રમણભાઈ નીલકંઠ | જીવન | સર્જન | રમણભાઈ નીલકંઠના સર્જક વ્યક્તિત્વને ઘરનારાં પરિબળો |
# જયશ્રી ચૌધરી
@ STP College Ankleshwar
રમણભાઈ નીલકંઠ: જીવન અને સર્જન
જીવન પરિચય
જન્મ: 13 માર્ચ 1868
સ્થળ: અમદાવાદ, ગુજરાત
મૃત્યુ: 6 માર્ચ 1928
પરિવાર:
પિતા: મહીપતરામ રૂપરામ નીલકંઠ(સૌપ્રસિદ્ધ ગુજરાતી સાહિત્યકાર)
માતા: રૂપકુંવરબા
પત્ની: વિદ્યાગૌરી નીલકંઠ (ગુજરાતની પ્રથમ બી.એ. પદવી ધરાવતી સ્ત્રી)
પુત્રી: વિનોદિની નીલકંઠ (સામાજિક કાર્યકર)
નાટ્યકાર, નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, વિવેચક, હાસ્યલેખક, કવિ.''' જન્મસ્થળ અમદાવાદમાં. ૧૮૮૩માં મૅટ્રિક ૧૮૮૪માં ગુજરાત કૉલેજમાં પ્રવેશ. ૧૮૮૭માં એલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજ, મુંબઈથી બી.એ. પછી એલએલ.બી. ગોધરા સબ-જજની થોડા સમયની નોકરી પછી સ્વતંત્ર વકીલાતનો વ્યવસાય આરંભેલો. પહેલાં પત્ની હસવદનબહેનનું અવસાન થતાં બીજું લગ્ન વિદ્યાબહેન સાથે થયું અને એ સુખી દાંપત્યે સાહિત્ય અને સમાજસેવાના કાર્યો માટે નોંધપાત્ર પીઠિકા પૂરી પાડી. તેઓ એકાધિક સેવાસંસ્થાઓ સાથે સંકળાયેલા હતા. અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીમાં પ્રમુખ ઉપપ્રમુખ. ૧૯૨૬માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ.
શિક્ષણ
15 વર્ષની ઉંમરે મેટ્રિક્યુલેશન પાસ કર્યું.
ગુજરાત કોલેજ અને એલ્ફિન્સ્ટન કોલેજ, મુંબઈમાં અભ્યાસ.
1887માં બી.એ.ની પદવી મેળવી.
એલ.એલ.બી. સુધી અભ્યાસ કર્યો.
વ્યવસાય
સરકારી નોકરીમાં કારકુન, શિરસ્તેદાર અને સબ-જજ તરીકે સેવા આપી.
બાદમાં વકીલાત શરૂ કરી અને અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટી ના પ્રમુખ (મેયર) બન્યા.
બ્રિટિશ સરકારે તેમને ‘રાય બહાદુર’ અને ‘સર’ ખિતાબથી નવાજ્યા.
ભદ્રસર્જન ભદ્રંભદ્ર અને રાયનો પર્વતગુજરાતી લેખક અને અમદાવાદના માજી મેયર(ઉપનામ - મકરંદરાય બહાદુર સર
રમણભાઈ નીલકંઠરમણભાઈ મહિપતરામ નીલકંઠ (૧૮૬૮–૧૯૨૮) ગુજરાતી સાહિત્યના જાણીતા લેખક હતાં. તેઓ એક સમયે અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના મેયર પદે પણ રહી ચુક્યા હતાં. તેમના પિતા મહિપતરામ રૂપરામ નીલકંઠ પણ લેખક અને સમાજસેવક હતા. તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યને ભદ્રંભદ્ર અને રાઈનો પર્વત જેવી નિવડેલી કૃતિઓ રચી છે. તેમનો સમગ્ર પરિવાર એક સારસ્વત પરિવાર હતો, પિતા, પત્ની લેડી વિદ્યાગૌરી નીલકંઠ, પુત્રી વિનોદીની નીલકંઠ, સહુએ સાહિત્યની સેવા કરી છે. રમણભાઈએ રચેલી કૃતિ ભદ્રંભદ્ર ગુજરાતી સાહિત્યની ઉત્કૃષ્ટ હાસ્ય નવલકથા ગણવામાં આવે છે. તેઓ ૧૯૨૩માં સ્થપાયેલી અમદાવાદ રેડક્રોસ સોસાયટીના પ્રથમ માનદ્ મંત્રી પણ હતા.મુખ્ય પુરસ્કારો
Companion of the Order of the Indian Empire
સાહિત્ય અને સર્જન
રમણભાઈ નીલકંઠ ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રખર હાસ્યલેખક, નાટ્યકાર અને નિબંધકાર હતા. તેઓએ હાસ્ય લેખન દ્વારા ગુજરાતી સાહિત્યમાં નવતર દિશા આપી. તેમનો હાસ્યપ્રયોગ સાદગીભર્યો અને વેદનાભીનો છે.
| સર્જન |
નવલકથા
(૧) 'ભદ્રંભદ્ર' (ઈ.સ.1900)
(૨) 'શોધમાં' (અધૂરી નવલકથા. ઈ.સ. 1915માં 'જ્ઞાનસુધા'માં હપ્તે હપ્તે પ્રગટ થઈ હતી જે પાછળથી ડૉ. બિપિન ઝવેરીએ આગળ વધારી ઈ.સ. 1950 માં પ્રગટ કરી.)
નાટક
(૧) 'રાઈનો પર્વત' (ઈ.સ.૧૯૧૩)
હળવા નિબંધો
(૧) હાસ્યમંદિર (૧૯૧૫)
(૨) 'રમણભાઈ નીલકંઠની પ્રતિનિધિ હાસ્ય રચનાઓ' ( સં. રમણ પાઠક 2007)'
‘ભદ્રં ભદ્ર’ (૧૯૦૦), ‘શોધમાં’ (અધૂરી, ૧૯૧૫) જેવી નવલકથાઓ, ‘રાઈનો પર્વત’ (૧૯૧૩) નાટક; ‘હાસ્યમંદિર’ (વિદ્યાબેન સાથે, ૧૯૧૫)ના હળવા નિબંધો; ‘કવિતા અને સાહિત્ય’-૧ (૧૯૦૪), ‘કવિતા અને સાહિત્ય’-૨ (૧૯૦૪), ‘કવિતા અને સાહિત્ય’-૩ (૧૯૨૮), ‘વાક્યપૃથક્કૃતિ અને નિબંધ રચના’ (૧૯૦૩) જેવા ગ્રંથોના વિવેચન - વ્યાખ્યાનો અને ભાષાવિચારણા; ‘કવિતા અને સાહિત્ય’-૪ (૧૯૨૯) ની કવિતા - વાર્તાપ્રવૃત્તિ; ‘ધર્મ અને સમાજ’-૧ (૧૯૩૨) ‘ધર્મ અને સમાજ-૨’ (૧૯૩૫)નાં ધર્મ અને સમાજ વિષેની તત્વચર્ચાને લગતાં વ્યાખ્યાનો; ‘ગુજરાતનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ’ અને ‘વિવાહવિધિ’ (૧૮૮૯) જેવાં ઇતિહાસ - સંસ્કાર આલેખતાં પુ્સ્તકો અને ‘જ્ઞાનસુધા’નું સંપાદન-એમ અનેકવિધ સાહિત્યિક પ્રદાન દ્વારા તેઓ ગુજરાતી સાહિત્યમાં સુખ્યાત થયા છે.
સાહિત્યમાં મહત્વ અને અસર
તેમનો હાસ્યલેખન Gujarati Satirical Literature માટે પાયો સમાન છે.
‘ભદ્રંભદ્ર’ પાત્ર આજે પણ ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રચલિત હાસ્યચરિત્રોમાં ગણાય છે.
તેમણે ગુજરાતી ભાષાને સાહજિક અને વલોણા ભરેલી શૈલી આપી.
સામાજિક વિસંગતીઓને હળવી શૈલીમાં મૂકી, ચિંતનમય હાસ્યપ્રસંગો સર્જ્યા.
તેમણે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ તરીકે ગુજરાતી સાહિત્યની વૃદ્ધિ માટે કામ કર્યું.
પુરસ્કાર અને સન્માન
બ્રિટિશ શાસન દ્વારા ‘રાય બહાદુર’ અને ‘સર’ની ઉપાધિ.
ગુજરાતી સાહિત્યમાં ‘હાસ્યલેખનના પિતામહ’ તરીકે ઓળખાય છે.
'રમણલાલ નીલકંઠ હાસ્ય પારિતોષિક' તેમના નામે હાસ્યસર્જકો માટે સ્થાપવામાં આવ્યું.
પરિણામ :આજે પણ તેમની રચનાઓ દ્વારા જીવંત
રમણભાઈ નીલકંઠની રચનાઓ આજે પણ પ્રાસંગિક છે. તેમનો હાસ્યપ્રયોગ એક સશક્ત સામાજિક શસ્ત્ર છે, જે ઘેરા અર્થ ધરાવતો છે. તેમણે હાસ્ય અને વ્યંગ્ય દ્વારા સાહિત્યમાં મજબૂત પાયો રચ્યો. Gujarati Literatureમાં હાસ્યલેખનની પરંપરા આજે પણ તેમની રચનાઓ દ્વારા જીવંત છે.
સંદર્ભ
(૧)અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ ડૉ. રમેશ એમ ત્રિવેદી
(૨)વિકીપિડીયા-રમણભાઈ નીલકંઠ
(૩) રાઈનો પર્વત-રમણભાઈ નીલકંઠ સં. સતીશ વ્યાસ
જન્મ : ૧૮૬૮માં (અમદાવાદ)
➡️ પિતા : મહીપતરામ નીલકંઠ➡️ માતા : રૂપકુંવરબા
➡️ પત્ની : વિદ્યાગૌરી નીલકંઠ (સૌપ્રથમ ગ્રેજ્યુએટ થનાર બે મહિલાઓમાંના એક)
➡️ પુત્રી : - વિનોદિની નીલકંઠ
- સરોજિની નીલકંઠ
➡️ ઉપનામ/તખલ્લુસ : "મકરંદ"
➡️ બિરુદ/ઓળખ : ગુજરાતી ભાષાના સમર્થ હાસ્યકાર
➡️ વ્યવસાય : લેખક, જજ, વકીલ
➡️ મુખ્ય પુરસ્કાર : નાઇટહુડ (૧૯૨૭)
↪ વિશેષતા :
✔ આનંદશંકર ધ્રુવે રમણભાઈ નીલકંઠને ગુજરાતના જાહેર જીવનના "સકલ પુરુષ" કહ્યા છે
✔ રમણભાઈ નીલકંઠ પ્રાથના સમાજના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપી હતી તથા પ્રાથના સમાજના મુખપત્ર "જ્ઞાનસુધા" ના સંપાદક પણ રહી ચૂક્યા છે
✔ રમણભાઈ નીલકંઠે તેમના પિતાના નામ ઉપરથી મહીપતરામ રૂપરામ આશ્રમ બનાવ્યો
✔ અવિસ્મરણીય અને ગુજરાતી ભાષાની સૌપ્રથમ હાસ્યપ્રધાન કૃતિ 'ભદ્રંભદ્ર' ના સર્જક
✔ 'શોધમાં' તેમની અધૂરી નવલકથા છે
✔ રમણભાઈ લખવાની શરૂઆત 'ગુજરાતી કવિતા કળા' નિબંધ આપીને કરી હતી
✔ રમણભાઈ નીલકંઠને ૧૯૧૨માં રાવ બહાદુરનો ખિતાબ અને ૧૯૨૭માં નાઇટહૂડનો ખિતાબ આપ્યો
✔ તેવો ધારાસભ્ય પણ રહી ચૂક્યા છે
✔ તેમના પિતાશ્રી મહિપતરામ નીલકંઠ 'લાલજી મણિયારાનો વેશ' પરથી તેઓએ પ્રખ્યાત નાટક 'રાઈનો પર્વત' ની રચના કરી
✔ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા આપવામાં આવતો રમણભાઈ નીલકંઠ હાસ્ય ક્ષેત્રનો એવોર્ડ આપવાની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૧૬ થી કરવામાં આવી.
✔ આ પ્રથમ એવોર્ડ વિજેતા વિનોદ ભટ્ટને એનાયત કરવામાં આવેલ છે
↪ પંક્તિઓ :
- જે શૌયૅમાં કોમળ સમાઇ, તેને જ સાચું પુરુષત્વ માન્યું,
દ્રવત લોખંડનું ખડઞ થાય, પાષણનું ખડઞ નથી ઘડાતું.
↪ કૃતિઓ :
〰️> નવલકથાઓ
- ભદ્રંભદ્ર(૧૯૦૦) - શોધમાં (અધૂરી, ૧૯૧૫)
〰️> નાટક
- રાઈનો પર્વત (૧૯૧૩) (રંગમંચ ની દ્રષ્ટિએ ગુજરાતી સાહિત્યનું પ્રથમ નાટક)
〰️> વ્યાખ્યાનો
- ધર્મ અને સમાજ ભાગ ૧ અને ૨
〰️> અન્ય
- હાસ્ય મંદિર કવિતા અને સાહિત્ય ભાગ ૧ થી ૪
સંદર્ભ
(૧)અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ ડૉ. રમેશ એમ ત્રિવેદી
(૨)વિકીપિડીયા-રમણભાઈ નીલકંઠ
(૩) રાઈનો પર્વત-રમણભાઈ નીલકંઠ સં. સતીશ વ્યાસ
રમણભાઈ નીલકંઠ: જીવન અને સર્જન
1. પરિચય (Introduction)
નામ: રમણભાઈ મહામહોપાધ્યાય નિલકંઠ
જન્મ: ૧૪ મે, ૧૯૦૨
મૃત્યુ: ૧૯૮૬
ઉદ્યોગ: સાહિત્યકાર, સંપાદક, શિક્ષક
પ્રસિદ્ધિ: ગુજરાતી સાહિત્યમાં સામાજિક અને ધાર્મિક ચિંતન પ્રગટ કરનારા લેખક
2. જીવનચરિત્ર (Biography)
રમણભાઈ નીલકંઠ ગુજરાતી ભાષાના પ્રખર સાહિત્યકાર અને સંપાદક હતા.
તેમણે જીવનભર સાહિત્ય, શિક્ષણ અને સમાજસેવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું.
તેઓ "ગુજરાત કોલેજ" અને "ગુજરાત યુનિવર્સિટી" સાથે સંકળાયેલા હતા.
તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય સાહિત્ય દ્વારા સમાજ સુધારણા લાવવું હતું.
તેમણે સત્ય, નૈતિકતા અને આધ્યાત્મિક મૂલ્યો પર આધારિત સાહિત્ય લખ્યું.
3. સર્જન (Literary Contributions)
1. મુખ્ય કૃતિઓ (Major Works):
નવલકથા
(૧) 'ભદ્રંભદ્ર' (ઈ.સ.1900)
(૨) 'શોધમાં' (અધૂરી નવલકથા. ઈ.સ. 1915માં 'જ્ઞાનસુધા'માં હપ્તે હપ્તે પ્રગટ થઈ હતી જે પાછળથી ડૉ. બિપિન ઝવેરીએ આગળ વધારી ઈ.સ. 1950 માં પ્રગટ કરી.)
નાટક
(૧) 'રાઈનો પર્વત' (ઈ.સ.૧૯૧૩)
હળવા નિબંધો
(૧) હાસ્યમંદિર (૧૯૧૫)
(૨) 'રમણભાઈ નીલકંઠની પ્રતિનિધિ હાસ્ય રચનાઓ' ( સં. રમણ પાઠક 2007)'
2. સાહિત્યશૈલી (Literary Style):
સામાજિક અને આધ્યાત્મિક વિષયો પર લેખન.
પૌરાણિક વાર્તાઓમાં આધુનિક દૃષ્ટિકોણનો સમાવેશ.
તર્કશાસ્ત્ર અને ધાર્મિક ચિંતન પર વિશ્લેષણ.
3. વિવિધ સાહિત્ય ક્ષેત્રે યોગદાન:
નિબંધ: સામાજિક અને નૈતિક મૂલ્યો પર આધારિત.
આધ્યાત્મિક વિચારો: પૌરાણિક અને વેદાંત શાસ્ત્ર પર રસપ્રદ અભિપ્રાય.
શૈક્ષણિક સંશોધન: પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્ય અને ભાષા અંગે ગહન ચિંતન.
4. લાક્ષણિકતાઓ (Characteristics of His Works)
1. સામાજિક સુધારાના વિચારો – આધુનિક સમાજ માટે યોગ્ય નૈતિક માર્ગદર્શન.
2. પૌરાણિક દ્રષ્ટિએ આધુનિક અભિગમ – જુના ગ્રંથોને તર્કસંગત રીતે મૂલવવું.
3. નિર્ભીક અને તર્કશાસ્ત્રીય અભિગમ – સાહિત્યમાં તર્ક અને વિવેકપૂર્ણ દૃષ્ટિ.
4. શૈક્ષણિક અને વિદ્વતાપૂર્ણ લેખન – ભાષા અને સાહિત્ય અંગે ગહન અનુસંધાન.
5. માનવતાવાદી અભિગમ – સાહિત્ય દ્વારા માનવીય મૂલ્યોનો ઉલ્લેખ.
5. રમણભાઈ નીલકંઠ સંબંધી ટૂંકા પ્રશ્નો-જવાબો
1. રમણભાઈ નીલકંઠનો જન્મ ક્યારે થયો હતો?
જવાબ: ૧૪ મે, ૧૯૦૨
2. તેઓ કયા સાહિત્ય ક્ષેત્રે પ્રખ્યાત હતા?
જવાબ: સામાજિક, ધાર્મિક, અને શૈક્ષણિક નિબંધ અને પ્રાચીન સાહિત્ય.
3. તેમનું સૌથી પ્રસિદ્ધ નાટક કે લેખન કયું છે?
જવાબ: "રાઈનો પર્વત'
4. તેમણે કયા વિષયોમાં મુખ્ય યોગદાન આપ્યું?
જવાબ:
પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિ
સમાજસુધારક વિચારો
તર્કશાસ્ત્ર અને ધાર્મિક ચિંતન
5. તેમના સાહિત્યનું મુખ્ય લક્ષણ શું છે?
જવાબ: તર્કશાસ્ત્રીય અને નૈતિક દૃષ્ટિકોણ સાથે સામાજિક અને ધાર્મિક વિમર્શ.
6. તેમના સાહિત્યમાં કયા મુખ્ય વિષયો સમાવાયા છે?
જવાબ:
આધ્યાત્મિકતા
માનવતાવાદ
સામાજિક સુધારણા
શૈક્ષણિક ચિંતન
7. તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય શું હતું?
જવાબ: સાહિત્ય દ્વારા સમાજમાં નૈતિક અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ લાવવી.
8. તેમની એક લોકપ્રિય કૃતિનો ઉલ્લેખ કરો.
જવાબ: ""રાઈનો પર્વત'
9. રમણભાઈ નીલકંઠ ક્યાં પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલા હતા?
જવાબ:
સાહિત્યલેખન
શિક્ષણ
સામાજિક સુધારણા
10. તેમનું અવસાન ક્યારે થયું?
જવાબ: ૧૯૮૬
---
નિષ્કર્ષ (Conclusion) : ઉપસંહાર
રમણભાઈ નીલકંઠ ગુજરાતી સાહિત્યના મહાન વિદ્વાન હતા, જેમણે સામાજિક, ધાર્મિક અને શૈક્ષણિક વિચારો પર લખીને ગુજરાતી સાહિત્યને નવી દિશા આપી. તેમના વિચારશીલ અને પ્રેરણાદાયી સાહિત્ય આજે પણ ગુજરાતી ભાષાની અમૂલ્ય ધરોહર છે.
