XXX
ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન (ગાંધીવાદી વિચારધારા)
(મુદ્દાસર જવાબ)
પ્રસ્તાવના
ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન એ મહાત્મા ગાંધી દ્વારા વિકસિત એવી વિચારધારા છે, જે સત્ય, અહિંસા, સ્વરાજ, સર્વોદય, સ્વદેશી અને નૈતિક મૂલ્યો પર આધારિત છે. આ વિચારધારા માત્ર રાજકીય સ્વાતંત્ર્ય સુધી સીમિત નથી, પરંતુ વ્યક્તિ, સમાજ અને રાષ્ટ્રના સર્વાંગી નૈતિક અને માનવતાવાદી વિકાસની કલ્પના કરે છે.ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન એ અહિંસા, સત્ય, સ્વરાજ, સર્વોદય, સ્વદેશી અને રાષ્ટ્ર નિર્માણ જેવા ઉચ્ચ નૈતિક અને માનવતાવાદી સિદ્ધાંતો પર આધારિત હતું. તેઓ માત્ર રાજકીય સ્વાતંત્ર્ય નહીં, પરંતુ નૈતિક, સામાજિક અને આર્થિક પુનર્નિર્માણ દ્વારા ભારતને મજબૂત બનાવવા માંગતા હતા.
(1) ગાંધીવાદી વિચારધારાનું સ્વરૂપ
ગાંધીવાદી વિચારધારા રાજકીય, નૈતિક, ધાર્મિક, સામાજિક અને આર્થિક—બધા સ્તરો પર વ્યાપક છે. તે પરંપરાગત અને આધુનિક વિચારધારાઓનો સમન્વય છે, જે પ્રાચીન ભારતીય સંસ્કૃતિમાં મૂળ ધરાવે છે અને સર્વમાન્ય માનવીય મૂલ્યોને સ્વીકારે છે.
(2) આધ્યાત્મિક આધાર
ગાંધીજીના રાષ્ટ્રીય ચિંતનના મૂળમાં ઈશ્વર, આધ્યાત્મિકતા અને નૈતિકતા છે. તેઓ માનતા હતા કે જ્યાં સત્ય છે ત્યાં ઈશ્વર છે. માનવ સ્વભાવ મૂળભૂત રીતે સદગુણી છે અને દરેક વ્યક્તિ નૈતિક ઉન્નતિ માટે સક્ષમ છે.
(3) સત્ય અને અહિંસા
સત્ય અને અહિંસા ગાંધીવાદી વિચારધારાના બે મુખ્ય સ્તંભ છે.
સત્ય એટલે નૈતિકતા અને સત્યનિષ્ઠા
અહિંસા એટલે પ્રેમ, કરુણા અને કોઈને માનસિક કે શારીરિક પીડા ન પહોંચાડવી
ગાંધીજી માનતા હતા કે સાચું સ્વરાજ માત્ર સત્ય અને અહિંસાના માર્ગે જ પ્રાપ્ત થઈ શકે.ગાંધીજીના વિચારનું મૂળ તત્ત્વ સત્ય અને અહિંસા છે. તેમનું માનવું હતું કે હિંસા વિના પણ સ્વાતંત્ર્ય મેળવી શકાય છે અને સત્ય–અહિંસાના માર્ગે જ સાચું સ્વરાજ પ્રાપ્ત થાય છે. સત્યાગ્રહ એ તેમના રાષ્ટ્રીય ચિંતનનું શક્તિશાળી સાધન હતું.
(4) સત્યાગ્રહ
સત્યાગ્રહ એટલે અન્યાય, શોષણ અને દમન સામે આત્મબળ દ્વારા અહિંસક પ્રતિકાર. તેમાં વ્યક્તિ પોતાની પીડા સહન કરે છે, પરંતુ બીજાને નુકસાન પહોંચાડતો નથી. સત્યાગ્રહની પ્રેરણા ઉપનિષદો, બુદ્ધ–મહાવીર, ટૉલસ્ટોય અને રસ્કિનમાંથી મળી.
(5) સર્વોદય
સર્વોદયનો અર્થ છે બધાનો ઉદ્ધાર. ગાંધીજી માટે સમાજના છેલ્લાં વ્યક્તિનું કલ્યાણ એ જ સાચું રાષ્ટ્રકલ્યાણ હતું. આ વિચાર તેમણે જૉન રસ્કિનની કૃતિ ‘Unto This Last’ પરથી અપનાવ્યો. ગાંધીજીનું માનવું હતું કે સમાજના અંતિમ માણસનો ઉદ્ધાર એ જ સાચો રાષ્ટ્ર ઉદ્ધાર છે. સર્વોદય એટલે સમાજના દરેક વર્ગ—ખાસ કરીને ગરીબ, દલિત અને વંચિત—નો સર્વાંગી વિકાસ.
(6) સ્વરાજ
ગાંધીજી માટે સ્વરાજ માત્ર રાજકીય સ્વાતંત્ર્ય નહોતું, પરંતુ
આત્મશાસન
આત્મનિયંત્રણ
નૈતિક સ્વતંત્રતા
વ્યક્તિગત સ્વરાજ વિના રાષ્ટ્રીય સ્વરાજ શક્ય નથી—એવું તેમનું માનવું હતું. ગાંધીજી માટે સ્વરાજનો અર્થ માત્ર અંગ્રેજ શાસનથી મુક્તિ નહોતો, પરંતુ આત્મશાસન અને આત્મનિયંત્રણ હતો. તેઓ વ્યક્તિગત સ્વરાજથી રાષ્ટ્રીય સ્વરાજ સુધીની વિચારધારા ધરાવતા હતા.
(7) અસ્પૃશ્યતા નિવારણ
ગાંધીજીએ અસ્પૃશ્યતાને મહાપાપ ગણાવી. દલિતોને ‘હરિજન’ કહી તેમણે સમાજમાં સમાનતા સ્થાપવા પ્રયાસો કર્યા અને હરિજન સેવક સંઘની સ્થાપના કરી.
(8) સ્ત્રી સશક્તિકરણ
ગાંધીજીએ સ્ત્રીઓને રાષ્ટ્રીય આંદોલનમાં સક્રિય ભાગીદાર બનાવ્યા. તેઓ સ્ત્રી–પુરુષ સમાનતામાં વિશ્વાસ રાખતા હતા અને સ્ત્રીઓને રાષ્ટ્ર નિર્માણની શક્તિ માનતા હતા.
(9) ટ્રસ્ટીશિપ સિદ્ધાંત
ટ્રસ્ટીશિપ એક સામાજિક–આર્થિક વિચાર છે, જેમાં ધનવાન વ્યક્તિઓ પોતાની સંપત્તિને સમાજના કલ્યાણ માટે ટ્રસ્ટ તરીકે વાપરે. આ સિદ્ધાંત ગીતા અને ગાંધીજીની આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિ પરથી વિકસિત થયો.
તેમના ટ્રસ્ટીશિપ સિદ્ધાંત મુજબ ધનવાનોએ પોતાની સંપત્તિને સમાજના કલ્યાણ માટે ટ્રસ્ટ તરીકે ઉપયોગ કરવી જોઈએ—આ સામાજિક સમાનતાનો માર્ગ હતો.
(10) સ્વદેશી અને આત્મનિર્ભરતા
સ્વદેશીનો અર્થ છે પોતાના દેશના સાધનો અને ઉદ્યોગો પર આધાર. ગાંધીજી માનતા હતા કે સ્વદેશી દ્વારા
આત્મનિર્ભરતા
ગ્રામ ઉદ્યોગોનો વિકાસ
બ્રિટિશ શોષણમાંથી મુક્તિ
સંભવ બને. ખાદી અને ચરખો સ્વદેશીના પ્રતીક હતા.
સ્વદેશી ચળવળ દ્વારા તેમણે સ્થાનિક ઉદ્યોગો, ખાસ કરીને ખાદી અને ગ્રામઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપ્યું. આથી ભારત આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બને અને ગ્રામ સ્વરાજ સ્થાપિત થાય—એ તેમનો હેતુ હતો.
(11) પ્રેરણાસ્રોત
ગાંધીજીના રાષ્ટ્રીય ચિંતન પર
ભગવદ્ગીતા
જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મ
બાઇબલ
ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે
ટૉલસ્ટોય (The Kingdom of God Is Within You)
જૉન રસ્કિન
નો ઊંડો પ્રભાવ રહ્યો.
(12) રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ (નઈ તાલીમ)
ગાંધીજીનું શિક્ષણ ચિંતન નૈતિકતા, શ્રમ અને વ્યવસાય સાથે જોડાયેલું હતું. તેઓ શિક્ષણ દ્વારા વ્યક્તિ અને રાષ્ટ્રના સર્વાંગી વિકાસ પર ભાર મૂકતા હતા.
(13) ગાંધીવાદી વિચારધારાનો પ્રસાર
આ વિચારધારાને પછી
વિનોબા ભાવેએ
જયપ્રકાશ નારાયણે
ભારતમાં અને
માર્ટિન લૂથર કિંગ જુનિયર
નેલ્સન મંડેલા
વિશ્વમાં સફળતાપૂર્વક અપનાવી.
(14) ગ્રામ સ્વરાજ
ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન ગ્રામ સ્વરાજ પર આધારિત હતું, જેમાં ગામોને આત્મનિર્ભર એકમ તરીકે વિકસાવવાની કલ્પના હતી.
(15) રાષ્ટ્રીય આંદોલનોમાં યોગદાન
દાંડી કૂચ, અસહકાર આંદોલન અને ભારત છોડો આંદોલન દ્વારા તેમણે જનજાગૃતિ અને રાષ્ટ્રીય એકતા વિકસાવી.
(16) આજના સંદર્ભમાં પ્રાસંગિકતા
આજના યુગમાં હિંસા, લાલચ અને ભૌતિકતાના વધારા સામે ગાંધીજીના સત્ય–અહિંસા, સહઅસ્તિત્વ અને શાંતિના વિચારો અત્યંત પ્રાસંગિક છે. વિશ્વશાંતિ માટે ગાંધીવાદી વિચારધારા માર્ગદર્શક બની શકે છે.
(17) આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રભાવ
ગાંધીજીના અહિંસા અને શાંતિના વિચારોને વિશ્વવ્યાપી સ્વીકાર મળ્યો. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા તેમના જન્મદિવસે આંતરરાષ્ટ્રીય અહિંસા દિવસ ઉજવાય છે.
ઉપસંહાર
ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન એ સત્ય, અહિંસા, સર્વોદય અને સ્વરાજ પર આધારિત એક સર્વમાનવીય વિચારધારા છે, જે મજબૂત, નૈતિક, આત્મનિર્ભર અને સમાનતાવાળું ભારત રચવાનો સ્વપ્ન આપે છે. આ વિચારધારા આજે પણ રાષ્ટ્ર નિર્માણ માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત છે.ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન એ નૈતિકતા, સમાનતા અને આત્મનિર્ભરતાથી ભરપૂર એવા ભારતની કલ્પના છે, જે આજે પણ રાષ્ટ્ર નિર્માણ માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત છે.
XXXX
2️⃣ ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન
(6 માર્ક્સની ટૂંક નોંધ)
ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન સત્ય, અહિંસા અને સર્વોદય પર આધારિત હતું. તેઓ સ્વરાજને આત્મશાસન તરીકે જોતા હતા અને સ્વદેશી દ્વારા આર્થિક આત્મનિર્ભરતા પર ભાર મૂકતા હતા. અસ્પૃશ્યતા નિવારણ, સ્ત્રી સશક્તિકરણ અને ગ્રામ સ્વરાજ તેમના વિચારના મુખ્ય તત્ત્વો હતા. રાષ્ટ્રીય આંદોલનો દ્વારા તેમણે જનતાને એકત્ર કરી અને ભારતના નૈતિક પુનર્જાગરણમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો.
ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન સત્ય, અહિંસા, સ્વરાજ, સર્વોદય, સ્વદેશી અને નૈતિક મૂલ્યો પર આધારિત છે. તેઓ માત્ર રાજકીય સ્વાતંત્ર્યના વિચારક નહોતા, પરંતુ વ્યક્તિ, સમાજ અને રાષ્ટ્રના સર્વાંગી નૈતિક પુનર્નિર્માણના આગ્રહી હતા.
ગાંધીજીના વિચારના મૂળમાં આધ્યાત્મિકતા અને ઈશ્વરવિશ્વાસ રહેલો છે. તેમનું માનવું હતું કે માનવ સ્વભાવ મૂળભૂત રીતે સદગુણી છે અને દરેક વ્યક્તિ નૈતિક વિકાસ માટે સક્ષમ છે. સત્ય અને અહિંસા તેમના વિચારના મુખ્ય સ્તંભ છે. જ્યાં સત્ય છે ત્યાં ઈશ્વર છે—એવો તેમનો દૃઢ વિશ્વાસ હતો. અહિંસા એટલે પ્રેમ, કરુણા અને કોઈને માનસિક કે શારીરિક પીડા ન પહોંચાડવી.
સત્યાગ્રહ એ ગાંધીજીનું અનોખું હથિયાર હતું, જેમાં અન્યાય સામે આત્મબળ દ્વારા અહિંસક પ્રતિકાર કરવામાં આવે છે. તેમાં વ્યક્તિ પોતે દુઃખ સહન કરે છે પરંતુ વિરોધીને નુકસાન પહોંચાડતો નથી.
ગાંધીજી માટે સ્વરાજ માત્ર અંગ્રેજ શાસનથી મુક્તિ નહોતું, પરંતુ આત્મશાસન, આત્મનિયંત્રણ અને નૈતિક સ્વતંત્રતા હતી. તેમણે વ્યક્તિગત સ્વરાજને રાષ્ટ્રીય સ્વરાજની પૂર્વશરત માનેલી.
સર્વોદયનો અર્થ છે સમાજના અંતિમ માણસનો ઉદ્ધાર. તેઓ માનતા હતા કે છેલ્લાં માણસનું કલ્યાણ એ જ સાચું રાષ્ટ્રકલ્યાણ છે. સ્વદેશી દ્વારા તેમણે આત્મનિર્ભરતા અને ગ્રામ ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપ્યું. ખાદી અને ચરખો સ્વદેશીના પ્રતીક બન્યા.
ટ્રસ્ટીશિપ સિદ્ધાંત મુજબ ધનવાનોએ પોતાની સંપત્તિને સમાજના કલ્યાણ માટે ટ્રસ્ટ તરીકે વાપરવી જોઈએ. આથી આર્થિક અસમાનતા ઘટે છે.
ગાંધીજીના વિચાર ભગવદ્ગીતા, જૈન–બૌદ્ધ ધર્મ, બાઇબલ, ટૉલસ્ટોય અને જૉન રસ્કિનથી પ્રભાવિત હતા. તેમના વિચારોને વિનોબા ભાવેએ, જયપ્રકાશ નારાયણે અને માર્ટિન લૂથર કિંગ જુનિયરે આગળ વધાર્યા.
આજના હિંસાગ્રસ્ત અને ભૌતિકવાદી યુગમાં ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન શાંતિ, સહઅસ્તિત્વ અને માનવતા માટે અત્યંત પ્રાસંગિક છે.
ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન સત્ય, અહિંસા અને સર્વોદય પર આધારિત હતું. તેઓ સ્વરાજને આત્મશાસન અને આત્મનિયંત્રણ તરીકે જોતા હતા. સત્યાગ્રહ દ્વારા તેમણે અન્યાય સામે અહિંસક સંઘર્ષનો માર્ગ બતાવ્યો. સ્વદેશીથી આત્મનિર્ભરતા અને ગ્રામ વિકાસ પર ભાર મૂક્યો. ટ્રસ્ટીશિપ સિદ્ધાંત દ્વારા સામાજિક સમાનતા સ્થાપવાની કલ્પના કરી. તેમનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન આજે પણ નૈતિક અને માનવતાવાદી રાષ્ટ્ર નિર્માણ માટે માર્ગદર્શક છે.
3️⃣ 2 માર્ક્સના ટૂંકા પ્રશ્ન–ઉત્તર
પ્રશ્ન 1️⃣
ગાંધીજી માટે ‘સ્વરાજ’નો અર્થ શું હતો?
👉 સ્વરાજનો અર્થ માત્ર રાજકીય સ્વાતંત્ર્ય નહીં, પરંતુ આત્મશાસન અને આત્મનિયંત્રણ હતો.
પ્રશ્ન 2️⃣
સર્વોદયનો અર્થ શું છે?
👉 સમાજના અંતિમ માણસના કલ્યાણ દ્વારા સમગ્ર સમાજનો વિકાસ.
પ્રશ્ન 3️⃣
ગાંધીજીના રાષ્ટ્રીય ચિંતનનું મુખ્ય સાધન કયું હતું?
👉 સત્યાગ્રહ અને અહિંસા.
પ્રશ્ન 4️⃣
હરિજન સેવક સંઘ શા માટે સ્થાપવામાં આવ્યો?
👉 અસ્પૃશ્યતા નિવારણ અને દલિતોના ઉદ્ધાર માટે.
જો તમે ઇચ્છો તો હું આ જ સામગ્રીને
🟢
🟡
🔵 3️⃣ 2 માર્ક્સના ટૂંકા પ્રશ્ન–ઉત્તર
પ્રશ્ન 1️⃣
ગાંધીજીના રાષ્ટ્રીય ચિંતનના બે મુખ્ય સ્તંભ કયા છે?
👉 સત્ય અને અહિંસા.
પ્રશ્ન 2️⃣
ગાંધીજી માટે સ્વરાજનો અર્થ શું હતો?
👉 આત્મશાસન, આત્મનિયંત્રણ અને નૈતિક સ્વતંત્રતા.
પ્રશ્ન 3️⃣
સર્વોદયનો અર્થ શું છે?
👉 સમાજના અંતિમ માણસનો ઉદ્ધાર.
પ્રશ્ન 4️⃣
ટ્રસ્ટીશિપ સિદ્ધાંત શું સૂચવે છે?
👉 ધનવાનોએ પોતાની સંપત્તિને સમાજના કલ્યાણ માટે ટ્રસ્ટ તરીકે વાપરવી.
XXX
ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન એટલે ****અહિંસા, સત્ય, સ્વરાજ, સર્વોદય, સ્વદેશી અને રાષ્ટ્ર નિર્માણ**ના સિદ્ધાંતો પર આધારિત ભારતની કલ્પના, જેમાં સમાજમાં સમાનતા (અસ્પૃશ્યતા નિવારણ), આત્મનિર્ભરતા અને નૈતિક મૂલ્યો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો, જેનો ઉદ્દેશ્ય એક મજબૂત, સ્વતંત્ર અને સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રનું નિર્માણ કરવાનો હતો.
મુખ્ય સિદ્ધાંતો અને વિચારધારા:
**સત્યાગ્રહ અને અહિંસા: હિંસા વિના પણ સ્વતંત્રતા મેળવી શકાય છે, અને સત્ય તથા અહિંસાના માર્ગે જ સાચો સ્વરાજ પ્રાપ્ત થાય છે, તે તેમનો મુખ્ય સંદેશ હતો.
**સર્વોદય: સમાજના છેલ્લા વ્યક્તિનો ઉદ્ધાર એ જ રાષ્ટ્રનો ઉદ્ધાર છે. સમાજના તમામ વર્ગોની સુખાકારી અને સમાનતા તેમના ચિંતનનો કેન્દ્રબિંદુ હતી.
**સ્વરાજ અને સ્વદેશી: આત્મનિર્ભરતા અને સ્થાનિક ઉત્પાદનોના ઉપયોગ દ્વારા આર્થિક સ્વાતંત્ર્ય અને ગ્રામીણ સ્વરાજ્યની સ્થાપના કરવી.
**સ્ત્રી સશક્તિકરણ અને અસ્પૃશ્યતા નિવારણ: સમાજમાંથી કુરિવાજો દૂર કરીને સ્ત્રીઓ અને દલિતોને સમાન અધિકાર આપવા પર તેમણે ભાર મૂક્યો, જેના માટે તેમણે હરિજન સેવક સંઘની સ્થાપના કરી.
**રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ: શિક્ષણ દ્વારા વ્યક્તિ અને રાષ્ટ્રનો સર્વાંગી વિકાસ, જેમાં વ્યવસાયલક્ષી અને નૈતિક શિક્ષણનો સમાવેશ થાય છે.
રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં યોગદાન:
**આંદોલનો: દાંડીકૂચ, અસહકાર અને ભારત છોડો આંદોલન જેવા રાષ્ટ્રીય આંદોલનોનું નેતૃત્વ કર્યું.
**સામાજિક પરિવર્તન: મંદિરો અને કૂવા દલિતો માટે ખોલાવ્યા, સમાજમાં સમાનતા સ્થાપવા પ્રયાસો કર્યા.
**આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રેરણા: તેમના વિચારોએ વિશ્વભરના નેતાઓ અને ચળવળોને પ્રેરણા આપી, અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા તેમના જન્મદિવસે આંતરરાષ્ટ્રીય અહિંસા દિવસની ઉજવણી થાય છે.
ટૂંકમાં, ગાંધીજીનું રાષ્ટ્રીય ચિંતન એ એક એવા ભારતની કલ્પના હતી, જે આદર્શો, સમાનતા અને આત્મનિર્ભરતા પર આધારિત હોય.
XXX
गांधीवादी विचारधारा क्या है?
गांधीवादी विचारधारा महात्मा गांधी द्वारा अपनाई और विकसित की गई उन धार्मिक-सामाजिक विचारों का समूह जो उन्होंने पहली बार वर्ष 1893 से 1914 तक दक्षिण अफ्रीका में तथा उसके बाद फिर भारत में अपनाई थी।
गांधीवादी दर्शन न केवल राजनीतिक, नैतिक और धार्मिक है, बल्कि पारंपरिक और आधुनिक तथा सरल एवं जटिल भी है। यह कई पश्चिमी प्रभावों का प्रतीक है, जिनको गांधीजी ने उजागर किया था, लेकिन यह प्राचीन भारतीय संस्कृति में निहित है तथा सार्वभौमिक नैतिक और धार्मिक सिद्धांतों का पालन करता है।
यह दर्शन कई स्तरों आध्यात्मिक या धार्मिक, नैतिक, राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, व्यक्तिगत और सामूहिक आदि पर मौजूद है। इसके अनुसार-
आध्यात्मिक या धार्मिक तत्व और ईश्वर इसके मूल में हैं।
मानव स्वभाव को मूल रूप से सद्गुणी है।
सभी व्यक्ति उच्च नैतिक विकास और सुधार करने के लिये सक्षम हैं।
गांधीवादी विचारधारा आदर्शवाद पर नहीं, बल्कि व्यावहारिक आदर्शवाद पर ज़ोर देती है।
गांधीवादी दर्शन एक दोधारी तलवार है जिसका उद्देश्य सत्य और अहिंसा के सिद्धांतों के अनुसार व्यक्ति और समाज को एक साथ बदलना है।
गांधीजी ने इन विचारधाराओं को विभिन्न प्रेरणादायक स्रोतों जैसे- भगवद्गीता, जैन धर्म, बौद्ध धर्म, बाइबिल, गोपाल कृष्ण गोखले, टॉलस्टॉय, जॉन रस्किन आदि से विकसित किया।
टॉलस्टॉय की पुस्तक 'द किंगडम ऑफ गॉड इज विदिन यू' का महात्मा गांधी पर गहरा प्रभाव था।
गांधीजी ने रस्किन की पुस्तक 'अंटू दिस लास्ट' से 'सर्वोदय' के सिद्धांत को ग्रहण किया और उसे जीवन में उतारा।
इन विचारों को बाद में "गांधीवादियों" द्वारा विकसित किया गया है, विशेष रूप से, भारत में विनोबा भावे और जयप्रकाश नारायण तथा भारत के बाहर मार्टिन लूथर किंग जूनियर और अन्य लोगों द्वारा।
प्रमुख गांधीवादी विचारधारा
सत्य और अहिंसा: गांधीवादी विचारधारा के ये 2 आधारभूत सिद्धांत हैं।
गांधी जी का मानना था कि जहाँ सत्य है, वहाँ ईश्वर है तथा नैतिकता - (नैतिक कानून और कोड) इसका आधार है।
अहिंसा का अर्थ होता है प्रेम और उदारता की पराकाष्ठा। गांधी जी के अनुसार अहिंसक व्यक्ति किसी दूसरे को कभी भी मानसिक व शारीरिक पीड़ा नहीं पहुँचाता है।
सत्याग्रह: इसका अर्थ है सभी प्रकार के अन्याय, उत्पीड़न और शोषण के खिलाफ शुद्धतम आत्मबल का प्रयोग करना।
यह व्यक्तिगत पीड़ा सहन कर अधिकारों को सुरक्षित करने और दूसरों को चोट न पहुँचाने की एक विधि है।
सत्याग्रह की उत्पत्ति उपनिषद, बुद्ध-महावीर की शिक्षा, टॉलस्टॉय और रस्किन सहित कई अन्य महान दर्शनों में मिल सकती है।
सर्वोदय- सर्वोदय शब्द का अर्थ है 'यूनिवर्सल उत्थान' या 'सभी की प्रगति'। यह शब्द पहली बार गांधी जी ने राजनीतिक अर्थव्यवस्था पर जॉन रस्किन की पुस्तक "अंटू दिस लास्ट" पर पढ़ा था।
स्वराज- हालाँकि स्वराज शब्द का अर्थ स्व-शासन है, लेकिन गांधी जी ने इसे एक ऐसी अभिन्न क्रांति की संज्ञा दी जो कि जीवन के सभी क्षेत्रों को समाहित करती है।
गांधी जी के लिये स्वराज का मतलब व्यक्तियों के स्वराज (स्व-शासन) से था और इसलिये उन्होंने स्पष्ट किया कि उनके लिये स्वराज का मतलब अपने देशवासियों हेतु स्वतंत्रता है और अपने संपूर्ण अर्थों में स्वराज स्वतंत्रता से कहीं अधिक है, यह स्व-शासन है, आत्म-संयम है और इसे मोक्ष के बराबर माना जा सकता है।
ट्रस्टीशिप- ट्रस्टीशिप एक सामाजिक-आर्थिक दर्शन है जिसे गांधी जी द्वारा प्रतिपादित किया गया था।
यह अमीर लोगों को एक ऐसा माध्यम प्रदान करता है जिसके द्वारा वे गरीब और असहाय लोगों की मदद कर सकें।
यह सिद्धांत गांधी जी के आध्यात्मिक विकास को दर्शाता है, जो कि थियोसोफिकल लिटरेचर और भगवद्गीता के अध्ययन से उनमें विकसित हुआ था।
स्वदेशी: स्वदेशी शब्द संस्कृत से लिया गया है और यह संस्कृत के 2 शब्दों का एक संयोजन है। 'स्व' का अर्थ है स्वयं और 'देश' का अर्थ है देश। इसलिये स्वदेश का अर्थ है अपना देश। स्वदेशी का अर्थ अपने देश से है, लेकिन ज्यादातर संदर्भों में इसका अर्थ आत्मनिर्भरता के रूप में लिया जा सकता है।
स्वदेशी राजनीतिक और आर्थिक दोनों तरह से अपने समुदाय के भीतर ध्यान केंद्रित करता है।
यह समुदाय और आत्मनिर्भरता की अन्योन्याश्रितता है।
गांधी जी का मानना था कि इससे स्वतंत्रता (स्वराज) को बढ़ावा मिलेगा, क्योंकि भारत का ब्रिटिश नियंत्रण उनके स्वदेशी उद्योगों के नियंत्रण में निहित था। स्वदेशी भारत की स्वतंत्रता की कुंजी थी और महात्मा गांधी के रचनात्मक कार्यक्रमों में चरखे द्वारा इसका प्रतिनिधित्व किया गया था।
आज के संदर्भ में गांधीवादी विचारधारा की प्रासंगिकता
सत्य और अहिंसा के आदर्श गांधी के संपूर्ण दर्शन को रेखांकित करते हैं तथा यह आज भी मानव जाति के लिये अत्यंत प्रासंगिक है।
महात्मा गांधी की शिक्षाएं आज और अधिक प्रासंगिक हो गई हैं जब कि लोग अत्याधिक लालच, व्यापक स्तर पर हिंसा और भागदौड़ भरी जीवन शैली का समाधान खोजने की कोशिश कर रहे हैं।
संयुक्त राज्य अमेरिका में मार्टिन लूथर किंग, दक्षिण अफ्रीका में नेल्सन मंडेला और म्याँमार में आंग सान सू की जैसे लोगों के नेतृत्व में कई उत्पीड़ित समाज के लोगों को न्याय दिलाने हेतु गांधीवादी विचारधारा को सफलतापूर्वक लागू किया गया है, जो इसकी प्रासंगिकता का प्रत्यक्ष उदाहरण है।
दलाई लामा ने कहा, "आज विश्व शांति और विश्वयुद्ध, अध्यात्म और भौतिकवाद, लोकतंत्र व अधिनायकवाद के बीच एक बड़ा युद्ध चल रहा है।" इन बड़े युद्धों से लड़ने के लिये ये ठीक होगा कि समकालीन समय में गांधीवादी दर्शन को अपनाया जाए।
निष्कर्ष
गांधीवादी विचारधारा ने ऐसे संस्थानों और कार्यप्रणालियों के निर्माण को आकार दिया जहाँ सभी की आवाज और परिप्रेक्ष्य को स्पष्ट किया जा सकता है।
उनके अनुसार, लोकतंत्र ने कमजोरों को उतना ही मौका दिया, जितना ताकतवरों को।
उनके स्वैच्छिक सहयोग, सम्मानजनक और शांतिपूर्ण सह-अस्तित्व के आधार पर कार्य करने के सुझाव को कई अन्य आधुनिक लोकतंत्रों में अपनाया गया। साथ ही, राजनीतिक सहिष्णुता और धार्मिक विविधता पर उनका ज़ोर समकालीन भारतीय राजनीति में अपनी प्रासंगिकता को बनाए रखता है।
सत्य, अहिंसा, सर्वोदय और सत्याग्रह तथा उनके महत्त्व से गांधीवादी दर्शन बनता है और ये गांधीवादी विचारधरा के चार आधार हैं।
સંદર્ભ
(1) गांधीवादी विचारधारा https://www.drishtiias.com/
(2) વિકિપીડિયા
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો