મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતામાં ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સંદર્ભે મીરાંની કૃષ્ણભક્તિ

પ્રશ્ન ૨: મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતામાં ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા સંદર્ભે મીરાંની કૃષ્ણભક્તિની વિસ્તૃત સમીક્ષા કરો. [ગુણ : ૧૩]

૧. પ્રસ્તાવના : ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા અને મીરાંનું સ્થાન

ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા (Indian Knowledge Systems - IKS) નો મૂળભૂત ઉદ્દેશ માનવીય ચેતનાને ક્ષુદ્ર અહંકાર અને સાંસારિક બંધનોમાંથી મુક્ત કરી પરમતત્વ સાથે એકરૂપ કરવાનો છે. ઉપનિષદ, શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અને શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ દ્વારા પ્રવાહિત થયેલી આ જ્ઞાનધારામાં ભક્તિને માત્ર એક સાધન નહીં, પરંતુ સાધ્ય—સ્વયં પંચમ પુરુષાર્થ—માનવામાં આવી છે. નારદ ભક્તિસૂત્રમાં ભક્તિની વ્યાખ્યા આપતાં લખાયું છે:

“સા ત્વસ્મિન્ પરમપ્રેમરૂપા, અમૃતસ્વરૂપા ચ |” (પરમાત્મા પ્રત્યેનો પરમ અનુરાગ અને સ્નેહ એ જ અમૃતસ્વરૂપ ભક્તિ છે.)

મધ્યકાલીન ભારતની ભક્તિ-ક્રાંતિ દરમિયાન જ્યારે શાસ્ત્રો, કર્મકાંડો અને સામાજિક વાડાઓ સામાન્ય માનવી અને સ્ત્રીઓ માટે દુર્ગમ હતા, ત્યારે મીરાંબાઈ (ઈ.સ. ૧૪૯૮ – ૧૫૪૬) એ કેવળ પ્રેમ અને આત્મસમર્પણના બળે પરબ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર કર્યો. મીરાંની કૃષ્ણભક્તિ એ શુષ્ક જ્ઞાનમાર્ગ કે રૂઢિચુસ્ત કર્મકાંડનો વિરોધ કરીને હૃદયની અત્યંત ઉત્કટ, અંગત અને દિવ્ય સંવેદના દ્વારા પ્રગટેલી ‘પ્રેમલક્ષણા’ અને ‘રાગાનુગા’ ભક્તિનું સર્વોચ્ચ શિખર છે.

ગુજરાતી, રાજસ્થાની અને હિન્દી ત્રણેય ભાષાઓમાં મીરાંનાં પદો આજે પણ માનવચેતનાને આધ્યાત્મિક ઊંચાઈ બક્ષે છે. કવિ ન્હાનાલાલે મીરાં વિશે યથાર્થ ઉચ્ચાર્યું છે:

“મીરાં એટલે પ્રેમદિવાની, મીરાં એટલે ભક્તિરસની અમર સરવાણી.”

                          ┌────────────────────────┐
                          │   મીરાંની કૃષ્ણભક્તિ   │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
 મધુરભાવ / દામ્પત્યભાવ          વિરહની કારમી વેદના             સામાજિક બંધનો સામે વિદ્રોહ
 (જીવાત્મા-પરમાત્માનું અદ્વૈત)   (સૂળી પર સેજનું રહસ્ય)        (લોકમર્યાદા અને રાણાનો ત્યાગ)

૨. મીરાંની ભક્તિનું દાર્શનિક સ્વરૂપ : મધુરભાવ (કાન્તાભાવ)

ભારતીય ભક્તિપરંપરામાં નવધા ભક્તિ ઉપરાંત પાંચ મુખ્ય ભાવો વર્ણવાયા છે: શાંત, દાસ્ય, સખ્ય, વાત્સલ્ય અને મધુરભાવ (કાન્તાભાવ). મીરાંની ભક્તિ મધુરભાવની ચરમસીમા છે.

(૧) શ્રીકૃષ્ણ સાથે સનાતન દામ્પત્ય : મીરાં માટે ગિરિધર ગોપાલ કોઈ દૂર વસતા અલૌકિક ઈશ્વર નથી, પણ પ્રત્યક્ષ પતિ, વર અને પ્રાણનાથ છે. સંસારના નશ્વર સંબંધીઓ કે મેવાડના રાજવી રાણા સંગાના પુત્ર ભોજરાજ સાથેના લૌકિક વિવાહ મીરાંના આત્માને બાંધી શક્યા નહીં. મીરાંએ તો બાલ્યકાળથી જ ગિરિધરને પોતાના અખંડ સુહાગ તરીકે સ્વીકારી લીધા હતા:

“મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ, દૂસરો ન કોઈ; જાકે સિર મોર મુગટ, મેરો પતિ સોઈ.”

અહીં લૌકિક દામ્પત્ય ત્યજીને અલૌકિક પરબ્રહ્મ સાથે લગ્ન સંબંધ જોડવાની જે અદ્ભુત તાત્વિક ભૂમિકા છે, તે ઉપનિષદોના ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’ અને ‘તત્ત્વમસિ’ ના જીવંત સાક્ષાત્કાર સમી છે.

(૨) અનન્યતા અને પૂર્ણ આત્મસમર્પણ : મીરાંની ભક્તિમાં ‘અન્ય’ કોઈનો પ્રવેશ શક્ય જ નથી. તેણે લોકલાજ, કુળની પ્રતિષ્ઠા અને સંસારના તમામ વૈભવોને કૃષ્ણના ચરણોમાં તૃણવત્ ગણીને સમર્પિત કરી દીધા છે:

“તાત-માત, ભ્રાત-બાંધવ, આપણો ન કોઈ; છાંડિ દઈ કુલકી કાનિ, કહા કરિહૈ કોઈ?”

૩. વિરહની પરાકાષ્ઠા અને દર્દનું દાર્શનિક પરિમાણ

મીરાંની કવિતા એ મુખ્યત્વે ‘વિરહની કવિતા’ છે. ભારતીય દર્શનમાં વિરહ એ પરમાત્માથી અલગ પડેલા જીવાત્માની મૂળભૂત વ્યાકુળતા છે. જ્યાં સુધી વિરહની ભઠ્ઠીમાં જીવ તપીને શુદ્ધ ન થાય, ત્યાં સુધી પરમાત્મા સાથે મિલન સંભવ નથી.

(૧) સૂળી પર સેજ અને વિરહની વેદના : મીરાં પોતાના દર્દને સામાન્ય જગત સમજી શકશે નહીં તેમ સ્પષ્ટપણે જણાવે છે. વિરહના આ દર્દને તેણે અત્યંત કાવ્યાત્મક રૂપકમાં રજૂ કર્યું છે:

“હેરી મૈં તો દર્દ દિવાની, મેરો દર્દ ન જાણે કોઈ! ઘાયલકી ગત ઘાયલ જાણે, જે કોઈ ઘાયલ હોય; સૂળી ઉપર સેજ હમારી, સોવણ કિસ બિધ હોય!”

અહીં ‘સૂળી ઉપર સેજ’ એ એક તરફ સાંસારિક ત્રાસ અને બીજી તરફ વિરહાગ્નિની કારમી વેદનાનું સૂચક છે. આ વેદના મીરાંને નિરાશ કરતી નથી, પણ તેની ભક્તિને વધારે તેજોમય બનાવે છે.

(૨) પ્રેમનાં આંસુઓથી વેલનું સિંચન : મીરાંએ ભક્તિની પ્રાપ્તિ સહજ કે આસાનીથી કરી નથી. પોતાના પવિત્ર અશ્રુઓ વડે તેણે ભક્તિની વેલ રોપી અને ઉછેરી છે:

“અંસુવન જલ સીંચિ-સીંચિ, પ્રેમ-બેલિ બોઈ; અબ તો બેલિ ફૈલ ગઈ, આનંદ-ફલ હોઈ!”

દુઃખ અને વિરહનું રૂપાંતરણ પરમાનંદ (Spiritual Bliss) માં થાય છે, તે ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાનો વિજય દર્શાવે છે.

૪. સામાજિક ક્રાંતિ અને સ્ત્રી-સ્વાતંત્ર્યનો વિદ્રોહ

મીરાંની ભક્તિ માત્ર વ્યક્તિગત સાધના નહોતી, પણ સમકાલીન સરંજામશાહી (સામંતશાહી) અને પુરુષપ્રધાન સમાજવ્યવસ્થા સામેનો એક શાંત છતાં પ્રચંડ આંતરિક વિદ્રોહ હતો.

(૧) રાણાના અત્યાચારો અને વિષપાન : રાજમહેલની મર્યાદાઓ છોડીને સાધુ-સંતોના સંગમાં બેસતી અને કરતાલ વગાડી નાચતી મીરાંને મારવા માટે રાણાએ અનેક ષડયંત્રો કર્યા. પરંતુ મીરાંની કૃષ્ણ પ્રત્યેની અડગ શ્રદ્ધા સામે તમામ ઝેર અમૃત બની ગયાં:

“ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી રે, મેવાડના રાણા! ઝેર તો પીધાં જાણી જાણી!” “રાણોજી રૂઠે તો આપણું કાંઈ નહિ કરે, પ્રભુજી રૂઠે તો મરી જઈએ રે!”

રાજા કરતાં ઈશ્વરની સત્તા સર્વોપરી છે તેવી મીરાંની આ જાહેરાત મધ્યકાલીન યુગની સ્ત્રીચેતનાનું વિરલ ઉદાહરણ છે.

(૨) પદસાહિત્ય અને સંગીતમય લય : મીરાંનાં પદો શાસ્ત્રીય રાગો (જેવા કે માલકૌંસ, બિહાગ, સારંગ, કેદાર) અને રાજસ્થાની-ગુજરાતી લોકઢાળોમાં બંધાયેલાં છે. તેમાં ઘૂંઘરૂનો રણકાર, એકતારાનો સૂર અને નારીહૃદયની આરપાર નીકળી જતી વેદના એકરૂપ થયેલી જોવા મળે છે.

૫. ઉપસંહાર

સમગ્ર સમીક્ષાના અંતે સ્પષ્ટ થાય છે કે મીરાંબાઈ એ ભારતીય જ્ઞાન અને ભક્તિપરંપરાનું એક અદ્વિતીય અને તેજસ્વી નક્ષત્ર છે. મીરાંએ પુરવાર કરી આપ્યું કે પરમાત્માની પ્રાપ્તિ માટે વેદ-વેદાંતના અઘરા શ્લોકો કે જટિલ તપશ્ચર્યા અનિવાર્ય નથી; જો અંતરમાં નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ અને પૂર્ણ સમર્પણ હોય, તો પરબ્રહ્મ સ્વયં જીવની સમીપ આવી જાય છે.

જીવનના અંતિમ તબક્કે મેવાડ છોડીને વૃંદાવન અને ત્યાંથી દ્વારકા આવીને રણછોડરાયની મૂર્તિમાં સમાઈ જનારી મીરાં, જીવાત્મા અને પરમાત્માના પરમ ઐક્યનું અમર પ્રતીક બની ગઈ. ઉમાશંકર જોશીએ સાચું જ કહ્યું છે કે:

“ગુજરાત અને ભારતે મીરાં દ્વારા પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનું સર્વોત્કૃષ્ટ શિખર સર કર્યું છે.”

આમ, મીરાંની કૃષ્ણભક્તિ એ પ્રેમ, ત્યાગ, શૌર્ય અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાનનો એવો ત્રિવેણી સંગમ છે જે સદીઓ વીતવા છતાં સમગ્ર માનવજાત માટે સદા પ્રેરણાદાયી રહેશે.