પત્રકારત્વ ક્ષેત્રે નર્મદનું પ્રદાન
① લાંબો મુદ્દાસર જવાબ
પ્રસ્તાવના
નર્મદે પત્રકાર તરીકે 'દાંડિયો' જેવા સામયિકો દ્વારા સમાજમાં સુધારાનો જોશ ભર્યો, રૂઢિચુસ્તતાનો વિરોધ કર્યો અને નિર્ભયપણે સ્પષ્ટવક્તા તરીકે લેખન કર્યું, ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં નવયુગનો પ્રારંભ કર્યો, તેમજ 'જ્ઞાનસંગર' જેવા સાપ્તાહિકો દ્વારા સાહિત્ય અને સમાજ જાગૃતિમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો, જે ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં તેમના પ્રદાનને અજોડ બનાવે છે.
નર્મદનું પત્રકારત્વ અને સામાજિક પ્રભાવ:
'દાંડિયો' પાક્ષિક: ૧૮૬૪માં શરૂ કરેલું આ સામયિક તેમના સુધારક ઝનૂનનું પ્રતીક હતું, જેણે સમાજમાં નવો જોશ અને પ્રાણ રેડ્યા.
નિર્ભય પત્રકારત્વ: તેમણે નિખાલસતા, સચ્ચાઈ અને નિર્ભયતાથી પત્રકારત્વ કર્યું, જે તેમના ગદ્યમાં સ્પષ્ટપણે દેખાય છે.
રૂઢિચુસ્તતાનો વિરોધ: ધાર્મિક કટ્ટરતા અને સામાજિક રૂઢિચુસ્તતા સામે તેઓ અવાજ ઉઠાવતા, જે તેમના પત્રકારત્વનો મુખ્ય હેતુ હતો.
'જ્ઞાનસંગર' સાપ્તાહિક: તેમણે આ સાપ્તાહિક દ્વારા સાહિત્યનો પ્રસાર કર્યો અને જનજાગૃતિ ફેલાવી.
" આપણો પ્રાણવંતો પૂર્વજ": નર્મદના આ પ્રદાનને કારણે તેમને "યુગપ્રવર્તક" અને "સમયમૂર્તિ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
પત્રકારત્વમાં નવપ્રસ્થાનો:
ગદ્યની નવી શૈલી: તેમણે ગુજરાતી ગદ્યને અસરકારક રીતે પલોટીને નવા સ્વરૂપો આપ્યા અને સાહિત્યને સંસારાભિમુખ બનાવ્યું.
પત્રકાર નર્મદ : ગુજરાતી પત્રકારત્વનો યુગપ્રવર્તક
નર્મદાશંકર લાલશંકર દવે – નર્મદ – ગુજરાતી સાહિત્ય અને પત્રકારત્વના આદ્ય પિતામહ તરીકે ઓળખાય છે. તેમણે પત્રકારત્વને માત્ર સમાચાર આપવાનું સાધન નહીં, પરંતુ સમાજ સુધારાનું શસ્ત્ર બનાવ્યું. ૧૯મી સદીના અજ્ઞાન, અંધશ્રદ્ધા, પાખંડ અને રૂઢિચુસ્તતાથી ભરેલા સમાજમાં નર્મદે નિર્ભયતાથી કલમ ઉઠાવી.
ડાંડિયો’ પાક્ષિક
નર્મદે ૧૮૬૪માં શરૂ કરેલું ‘ડાંડિયો’ પાક્ષિક એ તેમના પત્રકારત્વનું શ્રેષ્ઠ પ્રતિક છે. ‘ડાંડિયો’ માત્ર અખબાર નહોતું, પરંતુ સમાજને જગાડનારું નવજાગરણનું બ્યુગલ હતું. તેમાં ધાર્મિક કટ્ટરતા, વૈષ્ણવ મહારાજોના પાખંડ, સ્ત્રીઓ પર થતા અન્યાય, ભ્રષ્ટાચાર અને સામાજિક અનીતિઓ પર તીખી ટીકા કરવામાં આવતી. નર્મદની ભાષા પ્રહારાત્મક, વ્યંગ્યસભર અને તર્કસભર હતી.
પત્રકારત્વમાં નિર્ભયતા, સત્યનિષ્ઠા અને ન્યાયપ્રેમનું મૂલ્યસ્થાપના
નર્મદે પત્રકારત્વમાં નિર્ભયતા, સત્યનિષ્ઠા અને ન્યાયપ્રેમને મુખ્ય મૂલ્ય બનાવ્યાં. ધનવાન શેઠિયાઓ કે સહાય આપનારા લોકોની પણ તેમણે જરૂર પડે ત્યારે ટીકા કરી, કારણ કે તેમના માટે પત્રકારત્વની પ્રતિબદ્ધતા સર્વોપરી હતી. આ રીતે નર્મદે સ્વતંત્ર અને નૈતિક પત્રકારત્વની પરંપરા સ્થાપી.
જ્ઞાનસાગર’ સાપ્તાહિક
‘ડાંડિયો’ સાથે સાથે ‘જ્ઞાનસંગર’ સાપ્તાહિક દ્વારા તેમણે સાહિત્યપ્રસાર અને જનજાગૃતિમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો. તેમનો હેતુ જનતાને વિચારશીલ બનાવવાનો અને સામાજિક પરિવર્તન માટે તૈયાર કરવાનો હતો.
ગુજરાતી ગદ્યને નવી દિશા
નર્મદે ગુજરાતી ગદ્યને નવી દિશા આપી. તેમની ગદ્યશૈલી પ્રભાવક, તર્કપૂર્ણ અને સમાજાભિમુખ હતી. ‘કવિ અને કવિતા’ (૧૮૫૮) જેવા નિબંધ દ્વારા તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં વિવેચનનો આરંભ કર્યો, જે પત્રકારત્વ અને સાહિત્ય બંને માટે માર્ગદર્શક બન્યો.
આજે જ્યારે ડિજિટલ યુગમાં પત્રકારત્વ ઘણી વખત કોલાહલ અને કલેશ તરફ વળતું જાય છે, ત્યારે નર્મદ જેવા યુગપ્રવર્તક પત્રકારનું સ્મરણ વધુ પ્રાસંગિક બને છે. સત્ય, ન્યાય અને સમાજહિત માટે ઝઝૂમનાર નર્મદનું પત્રકારત્વ આજના યુગ માટે પણ પ્રેરણાસ્ત્રોત છે.
નીચે આપેલા **મધ્યમ પ્રશ્નો (૫–૬ માર્ક્સ)**ના જવાબો તમારા જણાવેલા ચારેય મુદ્દાઓને અચૂક સામેલ કરીને, પરીક્ષા-લાયક ભાષા અને માળખામાં રજૂ કરેલ છે:
૧) ‘ડાંડિયો’ સામયિકની વિશિષ્ટતાઓ સમજાવો.
નર્મદશંકર લાલશંકર દવે આધુનિક ગુજરાતી પત્રકારત્વના અગ્રણી, યુગપ્રવર્તક અને સમાજસુધારક પત્રકાર હતા. તેમણે શરૂ કરેલું ‘ડાંડિયો’ સામયિક સમાજસુધારાનું એક અસરકારક સાધન હતું.
‘ડાંડિયો’ની મુખ્ય વિશિષ્ટતા તેની નિર્ભયતા, સત્ય અને ન્યાય આધારિત લેખનશૈલી હતી. આ સામયિકમાં અંધશ્રદ્ધા, જાતિવ્યવસ્થા, ધાર્મિક ઢોંગ અને સામાજિક કુરિવાજો પર તીક્ષ્ણ વ્યંગ્ય કરવામાં આવતું. નર્મદે પત્રકારત્વને મનોરંજન નહીં, પરંતુ લોકજાગૃતિનું સાધન બનાવ્યું.
આજના પત્રકારત્વની સરખામણીમાં ‘ડાંડિયો’ વ્યક્તિગત લાભથી પર રહી સમાજહિત માટે લખાતું હતું, જ્યારે આજનું પત્રકારત્વ ઘણીવાર વ્યાવસાયિકતા તરફ વળી રહ્યું છે.
૨) નર્મદના પત્રકારત્વનો મુખ્ય હેતુ શું હતો?
નર્મદશંકર લાલશંકર દવે સમાજસુધારક દૃષ્ટિ ધરાવતા યુગપ્રવર્તક પત્રકાર હતા. તેમના પત્રકારત્વનો મુખ્ય હેતુ સમાજમાં જાગૃતિ ફેલાવવાનો હતો.
નર્મદે પત્રકારત્વને નિર્ભયતા, સત્ય અને ન્યાયના આધાર પર સમાજસુધારાનું સાધન બનાવ્યું. તેમણે અંધશ્રદ્ધા, અસમાનતા, સ્ત્રીશિક્ષણના અભાવ અને સામાજિક અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવ્યો.
આજના સમયમાં પત્રકારત્વ ઘણીવાર તટસ્થતા ગુમાવે છે, જ્યારે નર્મદનું પત્રકારત્વ નૈતિકતા અને લોકહિત પર કેન્દ્રિત હતું.
૩) નર્મદને ‘યુગપ્રવર્તક પત્રકાર’ કેમ કહેવામાં આવે છે?
નર્મદશંકર લાલશંકર દવેને ‘યુગપ્રવર્તક પત્રકાર’ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેમણે ગુજરાતી પત્રકારત્વને નવી દિશા આપી.
તેમણે ‘ડાંડિયો’ જેવા સામયિક દ્વારા નિર્ભયતા, સત્ય અને ન્યાયના મૂલ્યો સ્થાપિત કર્યા. પરંપરાગત માન્યતાઓને પડકારી તેમણે પત્રકારત્વને સમાજસુધારાનું શક્તિશાળી માધ્યમ બનાવ્યું.
આજના પત્રકારત્વની સામે નર્મદનું પત્રકારત્વ વધુ વિચારપ્રધાન અને મૂલ્યનિષ્ઠ હતું.
૪) નર્મદના પત્રકારત્વમાં સમાજસુધારાની ભૂમિકા સમજાવો.
નર્મદશંકર લાલશંકર દવેના પત્રકારત્વમાં સમાજસુધારાની ભૂમિકા કેન્દ્રસ્થાને હતી. ‘ડાંડિયો’ સામયિક દ્વારા તેમણે સમાજના દુષણો પર વ્યંગ્યસભર પ્રહાર કર્યા.
તેમનું પત્રકારત્વ નિર્ભયતા, સત્ય અને ન્યાય પર આધારિત હતું. જાતિવ્યવસ્થા, અંધશ્રદ્ધા અને સામાજિક અસમાનતા સામે જનમત તૈયાર કરવું તેમનો મુખ્ય હેતુ હતો.
આજના પત્રકારત્વમાં જ્યાં ઘણીવાર સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ ટાળવામાં આવે છે, ત્યાં નર્મદે ખુલ્લેઆમ સત્ય રજૂ કર્યું.
૫) નર્મદની ગદ્યશૈલી વિશે નોંધ લખો.
નર્મદશંકર લાલશંકર દવેની ગદ્યશૈલી સરળ, તીક્ષ્ણ અને અસરકારક હતી. તેમની ભાષા બોલચાલની હોવાથી સામાન્ય જનતા સુધી પહોંચતી હતી.
વ્યંગ્ય, તર્ક અને સુધારક ભાવના તેમની ગદ્યશૈલીના મુખ્ય લક્ષણો હતા. નિર્ભયતા, સત્ય અને ન્યાયના મૂલ્યો તેમની ગદ્યમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.
આજના પત્રકારત્વની ભાષા ઘણીવાર અલંકૃત અથવા પ્રભાવિત લાગે છે, જ્યારે નર્મદની ગદ્યશૈલી સીધી અને પ્રભાવક હતી
② મધ્યમ પ્રશ્નો (5–6 માર્ક્સ)
‘ડાંડિયો’ સામયિકની વિશિષ્ટતાઓ સમજાવો.
નર્મદના પત્રકારત્વનો મુખ્ય હેતુ શું હતો?
નર્મદને ‘યુગપ્રવર્તક પત્રકાર’ કેમ કહેવામાં આવે છે?
નર્મદના પત્રકારત્વમાં સમાજસુધારાની ભૂમિકા સમજાવો.
નર્મદની ગદ્યશૈલી વિશે નોંધ લખો.
③ ટૂંકા પ્રશ્નોત્તર (2–3 માર્ક્સ)
પ્ર.1 નર્મદનો જન્મ ક્યારે અને ક્યાં થયો?
ઉ. નર્મદનો જન્મ ૨૪ ઓગસ્ટ ૧૮૩૩ના રોજ સુરતમાં થયો.
પ્ર.2 ‘ડાંડિયો’ ક્યારે શરૂ થયું?
ઉ. ‘ડાંડિયો’ પાક્ષિક ૧૮૬૪માં શરૂ થયું.
પ્ર.3 નર્મદે કયા પાખંડોનો વિરોધ કર્યો?
ઉ. ધાર્મિક અંધશ્રદ્ધા, વૈષ્ણવ મહારાજોના પાખંડ અને સામાજિક રૂઢિઓનો.
પ્ર.4 ‘જ્ઞાનસંગર’નું મહત્વ શું હતું?
ઉ. સાહિત્યપ્રસાર અને જનજાગૃતિ ફેલાવવું.
પ્ર.5 નર્મદના પત્રકારત્વનું મુખ્ય લક્ષણ શું હતું?
ઉ. નિર્ભયતા અને સત્યનિષ્ઠા.
④ અતિ ટૂંકા પ્રશ્નોત્તર (One-liners)
• નર્મદ = ગુજરાતી પત્રકારત્વના આદ્ય પિતામહ
• ‘ડાંડિયો’ = નવજાગરણનું બ્યુગલ
• પત્રકારત્વનો હેતુ = સમાજસુધારો
• ‘કવિ અને કવિતા’ = વિવેચનનો આરંભ
• નર્મદની ઓળખ = યુગપુરુષ
⑤ પરીક્ષામાં લખવા માટે ટીપ્સ ✍️
✔ જવાબની શરૂઆતમાં નર્મદની ઓળખ લખો
✔ ‘ડાંડિયો’ને સમાજસુધારાનું સાધન તરીકે સમજાવો
✔ નિર્ભયતા, સત્ય અને ન્યાય – ત્રણ શબ્દો જરૂર લખો
✔ અંતમાં આજના પત્રકારત્વ સાથે તુલના કરો
નીચે મધ્યમ પ્રશ્નો (૫–૬ માર્ક્સ) માટે મુદ્દાસર પરંતુ વિસ્તૃત ઉત્તર આપેલા છે—પરીક્ષા માટે યોગ્ય ભાષા અને માળખા સાથે:
૧) ‘ડાંડિયો’ સામયિકની વિશિષ્ટતાઓ સમજાવો.
‘ડાંડિયો’ નર્મદશંકર લાલશંકર દવે દ્વારા શરૂ કરાયેલું વ્યંગાત્મક અને સુધારક સામયિક હતું. આ સામયિકની મુખ્ય વિશિષ્ટતા તેની નિર્ભય અને તીક્ષ્ણ ટીકા હતી. તેમાં સમાજમાં વ્યાપેલી અંધશ્રદ્ધા, જાતિપ્રથા, કુરિવાજો અને ઢોંગી ધર્માચાર પર કટાક્ષ કરવામાં આવતો. ‘ડાંડિયો’ની ભાષા સરળ, બોલચાલની અને વ્યંગ્યસભર હતી, જેથી સામાન્ય જનતા સુધી સંદેશ સહજ રીતે પહોંચે. તે સમયના સમાજમાં જાગૃતિ લાવવાનું કાર્ય ‘ડાંડિયો’એ અસરકારક રીતે કર્યું. સમાજસુધારાને પ્રાધાન્ય આપતું આ સામયિક ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે.
૨) નર્મદના પત્રકારત્વનો મુખ્ય હેતુ શું હતો?
નર્મદના પત્રકારત્વનો મુખ્ય હેતુ સમાજમાં સુધારાની ચેતના જગાવવાનો હતો. તેમણે પત્રકારત્વને માત્ર સમાચાર પ્રસારનું સાધન નહીં, પરંતુ લોકશિક્ષણ અને સમાજજાગૃતિનું સાધન માન્યું. સમાજમાં વ્યાપેલી અંધશ્રદ્ધા, જાતિવાદ, સ્ત્રીશિક્ષણનો અભાવ અને કુરિવાજો સામે જનમત ઘડવાનો તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ હતો. તેઓ સત્ય, તર્ક અને વિવેકના આધારે સમાજને નવી દિશા આપવાનું પત્રકારત્વ કર્તવ્ય માનતા હતા.
૩) નર્મદને ‘યુગપ્રવર્તક પત્રકાર’ કેમ કહેવામાં આવે છે?
નર્મદને ‘યુગપ્રવર્તક પત્રકાર’ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેમણે ગુજરાતી પત્રકારત્વને નવી વિચારધારા અને નવી દિશા આપી. તેમણે પરંપરાગત ધાર્મિક અને સામાજિક માન્યતાઓને પડકાર આપી આધુનિક વિચારધારાનું પ્રસારણ કર્યું. નર્મદે પત્રકારત્વને સમાજસુધારાનું શક્તિશાળી હથિયાર બનાવ્યું. તેમના લખાણોમાં સ્વતંત્ર વિચારો, તર્કબદ્ધતા અને નિર્ભયતા સ્પષ્ટ દેખાય છે. આ કારણે તેઓ પોતાના યુગના પત્રકારત્વમાં પરિવર્તન લાવનારા પ્રવર્તક બન્યા.
૪) નર્મદના પત્રકારત્વમાં સમાજસુધારાની ભૂમિકા સમજાવો.
નર્મદના પત્રકારત્વમાં સમાજસુધારાની ભૂમિકા કેન્દ્રસ્થાને હતી. તેમણે જાતિવ્યવસ્થા, બાળલગ્ન, વિધવા અવસ્થા, સ્ત્રીશિક્ષણના અભાવ અને અંધશ્રદ્ધા જેવા પ્રશ્નોને ગંભીરતાથી ઉઠાવ્યા. ‘ડાંડિયો’ જેવા સામયિક દ્વારા તેમણે વ્યંગ્ય અને તર્કનો ઉપયોગ કરીને સમાજને આત્મપરીક્ષણ કરવા પ્રેરિત કર્યો. સમાજના દુષણો સામે અવાજ ઉઠાવવો અને લોકોને પ્રગતિશીલ વિચારો તરફ દોરવા નર્મદનું પત્રકારત્વ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થયું.
૫) નર્મદની ગદ્યશૈલી વિશે નોંધ લખો.
નર્મદની ગદ્યશૈલી સરળ, પ્રભાવશાળી અને જીવંત હતી. તેમની ભાષા બોલચાલની હોવાથી સામાન્ય જનતા સુધી સીધો સંપર્ક સાધતી હતી. વ્યંગ્ય, કટાક્ષ અને તર્કશક્તિ તેમની ગદ્યશૈલીના મુખ્ય લક્ષણો છે. તેઓ વિચારોને સ્પષ્ટ અને નિર્ભય રીતે રજૂ કરતા. તેમની ગદ્યશૈલીમાં સુધારક ભાવના, તર્કબદ્ધ અભિવ્યક્તિ અને લોકજાગૃતિનો હેતુ સ્પષ્ટ દેખાય છે, જેના કારણે તેમનું લેખન અસરકારક અને સ્મરણીય બન્યું છે.
Xxxxx
"કવિ અને કવિતા" (1858): આ નિબંધથી ગુજરાતી સાહિત્યમાં વિવેચનનો આરંભ થયો, જે પત્રકારત્વ અને વિવેચનના ક્ષેત્રે તેમનું પ્રદાન દર્શાવે છે.
નર્મદના પત્રકારત્વનો હેતુ માત્ર સમાચારો આપવાનો નહોતો, પરંતુ સમાજમાં વૈચારિક આંદોલન જગાવીને પરિવર્તન લાવવાનો હતો, જે ગુજરાતી સાહિત્ય અને પત્રકારત્વ માટે એક માર્ગદર્શક બન્યો.
આજે ડિજિટલ મીડિયાના જમાનામાં પત્રકારત્વના રંગઢંગ બદલાયેલા છે. સત્ય અને સત્વનું સ્થાન કોલાહલ અને કલેશે લઈ લીધું છે ત્યારે ગુજરાતી પત્રકારત્વને દિશાનિર્દેશ કરનારા મહામાનવ પત્રકાર, કવિ નર્મદને તેમના ૧૯૨માં જન્મદિવસે અચૂક યાદ કરવા પડે તેવી સ્થિતિ છે. આવો આ જીવનભરના જોદ્ધાના જીવન, ટેક અને પત્રકારત્વ પર એક દ્રષ્ટિપાત કરીએ.
મહામાનવ કવિ નર્મદ યાને નર્મદાશંકર લાલશંકર દવેનો જન્મ સુરતમાં પોતાના મોસાળ કોટવાલ શહેરી નામક મહોલ્લામાં ૧૮૩૩ના ઓગસ્ટની ૨૪ તારીખે એટલે કે વિ.સં. ૧૮૮૯ની પ્રથમ ભાદ્રપદના શુક્લ પક્ષની દશમ અને શનિવારે પ્રભાતના પહોરમાં થયેલો. પિતા લાલશંકર દવે મુંબઈમાં લહિયાનું કામ કરી રોટલો રળી લેતા. સતત પરિશ્રમી અને વ્યવહાર કુશળ પિતા સંસ્કૃત, મરાઠી લખી બોલી જાણતા. ‘પ્રેમાળ, ટેકી, ધીરી, સંતોષીને રસિક પ્રકૃતિના પિતાને’ સુધારો પણ એટલો જ સ્વીકાર્ય હતો. માતા નવદુર્ગા ઉર્ફે રુકમણી ‘સુઘડ, ઉદ્યમી, કરકસર સમજનાર અને સંતોષી હતાં’. પુત્ર પર એમની ધાક જબરી હતી. પુત્ર નર્મદનો સ્વભાવ સહજ બેફિકરાઈ, જન્મસ્થળ સુરતનું ફક્કડપણું તથા પિતામહ પક્ષે કાવ્યજ્ઞાન અને અભ્યાસ પ્રવૃતિ, પિતૃપક્ષે પ્રેમ, ટેકીપણું અને સુધારકવૃત્તિ તેમજ માતૃપક્ષે પરોપકાર અને સંતોષ પ્રાપ્ત થયા હતા.
નર્મદે તેના કોલેજકાળ દરમિયાન પાંચ- છ મિત્રો સાથે મળીને ત્યાં પુસ્તકાલયનો પ્રારંભ કર્યો હતો. એ જ મિત્રોએ ‘માંહોમાંહ લખતા, બોલતા અને વાદ કરતા શીખવા’ જુવાન પુરુષોની અન્યોન્ય બુદ્ધિવર્ધક સભા સ્થાપેલી. આ સભા સમક્ષ નર્મદે એનું જાણીતું ‘મંડળી મળવાથી થતા લાભ’ આખ્યાન આપ્યું હતું. અહીં નર્મદની અંદર જાહેરમાં પોતાના વિચારો પ્રગટ કરવાની શક્તિ ખીલવવાના અને આવનારા દિવસોમાં તેના દ્વારા હાથ ધરાનારી સાહિત્યિક, પત્રકારત્વ અને સમાજ સુધારાની પ્રવૃત્તિનાં બીજ મહદઅંશે રોપાઈ ગયાં હતાં.
ગુજરાતી પત્રકારત્વ, ગદ્યના આદ્ય પિતામહ નર્મદ અને તેના સાક્ષર મંડળના મિત્રોનું આગવું સાહસ “ડાંડિયો” એવા સમયે અસ્તિત્વમાં આવ્યો જ્યારે સમાજ કેળવણી પ્રત્યે ઉદાસીન હતો. વાચનનું પ્રમાણ નહીંવત્ હતું, ગુજરાતી પત્રકારત્વ પારસી અને ખાસ કરીને મુંબઈના પારસી પત્રકારોના હાથમાં રમી રહેલું કાલુંઘેલું બાળક હતું. ધર્મના નામે શોષણ અને અનીતિના પડછાયા સમાજ પર ફેલાયા હતા. આવા સમયે ડાંડિયો એ અહાલેક જગાવી. કલમના તેજાબી ચાબખા વિંઝીને ભ્રષ્ટાચારીઓને ઉઘાડા પાડ્યા, ધર્મભ્રષ્ટ ધર્માત્માઓના પાપાચાર ખુલ્લા કર્યા. ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યને બળકટ બનાવ્યાં. આવો “ડાંડિયો” નર્મદના સમાજના અનિષ્ટો સામેના અઘોષિત યુદ્ધનું યુગલ બન્યો.
“ડાંડિયો”ના જન્મની કહાણી પણ તેના અસ્તિત્વ જેટલી રસપ્રદ છે. ધાડ-ચોરીના ભય સામે સુરતમાં અરદેશર કોટવાલના જમાનાથી ડાંડિયોની વ્યવસ્થા શરૂ થઈ હતી. દલિત કોમનો ડાંડિયો રાત્રે બાર-બેના સુમારે પોતાના નિયત વિસ્તારમાં ઢોલ પર દાંડી પીટીને લોકોને જાગતા રહેવા ખબરદાર કરતો. ૧૯મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં સમાજમાં વ્યાપેલાં અનીતિ, ભ્રષ્ટાચાર, પાખંડો, શોષણથી સમાજને બચાવવા એક “ડાંડિયો” જન્મ્યો. નર્મદ અને તેના પાંચ સાથીઓએ જનતાને ઢંઢોળવા વગાડેલું બ્યુગલ એટલે “ડાંડિયો”. ચોપાનીયાં પર કલમની દાંડી પડતી અને ભલભલા ચમરબંધીનાં ગાત્રો ઢીલાં થઈ જતાં એવી તેની ધાક હતી.
“ડાંડિયો: નવજાગરણનું આખાબોલું ખબરદાર અખબાર”માં ડાંડિયોની વિશિષ્ટતાઓ નોંધતા સંશોધક ડૉ. રમેશ શુક્લ લખે છે કે “ડાંડિયો દાંડની સાથે દાંડ બનતો, તેના કરતૂતોની દાંડી પીટનારો અને ઉપરથી શબ્દના સોટા લગાવનારો એમ ત્રણ રીતે પોતે ડાંડિયો બન્યો છે એમ કહેવા સાથે તેણે પોતાની વિવેક મર્યાદા આંકી લીધી હતી. કુલીનતા, ઉચ્ચશિક્ષણ, નીતિનો આગ્રહ, દુનિયાદારીનું જ્ઞાન, સુખ-દુઃખનો અનુભવ ટેકીલાપણા માટેનો આદર અને વિદ્યાની ખેવના એ સહુને કારણે વિના કારણ કોઈના પર હુમલો ન કરવો, સામાન્ય સ્ખલન માટે ઉદારતાથી ક્ષમાભાવ રાખવો; પરંતુ અજ્ઞાન, અનીતિ, વહેમ, અંધશ્રદ્ધા, ધુતારાપણું, લુચ્ચાઈને જાહેરમાં ફીટકારવામાં સંકોચ શરમ ન રાખવા…”
એ સમયે પત્રકારત્વમાં આજના જેવી આધુનિક અહેવાલ લેખન પદ્ધતિ સ્વાભાવિકપણે જ વિકસી ન હતી એટલે વ્યાખ્યાન શૈલીમાં રિપોર્ટિંગ થતું. ડાંડિયોના ખબરપત્રીઓ પણ અદભૂત હતા. તેનો ‘વેતાળ’ પ્રતિનિધિ નગરચર્યા જોતો અથવા પોતાને ‘રાજા વીરવિક્રમ’ માનતા આ ખબરપત્રી રાજ્જાઓ જાતે અંધારપછેડી ઓઢી માહિતી ભેગી કરતા અને બીજા અંકમાં સારું નરસું જે જોયું હોય તેની દાંડી પીટતા. ‘ડાંડિયો’ ના જે તે અંક માટે કોણે પ્રદાન કર્યું છે તેની જાણકારી માટે બારાક્ષરીનો એક જ અક્ષર મૂકવામાં આવતો.
દર પંદર દિવસે પોતાની આગવી શૈલીમાં સનસનાટી મચાવતો, વિચારદોહનની સામગ્રી પૂરી પાડતો ડાંડિયો ઝડપથી લોકપ્રિય થઈ પડ્યો હતો. નર્મદાશંકરે નોંધ્યું છે તેમ ‘ડાંડિયાની ભાષા ’ને ડાંડિયાના વિષયો બંનેની ઢબ જ એવી છે જેથી તે થોડી મુદતમાં આખી મુંબઈમાં, આખા ગુજરાતમાં, આખા કાઠિયાવાડ અને આખા કચ્છ હાલારમાં અમરસિદ્ધિ પામી ચૂક્યો છે’. અને પછી ઉમેરે છે; ‘જેમ મોર બપૈયા મેઘને માટે આતુર હોય છે તેમ ગરીબ, તવંગર, મૂરખ, ભણેલ, સ્ત્રીને પુરુષ સહુ પેહેલી પંદરમીના ડાંડિયાને માટે વાટ જોતા બેસી રહે છે’.
આવું ઉત્તમ અખબાર વાંચનારા ત્રણ હજાર જ હતા અને ખરીદનારા કેવળ ત્રણસો. લવાજમ ભરવામાં ગ્રાહકો દ્વારા થતી પાછીપાની અને ડાંડિયાના સંચાલકને માટે નાણાકીય સહાય માટે શેઠિયા-શ્રીમંતો પાસે ખાવા પડતા ધક્કા અને અપમાન અસહ્ય હતા. જોકે ડાંડિયાએ ક્યારેય નાણાંના જોરથી દબાઈને કામ કર્યું ન હતું. અનેક કિસ્સામાં તેને સહાય કરનારા મિત્રો અને શેઠિયાઓની પણ તેણે ઝાટકણી કાઢીને પત્રકારત્વની પોતાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી. “ડાંડિયો” સીમિત વર્ગનું નહીં વ્યાપક સમાજનું અખબાર હતું.
ગુજરાતી વર્તમાનપત્રોની ભાષા, જોડણી અને મુદ્રણમાં “ડાંડિયો” અને નર્મદનો ફાળો મૂલ્યવાન છે. મુદ્રણ શરૂ થયાના પ્રારંભે ૧૮૨૨થી ૧૮૫૦નાં વર્ષો દરમિયાન પારસી છાપાં અને છાપખાનાઓ જોડાક્ષર છાપતાં જ ન હતાં. ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેસાઈએ “ગુજરાતી” સાપ્તાહિકથી ભાષાશુદ્ધિની ઝુંબેશ ઉપાડી. આ દિશામાં પહેલ,પાયાનું કામ નર્મદ અને તેના મુદ્રક મિત્ર નાનાભાઈ રાણીનાએ કર્યું હતું. આ સમયની મુદ્રણ વિષયક મુશ્કેલીઓ છતાં આ લખાણોમાં જે મુદ્રણશુદ્ધિ અને સુઘડતા જળવાઈ રહી તેમાં નર્મદની ચીવટ અને નાનાભાઈની મુદ્રણ દ્રષ્ટિ કારણભૂત હતી.
“ડાંડિયો” તેના જીવનકાળમાં ચાર શ્રેણીમાં ત્રણ અવતારો પામ્યો હતો. નર્મદના પોતાના “ધર્મવિચાર”માંના ઉલ્લેખ અનુસાર ડાંડિયોનો પ્રવર્તનકાળ ઇ.સ.૧૮૬૪ થી ૧૮૬૯ એમ પાંચ વર્ષનો છે. ડાંડિયોનો પહેલો અંક ઇસ ૧૮૬૪, ૧ સપ્ટેમ્બરનો છે અને ૧૬ જાન્યુઆરી ઇ.સ. ૧૮૭૦ના અંકનાં મથાળા અનુસાર ‘ડાંડિયો’ ‘સન્ડે રિવ્યુ’ સાથે જોડાઈ ગયાનું ફલિત થાય છે.
નર્મદનો સમય એટલે અજ્ઞાન, જડતા, વહેમ અને અંધકારનો સમય. અજ્ઞાનના અંધકારમાં ડૂબેલી પ્રજામાં જ્ઞાનને ચૈતન્ય અર્પી, જાગૃત બનાવવા તેણે કમર કસી. સમાજના દુષ્ટ રિવાજો, વહેમો, અંધશ્રદ્ધાની ચૂડમાંથી પ્રજા છૂટે તો જ સામાજિક પુનરુત્થાન થાય અને તે દ્વારા દેશઉન્નતિ થઈ શકે, લોકોમાં રાષ્ટ્રીયતાની જાગૃતિ લાવવા માટે સમાજે રચેલા વાડા, સંકુચિતતાઓનો ત્યાગ કરવા એણે પગલાં ભર્યાં. આ માટે તેણે ડાંડિયોના હથિયારનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો.
૧૯મી સદીના ગુજરાતમાં કેટલાક સંપ્રદાયના ધર્માચાર્યોએ પોતાની પ્રભુસત્તા ભક્તો પર વધારવા માટે પુરાણો અને ગ્રંથોનું નીતનવું, સગવડિયું અર્થઘટન કરી તેમની મરજી મુજબની રૂઢિઓ, ધાર્મિક રિવાજો ભક્તજનોમાં પ્રસરાવ્યા હતા અને તેમને મળેલી ધર્મસત્તાનો ગેરલાભ લેતા હતા. આવા પાખંડો આચરતા ધર્મચાર્યો, વિશેષતઃ તત્કાલીન વૈષ્ણવ મહારાજોની પાપલીલાઓ અને સ્વૈરવિહારો સામેનો આક્રોશ ડાંડિયોમાં વારંવાર પ્રગટ થાય છે. ડાંડિયો તેની કલમથી આવા પાપાચારીઓની ચામડી ઉસરડી લે છે અને વૈષ્ણવોને ચેતવે પણ છે.
ડાંડિયોના માધ્યમથી નર્મદ અને સાક્ષર મંડળીએ ઉઠાવેલી સમાજસુધારાની ઝુંબેશના આવાં અનેક સીમાચિન્હો હતાં. કદાચ એટલે જ ‘જીવનભરનો જોદ્ધો’ લેખમાં શ્રી વિશ્વનાથ ભટ્ટ લખે છે “જેવો પ્રબળ એનો સત્યપ્રેમ હતો તેવો જ પ્રબળ એનો ન્યાયપ્રેમ પણ હતો. ક્યાંય અન્યાય થતો દેખાતો તો એનું હૃદય એકદમ ઉકળી ઊઠતું. આવો અન્યાય એને અંગત અપમાન જેવો લાગતો, પોતાને તેની સાથે સીધી નિસબત ન હોય તો પણ પોતે મધ્યકાલીન યુરોપના વીર પુરુષો જેવી જ પ્રેમશૌર્યવૃત્તિ ધારણ કરી હતી તેને બટ્ટા જેવો લાગતો… સાર્વજનિક બાબતોમાં પણ એણે જુલમગારોનો સામનો આવા જ જોરથી કરેલો. ભ્રષ્ટ ધર્માચાર્યોનો એણે કરેલો વિરોધ, અનાથ વિધવાઓની એણે કરેલી વહાર, જુલમી અમલદારોની એણે કાઢેલી ઝાટકણી અને ગરીબોને પાયમાલ કરી અનેક ઊંધાચત્તા ધંધા કરી તાલેવાન થઈ બેઠેલા શેઠિયાઓની એણે કરેલી જાહેર નિંદા એ બધામાં તીવ્ર અન્યાય દ્વેષ જોઈ શકાય છે.”
આવો આ બાંગડબોલીનો બેતાજ બાદશાહ ડાંડિયો તેના ‘અધિપતિ’ નર્મદ અને સાક્ષર મંડળના સાથીદારોના હાથમાં તૈયાર થઈ કુરિવાજો, રૂઢિઓ, ગેરમાન્યતાઓ, પાખંડો, ભ્રષ્ટાચાર, વ્યભિચારને ડામતો ઘૂમી વળ્યો અને ગુજરાતી પત્રકારત્વ માટે એક ચિર:કાલીન ઇતિહાસ સર્જતો ગયો. ડૉ. રમેશ શુક્લ નોંધે છે તે પ્રમાણે “નર્મદ જે સાધન વડે ઝઝૂમ્યો, ઝૂઝ્યો, તેણે જેના વડે સર્વગ્રાહી સર્વક્ષેત્રિય નવજાગૃતિ આણી, એટલું જ નહીં પોતાના ગદ્યની પૌરુષી તાકાત નવા આયામમાં પ્રગટાવી, ગુજરાતી ભાષાના કૌવતની પ્રતીતિ કરાવી – તેનું માત્ર દસ્તાવેજી મૂલ્ય ન હોય, તેનું વિદ્યાકીય અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્ય પણ હોય… વસ્તુતઃ ડાંડિયો કેવળ વર્તમાનપત્ર/ ચોપાનીયું ન હતું. તે નવા વિચાર અને નવચેતનાને સંકોરીને પ્રજાના આંતરિક સત્વને જગાડનારુ પ્રાણવંત માધ્યમ હતું. જો નર્મદ સમયમૂર્તિ હતો તો ‘ડાંડિયો’ આ સમયનું મુખપત્ર હતું. જો નર્મદ યુગપુરુષ હતો તો ‘ડાંડિયો’ નવા યુગની અહાલેક પોકરનારું બ્યુગલ હતું. જેમાં યા હોમના પડછંદા સદા પડઘાતા રહ્યા હતા. વિપરીત સંજોગોમાં, ગુંગળાવનારી કુંઠાઓમાં, મતિને મૂંઝવનાર સમસ્યાઓના ઓઘ વચ્ચે-સમગ્ર પ્રજાના સત્વને નીર્વિય બનાવવા ગોઠવાયેલા ચક્રવ્યૂહને ભેદવા સમયપુરૂષ શું શું કરી શકે, તેનું ઉજ્જ્વળ દૃષ્ટાંત ‘ડાંડિયો’ દ્વારા નર્મદ અને સાક્ષરમંડળે પૂરું પાડ્યું. તે પેઢી દર પેઢી ઉપસ્થિતિ થતી મિસાલ અને મશાલરૂપ છે.”
— પ્રો.(ડૉ.) શિરીષ કાશીકર
નિયામક, એનઆઇએમસીજે, અમદાવાદ.
ડાંડિયો”ના જન્મની કહાણી પણ તેના અસ્તિત્વ જેટલી રસપ્રદ છે. ધાડ-ચોરીના ભય સામે સુરતમાં અરદેશર કોટવાલના જમાનાથી ડાંડિયોની વ્યવસ્થા શરૂ થઈ હતી. દલિત કોમનો ડાંડિયો રાત્રે બાર-બેના સુમારે પોતાના નિયત વિસ્તારમાં ઢોલ પર દાંડી પીટીને લોકોને જાગતા રહેવા ખબરદાર કરતો. ૧૯મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં સમાજમાં વ્યાપેલાં અનીતિ, ભ્રષ્ટાચાર, પાખંડો, શોષણથી સમાજને બચાવવા એક “ડાંડિયો” જન્મ્યો. નર્મદ અને તેના પાંચ સાથીઓએ જનતાને ઢંઢોળવા વગાડેલું બ્યુગલ એટલે “ડાંડિયો”. ચોપાનીયાં પર કલમની દાંડી પડતી અને ભલભલા ચમરબંધીનાં ગાત્રો ઢીલાં થઈ જતાં એવી તેની ધાક હતી.
XXXXXXX
“ડાંડિયો: નવજાગરણનું આખાબોલું ખબરદાર અખબાર”માં ડાંડિયોની વિશિષ્ટતાઓ નોંધતા સંશોધક ડૉ. રમેશ શુક્લ લખે છે કે “ડાંડિયો દાંડની સાથે દાંડ બનતો, તેના કરતૂતોની દાંડી પીટનારો અને ઉપરથી શબ્દના સોટા લગાવનારો એમ ત્રણ રીતે પોતે ડાંડિયો બન્યો છે એમ કહેવા સાથે તેણે પોતાની વિવેક મર્યાદા આંકી લીધી હતી. કુલીનતા, ઉચ્ચશિક્ષણ, નીતિનો આગ્રહ, દુનિયાદારીનું જ્ઞાન, સુખ-દુઃખનો અનુભવ ટેકીલાપણા માટેનો આદર અને વિદ્યાની ખેવના એ સહુને કારણે વિના કારણ કોઈના પર હુમલો ન કરવો, સામાન્ય સ્ખલન માટે ઉદારતાથી ક્ષમાભાવ રાખવો; પરંતુ અજ્ઞાન, અનીતિ, વહેમ, અંધશ્રદ્ધા, ધુતારાપણું, લુચ્ચાઈને જાહેરમાં ફીટકારવામાં સંકોચ શરમ ન રાખવા…”
Menu
Hum-Dekhenge
Search news
Home/વિશેષ
ઉત્તર ગુજરાતકચ્છ - સૌરાષ્ટ્રગુજરાતટ્રેન્ડિંગદક્ષિણ ગુજરાતમધ્ય ગુજરાતમીડિયાવિશેષસંવાદનો હેલ્લારો
પત્રકારત્વના માધ્યમથી ગુજરાતની ધરતીને ગરવી બનાવવા ઝઝૂમનાર, જીવનભરનો જોદ્ધોઃ નર્મદ
Alkesh Patel Send an emailLast Updated: ઓગસ્ટ 24, 2024 5 minutes read
Copy
નર્મદ જયંતી - HDNews
(નર્મદના જન્મદિવસે વિશેષ અહેવાલ)
આજે ડિજિટલ મીડિયાના જમાનામાં પત્રકારત્વના રંગઢંગ બદલાયેલા છે. સત્ય અને સત્વનું સ્થાન કોલાહલ અને કલેશે લઈ લીધું છે ત્યારે ગુજરાતી પત્રકારત્વને દિશાનિર્દેશ કરનારા મહામાનવ પત્રકાર, કવિ નર્મદને તેમના ૧૯૨માં જન્મદિવસે અચૂક યાદ કરવા પડે તેવી સ્થિતિ છે. આવો આ જીવનભરના જોદ્ધાના જીવન, ટેક અને પત્રકારત્વ પર એક દ્રષ્ટિપાત કરીએ.
મહામાનવ કવિ નર્મદ યાને નર્મદાશંકર લાલશંકર દવેનો જન્મ સુરતમાં પોતાના મોસાળ કોટવાલ શહેરી નામક મહોલ્લામાં ૧૮૩૩ના ઓગસ્ટની ૨૪ તારીખે એટલે કે વિ.સં. ૧૮૮૯ની પ્રથમ ભાદ્રપદના શુક્લ પક્ષની દશમ અને શનિવારે પ્રભાતના પહોરમાં થયેલો. પિતા લાલશંકર દવે મુંબઈમાં લહિયાનું કામ કરી રોટલો રળી લેતા. સતત પરિશ્રમી અને વ્યવહાર કુશળ પિતા સંસ્કૃત, મરાઠી લખી બોલી જાણતા. ‘પ્રેમાળ, ટેકી, ધીરી, સંતોષીને રસિક પ્રકૃતિના પિતાને’ સુધારો પણ એટલો જ સ્વીકાર્ય હતો. માતા નવદુર્ગા ઉર્ફે રુકમણી ‘સુઘડ, ઉદ્યમી, કરકસર સમજનાર અને સંતોષી હતાં’. પુત્ર પર એમની ધાક જબરી હતી. પુત્ર નર્મદનો સ્વભાવ સહજ બેફિકરાઈ, જન્મસ્થળ સુરતનું ફક્કડપણું તથા પિતામહ પક્ષે કાવ્યજ્ઞાન અને અભ્યાસ પ્રવૃતિ, પિતૃપક્ષે પ્રેમ, ટેકીપણું અને સુધારકવૃત્તિ તેમજ માતૃપક્ષે પરોપકાર અને સંતોષ પ્રાપ્ત થયા હતા.
નર્મદે તેના કોલેજકાળ દરમિયાન પાંચ- છ મિત્રો સાથે મળીને ત્યાં પુસ્તકાલયનો પ્રારંભ કર્યો હતો. એ જ મિત્રોએ ‘માંહોમાંહ લખતા, બોલતા અને વાદ કરતા શીખવા’ જુવાન પુરુષોની અન્યોન્ય બુદ્ધિવર્ધક સભા સ્થાપેલી. આ સભા સમક્ષ નર્મદે એનું જાણીતું ‘મંડળી મળવાથી થતા લાભ’ આખ્યાન આપ્યું હતું. અહીં નર્મદની અંદર જાહેરમાં પોતાના વિચારો પ્રગટ કરવાની શક્તિ ખીલવવાના અને આવનારા દિવસોમાં તેના દ્વારા હાથ ધરાનારી સાહિત્યિક, પત્રકારત્વ અને સમાજ સુધારાની પ્રવૃત્તિનાં બીજ મહદઅંશે રોપાઈ ગયાં હતાં.
ગુજરાતી પત્રકારત્વ, ગદ્યના આદ્ય પિતામહ નર્મદ અને તેના સાક્ષર મંડળના મિત્રોનું આગવું સાહસ “ડાંડિયો” એવા સમયે અસ્તિત્વમાં આવ્યો જ્યારે સમાજ કેળવણી પ્રત્યે ઉદાસીન હતો. વાચનનું પ્રમાણ નહીંવત્ હતું, ગુજરાતી પત્રકારત્વ પારસી અને ખાસ કરીને મુંબઈના પારસી પત્રકારોના હાથમાં રમી રહેલું કાલુંઘેલું બાળક હતું. ધર્મના નામે શોષણ અને અનીતિના પડછાયા સમાજ પર ફેલાયા હતા. આવા સમયે ડાંડિયો એ અહાલેક જગાવી. કલમના તેજાબી ચાબખા વિંઝીને ભ્રષ્ટાચારીઓને ઉઘાડા પાડ્યા, ધર્મભ્રષ્ટ ધર્માત્માઓના પાપાચાર ખુલ્લા કર્યા. ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યને બળકટ બનાવ્યાં. આવો “ડાંડિયો” નર્મદના સમાજના અનિષ્ટો સામેના અઘોષિત યુદ્ધનું યુગલ બન્યો.
વધુ શોધો
અમદાવાદ
અમદાવાદના
“ડાંડિયો”ના જન્મની કહાણી પણ તેના અસ્તિત્વ જેટલી રસપ્રદ છે. ધાડ-ચોરીના ભય સામે સુરતમાં અરદેશર કોટવાલના જમાનાથી ડાંડિયોની વ્યવસ્થા શરૂ થઈ હતી. દલિત કોમનો ડાંડિયો રાત્રે બાર-બેના સુમારે પોતાના નિયત વિસ્તારમાં ઢોલ પર દાંડી પીટીને લોકોને જાગતા રહેવા ખબરદાર કરતો. ૧૯મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં સમાજમાં વ્યાપેલાં અનીતિ, ભ્રષ્ટાચાર, પાખંડો, શોષણથી સમાજને બચાવવા એક “ડાંડિયો” જન્મ્યો. નર્મદ અને તેના પાંચ સાથીઓએ જનતાને ઢંઢોળવા વગાડેલું બ્યુગલ એટલે “ડાંડિયો”. ચોપાનીયાં પર કલમની દાંડી પડતી અને ભલભલા ચમરબંધીનાં ગાત્રો ઢીલાં થઈ જતાં એવી તેની ધાક હતી.
“ડાંડિયો: નવજાગરણનું આખાબોલું ખબરદાર અખબાર”માં ડાંડિયોની વિશિષ્ટતાઓ નોંધતા સંશોધક ડૉ. રમેશ શુક્લ લખે છે કે “ડાંડિયો દાંડની સાથે દાંડ બનતો, તેના કરતૂતોની દાંડી પીટનારો અને ઉપરથી શબ્દના સોટા લગાવનારો એમ ત્રણ રીતે પોતે ડાંડિયો બન્યો છે એમ કહેવા સાથે તેણે પોતાની વિવેક મર્યાદા આંકી લીધી હતી. કુલીનતા, ઉચ્ચશિક્ષણ, નીતિનો આગ્રહ, દુનિયાદારીનું જ્ઞાન, સુખ-દુઃખનો અનુભવ ટેકીલાપણા માટેનો આદર અને વિદ્યાની ખેવના એ સહુને કારણે વિના કારણ કોઈના પર હુમલો ન કરવો, સામાન્ય સ્ખલન માટે ઉદારતાથી ક્ષમાભાવ રાખવો; પરંતુ અજ્ઞાન, અનીતિ, વહેમ, અંધશ્રદ્ધા, ધુતારાપણું, લુચ્ચાઈને જાહેરમાં ફીટકારવામાં સંકોચ શરમ ન રાખવા…”
વધુ શોધો
અમદાવાદ
અમદાવાદના
એ સમયે પત્રકારત્વમાં આજના જેવી આધુનિક અહેવાલ લેખન પદ્ધતિ સ્વાભાવિકપણે જ વિકસી ન હતી એટલે વ્યાખ્યાન શૈલીમાં રિપોર્ટિંગ થતું. ડાંડિયોના ખબરપત્રીઓ પણ અદભૂત હતા. તેનો ‘વેતાળ’ પ્રતિનિધિ નગરચર્યા જોતો અથવા પોતાને ‘રાજા વીરવિક્રમ’ માનતા આ ખબરપત્રી રાજ્જાઓ જાતે અંધારપછેડી ઓઢી માહિતી ભેગી કરતા અને બીજા અંકમાં સારું નરસું જે જોયું હોય તેની દાંડી પીટતા. ‘ડાંડિયો’ ના જે તે અંક માટે કોણે પ્રદાન કર્યું છે તેની જાણકારી માટે બારાક્ષરીનો એક જ અક્ષર મૂકવામાં આવતો.
દર પંદર દિવસે પોતાની આગવી શૈલીમાં સનસનાટી મચાવતો, વિચારદોહનની સામગ્રી પૂરી પાડતો ડાંડિયો ઝડપથી લોકપ્રિય થઈ પડ્યો હતો. નર્મદાશંકરે નોંધ્યું છે તેમ ‘ડાંડિયાની ભાષા ’ને ડાંડિયાના વિષયો બંનેની ઢબ જ એવી છે જેથી તે થોડી મુદતમાં આખી મુંબઈમાં, આખા ગુજરાતમાં, આખા કાઠિયાવાડ અને આખા કચ્છ હાલારમાં અમરસિદ્ધિ પામી ચૂક્યો છે’. અને પછી ઉમેરે છે; ‘જેમ મોર બપૈયા મેઘને માટે આતુર હોય છે તેમ ગરીબ, તવંગર, મૂરખ, ભણેલ, સ્ત્રીને પુરુષ સહુ પેહેલી પંદરમીના ડાંડિયાને માટે વાટ જોતા બેસી રહે છે’.
ઉત્તમ અખબાર વાંચનારા ત્રણ હજાર જ હતા અને ખરીદનારા કેવળ ત્રણસો. લવાજમ ભરવામાં ગ્રાહકો દ્વારા થતી પાછીપાની અને ડાંડિયાના સંચાલકને માટે નાણાકીય સહાય માટે શેઠિયા-શ્રીમંતો પાસે ખાવા પડતા ધક્કા અને અપમાન અસહ્ય હતા. જોકે ડાંડિયાએ ક્યારેય નાણાંના જોરથી દબાઈને કામ કર્યું ન હતું. અનેક કિસ્સામાં તેને સહાય કરનારા મિત્રો અને શેઠિયાઓની પણ તેણે ઝાટકણી કાઢીને પત્રકારત્વની પોતાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી. “ડાંડિયો” સીમિત વર્ગનું નહીં વ્યાપક સમાજનું અખબાર હતું.
ગુજરાતી વર્તમાનપત્રોની ભાષા, જોડણી અને મુદ્રણમાં “ડાંડિયો” અને નર્મદનો ફાળો મૂલ્યવાન છે. મુદ્રણ શરૂ થયાના પ્રારંભે ૧૮૨૨થી ૧૮૫૦નાં વર્ષો દરમિયાન પારસી છાપાં અને છાપખાનાઓ જોડાક્ષર છાપતાં જ ન હતાં. ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેસાઈએ “ગુજરાતી” સાપ્તાહિકથી ભાષાશુદ્ધિની ઝુંબેશ ઉપાડી. આ દિશામાં પહેલ,પાયાનું કામ નર્મદ અને તેના મુદ્રક મિત્ર નાનાભાઈ રાણીનાએ કર્યું હતું. આ સમયની મુદ્રણ વિષયક મુશ્કેલીઓ છતાં આ લખાણોમાં જે મુદ્રણશુદ્ધિ અને સુઘડતા જળવાઈ રહી તેમાં નર્મદની ચીવટ અને નાનાભાઈની મુદ્રણ દ્રષ્ટિ કારણભૂત હતી.
ડાંડિયો” તેના જીવનકાળમાં ચાર શ્રેણીમાં ત્રણ અવતારો પામ્યો હતો. નર્મદના પોતાના “ધર્મવિચાર”માંના ઉલ્લેખ અનુસાર ડાંડિયોનો પ્રવર્તનકાળ ઇ.સ.૧૮૬૪ થી ૧૮૬૯ એમ પાંચ વર્ષનો છે. ડાંડિયોનો પહેલો અંક ઇસ ૧૮૬૪, ૧ સપ્ટેમ્બરનો છે અને ૧૬ જાન્યુઆરી ઇ.સ. ૧૮૭૦ના અંકનાં મથાળા અનુસાર ‘ડાંડિયો’ ‘સન્ડે રિવ્યુ’ સાથે જોડાઈ ગયાનું ફલિત થાય છે.
નર્મદનો સમય એટલે અજ્ઞાન, જડતા, વહેમ અને અંધકારનો સમય. અજ્ઞાનના અંધકારમાં ડૂબેલી પ્રજામાં જ્ઞાનને ચૈતન્ય અર્પી, જાગૃત બનાવવા તેણે કમર કસી. સમાજના દુષ્ટ રિવાજો, વહેમો, અંધશ્રદ્ધાની ચૂડમાંથી પ્રજા છૂટે તો જ સામાજિક પુનરુત્થાન થાય અને તે દ્વારા દેશઉન્નતિ થઈ શકે, લોકોમાં રાષ્ટ્રીયતાની જાગૃતિ લાવવા માટે સમાજે રચેલા વાડા, સંકુચિતતાઓનો ત્યાગ કરવા એણે પગલાં ભર્યાં. આ માટે તેણે ડાંડિયોના હથિયારનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો
Hum-Dekhenge
Search news
Home/વિશેષ
ઉત્તર ગુજરાતકચ્છ - સૌરાષ્ટ્રગુજરાતટ્રેન્ડિંગદક્ષિણ ગુજરાતમધ્ય ગુજરાતમીડિયાવિશેષસંવાદનો હેલ્લારો
પત્રકારત્વના માધ્યમથી ગુજરાતની ધરતીને ગરવી બનાવવા ઝઝૂમનાર, જીવનભરનો જોદ્ધોઃ નર્મદ
Alkesh Patel Send an emailLast Updated: ઓગસ્ટ 24, 2024 5 minutes read
Copy
નર્મદ જયંતી - HDNews
(નર્મદના જન્મદિવસે વિશેષ અહેવાલ)
આજે ડિજિટલ મીડિયાના જમાનામાં પત્રકારત્વના રંગઢંગ બદલાયેલા છે. સત્ય અને સત્વનું સ્થાન કોલાહલ અને કલેશે લઈ લીધું છે ત્યારે ગુજરાતી પત્રકારત્વને દિશાનિર્દેશ કરનારા મહામાનવ પત્રકાર, કવિ નર્મદને તેમના ૧૯૨માં જન્મદિવસે અચૂક યાદ કરવા પડે તેવી સ્થિતિ છે. આવો આ જીવનભરના જોદ્ધાના જીવન, ટેક અને પત્રકારત્વ પર એક દ્રષ્ટિપાત કરીએ.
મહામાનવ કવિ નર્મદ યાને નર્મદાશંકર લાલશંકર દવેનો જન્મ સુરતમાં પોતાના મોસાળ કોટવાલ શહેરી નામક મહોલ્લામાં ૧૮૩૩ના ઓગસ્ટની ૨૪ તારીખે એટલે કે વિ.સં. ૧૮૮૯ની પ્રથમ ભાદ્રપદના શુક્લ પક્ષની દશમ અને શનિવારે પ્રભાતના પહોરમાં થયેલો. પિતા લાલશંકર દવે મુંબઈમાં લહિયાનું કામ કરી રોટલો રળી લેતા. સતત પરિશ્રમી અને વ્યવહાર કુશળ પિતા સંસ્કૃત, મરાઠી લખી બોલી જાણતા. ‘પ્રેમાળ, ટેકી, ધીરી, સંતોષીને રસિક પ્રકૃતિના પિતાને’ સુધારો પણ એટલો જ સ્વીકાર્ય હતો. માતા નવદુર્ગા ઉર્ફે રુકમણી ‘સુઘડ, ઉદ્યમી, કરકસર સમજનાર અને સંતોષી હતાં’. પુત્ર પર એમની ધાક જબરી હતી. પુત્ર નર્મદનો સ્વભાવ સહજ બેફિકરાઈ, જન્મસ્થળ સુરતનું ફક્કડપણું તથા પિતામહ પક્ષે કાવ્યજ્ઞાન અને અભ્યાસ પ્રવૃતિ, પિતૃપક્ષે પ્રેમ, ટેકીપણું અને સુધારકવૃત્તિ તેમજ માતૃપક્ષે પરોપકાર અને સંતોષ પ્રાપ્ત થયા હતા.
નર્મદે તેના કોલેજકાળ દરમિયાન પાંચ- છ મિત્રો સાથે મળીને ત્યાં પુસ્તકાલયનો પ્રારંભ કર્યો હતો. એ જ મિત્રોએ ‘માંહોમાંહ લખતા, બોલતા અને વાદ કરતા શીખવા’ જુવાન પુરુષોની અન્યોન્ય બુદ્ધિવર્ધક સભા સ્થાપેલી. આ સભા સમક્ષ નર્મદે એનું જાણીતું ‘મંડળી મળવાથી થતા લાભ’ આખ્યાન આપ્યું હતું. અહીં નર્મદની અંદર જાહેરમાં પોતાના વિચારો પ્રગટ કરવાની શક્તિ ખીલવવાના અને આવનારા દિવસોમાં તેના દ્વારા હાથ ધરાનારી સાહિત્યિક, પત્રકારત્વ અને સમાજ સુધારાની પ્રવૃત્તિનાં બીજ મહદઅંશે રોપાઈ ગયાં હતાં.
ગુજરાતી પત્રકારત્વ, ગદ્યના આદ્ય પિતામહ નર્મદ અને તેના સાક્ષર મંડળના મિત્રોનું આગવું સાહસ “ડાંડિયો” એવા સમયે અસ્તિત્વમાં આવ્યો જ્યારે સમાજ કેળવણી પ્રત્યે ઉદાસીન હતો. વાચનનું પ્રમાણ નહીંવત્ હતું, ગુજરાતી પત્રકારત્વ પારસી અને ખાસ કરીને મુંબઈના પારસી પત્રકારોના હાથમાં રમી રહેલું કાલુંઘેલું બાળક હતું. ધર્મના નામે શોષણ અને અનીતિના પડછાયા સમાજ પર ફેલાયા હતા. આવા સમયે ડાંડિયો એ અહાલેક જગાવી. કલમના તેજાબી ચાબખા વિંઝીને ભ્રષ્ટાચારીઓને ઉઘાડા પાડ્યા, ધર્મભ્રષ્ટ ધર્માત્માઓના પાપાચાર ખુલ્લા કર્યા. ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યને બળકટ બનાવ્યાં. આવો “ડાંડિયો” નર્મદના સમાજના અનિષ્ટો સામેના અઘોષિત યુદ્ધનું યુગલ બન્યો.
વધુ શોધો
અમદાવાદ
અમદાવાદના
“ડાંડિયો”ના જન્મની કહાણી પણ તેના અસ્તિત્વ જેટલી રસપ્રદ છે. ધાડ-ચોરીના ભય સામે સુરતમાં અરદેશર કોટવાલના જમાનાથી ડાંડિયોની વ્યવસ્થા શરૂ થઈ હતી. દલિત કોમનો ડાંડિયો રાત્રે બાર-બેના સુમારે પોતાના નિયત વિસ્તારમાં ઢોલ પર દાંડી પીટીને લોકોને જાગતા રહેવા ખબરદાર કરતો. ૧૯મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં સમાજમાં વ્યાપેલાં અનીતિ, ભ્રષ્ટાચાર, પાખંડો, શોષણથી સમાજને બચાવવા એક “ડાંડિયો” જન્મ્યો. નર્મદ અને તેના પાંચ સાથીઓએ જનતાને ઢંઢોળવા વગાડેલું બ્યુગલ એટલે “ડાંડિયો”. ચોપાનીયાં પર કલમની દાંડી પડતી અને ભલભલા ચમરબંધીનાં ગાત્રો ઢીલાં થઈ જતાં એવી તેની ધાક હતી.
“ડાંડિયો: નવજાગરણનું આખાબોલું ખબરદાર અખબાર”માં ડાંડિયોની વિશિષ્ટતાઓ નોંધતા સંશોધક ડૉ. રમેશ શુક્લ લખે છે કે “ડાંડિયો દાંડની સાથે દાંડ બનતો, તેના કરતૂતોની દાંડી પીટનારો અને ઉપરથી શબ્દના સોટા લગાવનારો એમ ત્રણ રીતે પોતે ડાંડિયો બન્યો છે એમ કહેવા સાથે તેણે પોતાની વિવેક મર્યાદા આંકી લીધી હતી. કુલીનતા, ઉચ્ચશિક્ષણ, નીતિનો આગ્રહ, દુનિયાદારીનું જ્ઞાન, સુખ-દુઃખનો અનુભવ ટેકીલાપણા માટેનો આદર અને વિદ્યાની ખેવના એ સહુને કારણે વિના કારણ કોઈના પર હુમલો ન કરવો, સામાન્ય સ્ખલન માટે ઉદારતાથી ક્ષમાભાવ રાખવો; પરંતુ અજ્ઞાન, અનીતિ, વહેમ, અંધશ્રદ્ધા, ધુતારાપણું, લુચ્ચાઈને જાહેરમાં ફીટકારવામાં સંકોચ શરમ ન રાખવા…”
વધુ શોધો
અમદાવાદ
અમદાવાદના
એ સમયે પત્રકારત્વમાં આજના જેવી આધુનિક અહેવાલ લેખન પદ્ધતિ સ્વાભાવિકપણે જ વિકસી ન હતી એટલે વ્યાખ્યાન શૈલીમાં રિપોર્ટિંગ થતું. ડાંડિયોના ખબરપત્રીઓ પણ અદભૂત હતા. તેનો ‘વેતાળ’ પ્રતિનિધિ નગરચર્યા જોતો અથવા પોતાને ‘રાજા વીરવિક્રમ’ માનતા આ ખબરપત્રી રાજ્જાઓ જાતે અંધારપછેડી ઓઢી માહિતી ભેગી કરતા અને બીજા અંકમાં સારું નરસું જે જોયું હોય તેની દાંડી પીટતા. ‘ડાંડિયો’ ના જે તે અંક માટે કોણે પ્રદાન કર્યું છે તેની જાણકારી માટે બારાક્ષરીનો એક જ અક્ષર મૂકવામાં આવતો.
દર પંદર દિવસે પોતાની આગવી શૈલીમાં સનસનાટી મચાવતો, વિચારદોહનની સામગ્રી પૂરી પાડતો ડાંડિયો ઝડપથી લોકપ્રિય થઈ પડ્યો હતો. નર્મદાશંકરે નોંધ્યું છે તેમ ‘ડાંડિયાની ભાષા ’ને ડાંડિયાના વિષયો બંનેની ઢબ જ એવી છે જેથી તે થોડી મુદતમાં આખી મુંબઈમાં, આખા ગુજરાતમાં, આખા કાઠિયાવાડ અને આખા કચ્છ હાલારમાં અમરસિદ્ધિ પામી ચૂક્યો છે’. અને પછી ઉમેરે છે; ‘જેમ મોર બપૈયા મેઘને માટે આતુર હોય છે તેમ ગરીબ, તવંગર, મૂરખ, ભણેલ, સ્ત્રીને પુરુષ સહુ પેહેલી પંદરમીના ડાંડિયાને માટે વાટ જોતા બેસી રહે છે’.
વધુ શોધો
અમદાવાદ
અમદાવાદના
આવું ઉત્તમ અખબાર વાંચનારા ત્રણ હજાર જ હતા અને ખરીદનારા કેવળ ત્રણસો. લવાજમ ભરવામાં ગ્રાહકો દ્વારા થતી પાછીપાની અને ડાંડિયાના સંચાલકને માટે નાણાકીય સહાય માટે શેઠિયા-શ્રીમંતો પાસે ખાવા પડતા ધક્કા અને અપમાન અસહ્ય હતા. જોકે ડાંડિયાએ ક્યારેય નાણાંના જોરથી દબાઈને કામ કર્યું ન હતું. અનેક કિસ્સામાં તેને સહાય કરનારા મિત્રો અને શેઠિયાઓની પણ તેણે ઝાટકણી કાઢીને પત્રકારત્વની પોતાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી. “ડાંડિયો” સીમિત વર્ગનું નહીં વ્યાપક સમાજનું અખબાર હતું.
ગુજરાતી વર્તમાનપત્રોની ભાષા, જોડણી અને મુદ્રણમાં “ડાંડિયો” અને નર્મદનો ફાળો મૂલ્યવાન છે. મુદ્રણ શરૂ થયાના પ્રારંભે ૧૮૨૨થી ૧૮૫૦નાં વર્ષો દરમિયાન પારસી છાપાં અને છાપખાનાઓ જોડાક્ષર છાપતાં જ ન હતાં. ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેસાઈએ “ગુજરાતી” સાપ્તાહિકથી ભાષાશુદ્ધિની ઝુંબેશ ઉપાડી. આ દિશામાં પહેલ,પાયાનું કામ નર્મદ અને તેના મુદ્રક મિત્ર નાનાભાઈ રાણીનાએ કર્યું હતું. આ સમયની મુદ્રણ વિષયક મુશ્કેલીઓ છતાં આ લખાણોમાં જે મુદ્રણશુદ્ધિ અને સુઘડતા જળવાઈ રહી તેમાં નર્મદની ચીવટ અને નાનાભાઈની મુદ્રણ દ્રષ્ટિ કારણભૂત હતી.
વધુ શોધો
અમદાવાદના
અમદાવાદ
“ડાંડિયો” તેના જીવનકાળમાં ચાર શ્રેણીમાં ત્રણ અવતારો પામ્યો હતો. નર્મદના પોતાના “ધર્મવિચાર”માંના ઉલ્લેખ અનુસાર ડાંડિયોનો પ્રવર્તનકાળ ઇ.સ.૧૮૬૪ થી ૧૮૬૯ એમ પાંચ વર્ષનો છે. ડાંડિયોનો પહેલો અંક ઇસ ૧૮૬૪, ૧ સપ્ટેમ્બરનો છે અને ૧૬ જાન્યુઆરી ઇ.સ. ૧૮૭૦ના અંકનાં મથાળા અનુસાર ‘ડાંડિયો’ ‘સન્ડે રિવ્યુ’ સાથે જોડાઈ ગયાનું ફલિત થાય છે.
નર્મદનો સમય એટલે અજ્ઞાન, જડતા, વહેમ અને અંધકારનો સમય. અજ્ઞાનના અંધકારમાં ડૂબેલી પ્રજામાં જ્ઞાનને ચૈતન્ય અર્પી, જાગૃત બનાવવા તેણે કમર કસી. સમાજના દુષ્ટ રિવાજો, વહેમો, અંધશ્રદ્ધાની ચૂડમાંથી પ્રજા છૂટે તો જ સામાજિક પુનરુત્થાન થાય અને તે દ્વારા દેશઉન્નતિ થઈ શકે, લોકોમાં રાષ્ટ્રીયતાની જાગૃતિ લાવવા માટે સમાજે રચેલા વાડા, સંકુચિતતાઓનો ત્યાગ કરવા એણે પગલાં ભર્યાં. આ માટે તેણે ડાંડિયોના હથિયારનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો.
વધુ શોધો
અમદાવાદના
અમદાવાદ
૧૯મી સદીના ગુજરાતમાં કેટલાક સંપ્રદાયના ધર્માચાર્યોએ પોતાની પ્રભુસત્તા ભક્તો પર વધારવા માટે પુરાણો અને ગ્રંથોનું નીતનવું, સગવડિયું અર્થઘટન કરી તેમની મરજી મુજબની રૂઢિઓ, ધાર્મિક રિવાજો ભક્તજનોમાં પ્રસરાવ્યા હતા અને તેમને મળેલી ધર્મસત્તાનો ગેરલાભ લેતા હતા. આવા પાખંડો આચરતા ધર્મચાર્યો, વિશેષતઃ તત્કાલીન વૈષ્ણવ મહારાજોની પાપલીલાઓ અને સ્વૈરવિહારો સામેનો આક્રોશ ડાંડિયોમાં વારંવાર પ્રગટ થાય છે. ડાંડિયો તેની કલમથી આવા પાપાચારીઓની ચામડી ઉસરડી લે છે અને વૈષ્ણવોને ચેતવે પણ છે.
ડાંડિયોના માધ્યમથી નર્મદ અને સાક્ષર મંડળીએ ઉઠાવેલી સમાજસુધારાની ઝુંબેશના આવાં અનેક સીમાચિન્હો હતાં. કદાચ એટલે જ ‘જીવનભરનો જોદ્ધો’ લેખમાં શ્રી વિશ્વનાથ ભટ્ટ લખે છે “જેવો પ્રબળ એનો સત્યપ્રેમ હતો તેવો જ પ્રબળ એનો ન્યાયપ્રેમ પણ હતો. ક્યાંય અન્યાય થતો દેખાતો તો એનું હૃદય એકદમ ઉકળી ઊઠતું. આવો અન્યાય એને અંગત અપમાન જેવો લાગતો, પોતાને તેની સાથે સીધી નિસબત ન હોય તો પણ પોતે મધ્યકાલીન યુરોપના વીર પુરુષો જેવી જ પ્રેમશૌર્યવૃત્તિ ધારણ કરી હતી તેને બટ્ટા જેવો લાગતો… સાર્વજનિક બાબતોમાં પણ એણે જુલમગારોનો સામનો આવા જ જોરથી કરેલો. ભ્રષ્ટ ધર્માચાર્યોનો એણે કરેલો વિરોધ, અનાથ વિધવાઓની એણે કરેલી વહાર, જુલમી અમલદારોની એણે કાઢેલી ઝાટકણી અને ગરીબોને પાયમાલ કરી અનેક ઊંધાચત્તા ધંધા કરી તાલેવાન થઈ બેઠેલા શેઠિયાઓની એણે કરેલી જાહેર નિંદા એ બધામાં તીવ્ર અન્યાય દ્વેષ જોઈ શકાય છે.”
આવો આ બાંગડબોલીનો બેતાજ બાદશાહ ડાંડિયો તેના ‘અધિપતિ’ નર્મદ અને સાક્ષર મંડળના સાથીદારોના હાથમાં તૈયાર થઈ કુરિવાજો, રૂઢિઓ, ગેરમાન્યતાઓ, પાખંડો, ભ્રષ્ટાચાર, વ્યભિચારને ડામતો ઘૂમી વળ્યો અને ગુજરાતી પત્રકારત્વ માટે એક ચિર:કાલીન ઇતિહાસ સર્જતો ગયો. ડૉ. રમેશ શુક્લ નોંધે છે તે પ્રમાણે “નર્મદ જે સાધન વડે ઝઝૂમ્યો, ઝૂઝ્યો, તેણે જેના વડે સર્વગ્રાહી સર્વક્ષેત્રિય નવજાગૃતિ આણી, એટલું જ નહીં પોતાના ગદ્યની પૌરુષી તાકાત નવા આયામમાં પ્રગટાવી, ગુજરાતી ભાષાના કૌવતની પ્રતીતિ કરાવી – તેનું માત્ર દસ્તાવેજી મૂલ્ય ન હોય, તેનું વિદ્યાકીય અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્ય પણ હોય… વસ્તુતઃ ડાંડિયો કેવળ વર્તમાનપત્ર/ ચોપાનીયું ન હતું. તે નવા વિચાર અને નવચેતનાને સંકોરીને પ્રજાના આંતરિક સત્વને જગાડનારુ પ્રાણવંત માધ્યમ હતું. જો નર્મદ સમયમૂર્તિ હતો તો ‘ડાંડિયો’ આ સમયનું મુખપત્ર હતું. જો નર્મદ યુગપુરુષ હતો તો ‘ડાંડિયો’ નવા યુગની અહાલેક પોકરનારું બ્યુગલ હતું. જેમાં યા હોમના પડછંદા સદા પડઘાતા રહ્યા હતા. વિપરીત સંજોગોમાં, ગુંગળાવનારી કુંઠાઓમાં, મતિને મૂંઝવનાર સમસ્યાઓના ઓઘ વચ્ચે-સમગ્ર પ્રજાના સત્વને નીર્વિય બનાવવા ગોઠવાયેલા ચક્રવ્યૂહને ભેદવા સમયપુરૂષ શું શું કરી શકે, તેનું ઉજ્જ્વળ દૃષ્ટાંત ‘ડાંડિયો’ દ્વારા નર્મદ અને સાક્ષરમંડળે પૂરું પાડ્યું. તે પેઢી દર પેઢી ઉપસ્થિતિ થતી મિસાલ અને મશાલરૂપ છે.”
— પ્રો.(ડૉ.) શિરીષ કાશીકર
