય;
જડવત જીવનો એવો મતો, જીવાન્મૃત જ્ઞાની ગણવો અણચતો;
મૃતકજ્ઞાની તે સજીવના સહી, અખા જીવપણે જીવે તે જીવતો નહીં. ૭૧૫
મૂળા સવરૂપા કહ્યું નવ જાય, એક સ્વરૂપ તે કેમ કહેવાય;
પ્રભુ આકાશથી ઉંચા ઘણા, ઉંડા પણની નહિ કોઇ મણા;
દશે દીશામાં વ્યાપક અનૂપ, એ હૃદે થાય કેમ અકળ સ્વરૂપ. ૭૧૬
જેને જડ્યું તે સમું ફળ્યું, જેમ બીબે રૂપ ઢળે વણ ઘડ્યું;
વન ઘડ્યો જેમ ઉપજે ઘાટ, અહંકૃત જ્ઞાના એ મોટો ઉચાટ;
નિત્ય અનિત્ય સમજાયું ખરું, અખા પ્રપંચનેમેલે પરું. ૭૧૭
સમજુ શાખી અર્ધ ઓચરે, તેની તરોવડ શું પંડિતા ક્રે;
પંડિતને પંડિતાઇનું જોર, પણ અંતઃકરણમાં અંધારું ઘોર;
અખા તે થકી પ્રાકૃત ભલા, જો આવે સમજ્યાની કળા. ૭૧૮
શબરી સંસ્કૃત શું ભણી હતી ભાઈ, કયા વેદ વાંચ્યા કરમાબાઈ;
વ્યાધ તે શું ભણ્યો તો વેદ,ગનકા શું સમઝતી હતી ભેદ;
વળી સ્વપચની સમઝ્યો રીત, અખા હરિ તેના જેવી સાચી પ્રીત. ૭૧૯
ઝીણી માયા તે છાની છરી, મીથી થઇ ને મારે ખરી;
વળગી પછી અળગી નવ થાય, જ્ઞાની પંડિતને માંહીથી ખાય;
પણ ઝીણો થઇ ઝીણીને હણે, અખો સાચી પ્રીત તેની ગણે. ૭૨૦
નહાયા ધોયા ફરે ફુટડા, ખાઈ પીને થયા ખુંટડા;
જગતા પ્રમોદે જાડા થૈ, પન ઝી માયા તે માંહી રઇ;
કાય કરે તે ઝીણાની પક્ષ, તે ઝીણી જાડાને કરશે ભક્ષ. ૭૨૨
મુડી વણ કંઈ મહીપતિ વહ્યા, મુડી વન કંઈ લોક જ રહ્યા;
મુડી વણ કંઈ કહવે મહંત, મૂડી વણ કંઈ ભેખ અનંત;
મુડી વણ કંઈ ધનવંત ઘણા, હીરા માણેક્ની નહીં કંઈ મણા;
અખા રહેણી આંક લખ્યો નહિ એક, એમ એકડા વોણાં મીંડા અનેક. ૭૨૩
અનેક રૂપે માયા રમે , ત્યાંતેવી જ્યાં જેવું ગમે;
વલી જો કોઈને જ્ઞાન ઉપજે, તો જ્ઞાની થઈને ભેળી ભજે;
જે કર્મ હોય મૂકવા જોગ, અખા તેનો જ પડાવે ભોગ. ૭૨૪
એવા માયાના ઘણા છે ઘાટ, જ્યાં જોઈયે ત્યાં માયાના હાટ;
હાટે હાટે વહોરતા હોય, કોય ખાટે કોય મૂળગું ખોય;
ધન વોહોરતિયા જેણે વસ્તુ જોઇ, અખા પ્રેમના પાત્ર વડા નર સોઇ; ૭૨૫
મોહ માયાનરમાઇ ને શું કરે, બળતી અગ્નિ પણ જળમાં ઠરે;
તૃણ તરુવરને અગ્નિનો ભેય, આકાશ દાઝ્યું તે કોય ન કહેય;
એમ અલ્પ આનંદિસદા અલ્પાય, અખા પ્રેમાનંદનો પ્રલય ના થાય. ૭૨૬
પ્રેમાનંદની ભક્તિ આકરી, વસમી વાટ મહા ખરે ખરી;
કામા રહિત તે કામનો વેશ, તેનો જ્ઞાની પંડિતને ના લાઘે દેશ;
પ્રેમાનંદી જ્યાં ગાય ને વાય, અલ્પાનંદી અટપડું જણાય. ૭૨૭
અલ્પાનંદી પોતાને પ્રેમાનંદી ભણે, જેમ વાંઝણી પુત્ર ખોળામાં ગણે;
વાઁઝની પુત્ર શોભા અભિમાન, પણ ઉદર્માં નથી ઉપન્યું ગને સંતાન;
એમા અલ્પાનંદી પોતાને ગણે ભલ, અખા પ્રેમાનંદ નથી ઉપન્યો પલ. ૭૨૮
ગાયા વજાડે ગુણિજન ઘણા, રંગે રૂપાળા નહિ કાંઈ મણા;
કંઠે સુરા તાળી ને તાન, ગમે ગમ્ધર્વ ને પાતરનું ગાન;
પણ અખા એ તો કસબણ કહેવાયે, પતિવ્રતાપૂર્વે તેમ ગાય. ૭૨૯
પતિવ્રતા જે પિયુને બહ્જે, અનાયાસે અવરને તજે;
તેનાં વસ્ત્ર સાંધ્યા જેમ તેમ, ત્ની બરાબરી વેશ્યા કરશે કેમ;
અખા પતિવ્રતા કરૂપણી હોય, પણ મોટો ગુણા માંહે પતિવ્રતા જોય. ૭૩૦
પતિવ્રતા તે સાચું વદે, સાચું બોલ્યું કેને ન સઅદે;
સાચું જેમ લીંબડાંનું પાન, તેમ કરવું લાગે સર્વે જ્ઞાન;
કડવે રોગ કાયાનો જાય, અખા મીઠાણે રોગ બમણો થાય. ૭૩૧
રોગીને તો કડવું ઘટે, લીંબડો પીધે રોગા માંહિથી માટે;
નિર્ગુણ લેંબડો જો રોગ નિર્ગમે, તો સગુણ ભોજન સુખે જમે;
નિર્ગુણ થઇ સગુણમાં મળે, તો અખા દૂધમાં સાકર ભળે. ૭૩૨
વિષય સગુણ તે વિષનું રૂપ, હરિ હરિ લીલા સગુણ તે અમૃત રૂપ;
વિષ અમૃત જો ભેળાં થાય, તો વળતું સર્વે વિષ થઇ જાય;
વિષ અમૃત જો ભેળાં થાય, તો વળતું સર્વે વિષ થૈ જાય;
નિર્વિષ્પણે કરે પ્રેમકલ્લોલ, અખા સર્વે મીઠું જેમ ઘીને ગોળ. ૭૩૩
નિર્વિષ્પણું તે સજીવના દશા, વિકાર સહિત તે મુડદાં જશાં;
મુડદાંની આભડશેઠ ઘણી, તે આભડશેઠ કોઇએ નવ ગણી;
અળગી આભડશેઠજોવા જાય, પોતાની આભડશેઠ પ્રલ્લે ના થાય. ૭૩૪
પોતાનું કોઈ ન જુવે મૂળ, કોન છે જીવ ને કોણ ચે સ્થૂળ;
ક્યો જીવ ને ક્યો એ દેશ, ક્યાંથી આવી કર્યો પ્રવેશ;
જતો ક્યાં તે સમાશે જઈ, અખા એ અજાનોપન સર્વ માંહી. ૭૩૫
અજાણી વસ્તુ મહા અનૂપ, ધણીના અંશ ને ધણીનું રૂપ;
જેમ અવર્ણ જળ વનમાં પરવરે, જામે ત્યારે નામ તેનું નોખું ઠરે;
તેમ ધણીના અંશમાં પરવર્યા ભાઇ, અસુરી રણમાં રહી સમાઇ. ૭૩૬
અજ્ઞાની કહે હરિ એમ કેમ હોય, નોખો નોખો ઘણું વગોય;
સુખિયો દુઃખિયો થૈને દયાળ, એવી ગડબડ કેમ કળાય;
અખા તેનો આણ જવાબ, જે સુખ દુઃખથી હરિ અળગા આપ. ૭૩૭
જેમ લુણ આવી આંધ્રણમાંઉકળે, તો અર્ણવ તેથી શે ના બલે;
તેમ સુખ દુઃખ સઘળાં જીવને, તેમાંથી કાંઈ નથી શિવને;
લુણ જલ થઇ જલમાં ભળે, એમ, સુખદુઃખ અખા દાસ થઇ ટળે. ૭૩૮
લુણા તો જળમાં જઈ જળ થયું, ત્યારે લુણપણાનું નખોદ ગયું;
ધણી કહે જ્યોતમાં જ્યોત સમાઇ, એમ દાસનું નખોદ ન હોય ભાઇ;
જલનું લુણને તે જલમાં ખપે, અખા હરિના દાસ તે હજુર્માં જપે. ૭૩૯
નકલ એમ ઉરમાં નહિ આણ્ય, હરિજન રૂપ અસલ કરી જાણ્ય;
એ દીઠે આપણો સરશે અર્થ, જોયા કરે મર જુજવા ગ્રંથ;
થડા થકી તો ડાળે ચહડાય, અખા ડાળેથી થડે ઉતરાય. ૭૪૦
થડને ગ્રહો એમ સઘળા કહે, પણ ડાલ્ય વિના ફળ ક્યાંથી લહે;
એકલું થડનું થડ જો હોત, તો કોણ કહેનાર ને કોણ આ જોત;
અખા ડાળ પત્ર પુષ્પફળ થડમાં, તેમા લીલા અવતાર નામ સર્વે અટલમાં ૭૪૧
ઉપમા સહિત જે આત્મા કથે, તે મહી વિનાજેમ પાણી મથે;
પાણી વિના જે મહી ડોલાવું, તે ભાંગે ઘણું પણ થાય ધોળૅવું;
જુગતી જાણ્યા વિના જો એકલું ધ્રાય, તો અખા એકલે નવનીત થાય. ૭૪૨
તેમ આપટળી જો જુગ આચરે, તો ગુણ વડે ગુણા તીતને વરે;
ગોરસને જળ ભેગાં મળે, મથે તો રૂપ મહી જળનું ટળે;
મથતાં માખણ થાય પ્રકાશ, અખા પાચી રહી તે પરઠી છાશ. ૭૪૩
નવનીત કમાયો જુગતે કરી, જેમ દેહ આત્મા વડિયે ઓળખ્યા હરી;
તે વિવેકી સદ્ગુરુએ વલોવ્યું જદા, નવનીત નિરાળું પામ્યો તદા;
અનુભવ અગ્નિએ કીધું તૂપ, અખા ભાળ્ય એ બ્રહ્મ સ્વરૂપ. ૭૪૪
મન મૂકી જેણે ભક્તિ કરી, તેણે દીથા નિરંતર હરી;
પૈની પેરે ઘરમાં વસ્યો, તે શોકે ન રોયો ના હર્ષે હશ્યો;
અખા તે જા નર સુખિયો થયો, દ્વંદ્વાતીત નર સુખ્માં રહ્યો. ૭૪૫
આદિકર્મ કીધે જીવ થાય્, જેને કારણ અહંતા પરઠાય;
પંડિત જાણે કવિનો મર્મ, અખો જાણે જીવ સાધે ધર્મ;
એ વિગત કરે તે વક્તા ખરો, અણજાણ્યે ભૂલા કાં ફરો.
સંદર્ભ
(1) જયંત કોઠારી, અખાના છપ્પા https://gujarativishwakosh.org/
(2) https://gu.wikisource.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0
3)https://layastaro.com/?p=602, અખાના છપ્પા
