૧. પ્રસ્તાવના અને ઐતિહાસિક ભૂમિકા
વીસમી સદીના પાશ્ચાત્ય તત્વચિંતન અને સૌંદર્યશાસ્ત્રના ક્ષેત્રે અમેરિકન ફિલસૂફ સુઝાન કે. લેંગર (Susanne K. Langer: ૧૮૯૫–૧૯૮૫) નું પ્રદાન અનન્ય, યુગપ્રવર્તક અને મૌલિક રહ્યું છે. જે યુગમાં તત્વજ્ઞાન, તર્કશાસ્ત્ર અને સૌંદર્યમીમાંસા પર પુરુષ ચિંતકોનું વર્ચસ્વ હતું, તેવા સમયમાં સુઝાન લેંગરે એક તેજસ્વી મહિલા ફિલસૂફ તરીકે પોતાની સ્વતંત્ર અને પ્રભાવક ઓળખ સ્થાપિત કરી.
લેંગર પ્રસિદ્ધ ગણિતશાસ્ત્રી અને ફિલસૂફ આલ્ફ્રેડ નોર્થ વ્હાઇટહેડ તથા જર્મન પ્રતીકવાદી ચિંતક અર્ન્સ્ટ કાસિરરના વિચારોથી પ્રભાવિત હતા. તેમણે ૧૯૪૨માં પ્રકાશિત થયેલા પોતાના ક્રાંતિકારી ગ્રંથ ‘ફિલોસોફી ઇન અ ન્યુ કી’ (Philosophy in a New Key : A Study in the Symbolism of Reason, Rite, and Art) દ્વારા કળા, સંગીત અને માનવીય લાગણીઓને સમજવા માટે તત્વચિંતનમાં એક તદ્દન નૂતન પરિપ્રેક્ષ્ય રજૂ કર્યો. તેમણે સૌંદર્યશાસ્ત્રને કેવળ ભાવુકતા કે મનોરંજનમાંથી બહાર લાવીને તેને જ્ઞાનમીમાંસા અને ગહન પ્રતીકશાસ્ત્ર (Symbolism) સાથે જોડી આપ્યું.
૨. મહિલા ફિલસૂફ તરીકે સુઝાન લેંગરની વિશેષતાઓ
વીસમી સદીના પૂર્વાર્ધમાં શિક્ષણ અને અકાદમિક સંશોધનના ક્ષેત્રે સ્ત્રીઓ માટે અનેક સામાજિક-સંસ્થાકીય સીમાઓ હતી. આવા કપરા પરિવેશમાં સુઝાન લેંગરે એક ચિંતક તરીકે જે ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી તે તેમની વિશિષ્ટતાઓ દર્શાવે છે:
* અમેરિકાના પ્રથમ હરોળના મહિલા એકેડેમિક ફિલસૂફ:
સુઝાન લેંગર હાર્વર્ડ (રેડક્લિફ કૉલેજ) માંથી ફિલોસોફીમાં પીએચ.ડી. મેળવનાર અને અમેરિકન ફિલોસોફિકલ એસોસિએશનમાં ગંભીરતાથી સ્વીકૃતિ પામનાર સૌપ્રથમ મહિલા વિચારકો પૈકીના એક હતા.
* તાર્કિક બૌદ્ધિકતા અને સ્ત્રી-સહજ સંવેદનશીલતાનો સમન્વય:
સામાન્ય રીતે તર્કશાસ્ત્ર (Logic) ને લાગણીવિહીન માનવામાં આવે છે, જ્યારે કળાને કેવળ લાગણીશીલ માનવામાં આવે છે. લેંગરે ગાણિતિક તર્કશાસ્ત્રના સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરીને માનવીય લાગણીઓનું તત્વચિંતનાત્મક માળખું ઘડ્યું.
* પુરુષપ્રધાન તાર્કિક પ્રત્યક્ષવાદ (Logical Positivism) ને પડકાર:
તે સમયના મુખ્ય ધારાના પુરુષ ફિલસૂફો (જેમ કે કાર્નેપ, વિટગેન્સ્ટાઈન) માનેલા કે માત્ર વિજ્ઞાન અને ગણિતની પ્રયોગસિદ્ધ ભાષા જ અર્થપૂર્ણ છે; કળા, સાહિત્ય કે લાગણીઓ ‘અતાર્કિક’ (Non-rational / Nonsense) છે. લેંગરે આ સંકુચિત અભિગમ સામે દ્રઢતાપૂર્વક વિદ્રોહ કર્યો અને સિદ્ધ કર્યું કે લાગણીઓ અતાર્કિક નથી, પણ તેની પોતાની એક સંકુલ બૌદ્ધિક સંરચના હોય છે.
* આંતરશાખાકીય (Interdisciplinary) દૃષ્ટિકોણ:
તેમનું ચિંતન માત્ર સાહિત્ય પૂરતું સીમિત નહોતું; તેમણે માનવશાસ્ત્ર (Anthropology), મનોવિજ્ઞાન, સંગીતશાસ્ત્ર, ચિત્રકળા અને જીવવિજ્ઞાન (Mind: An Essay on Human Feeling) જેવા અનેક વિષયોનું સંયોજન કરીને સર્વાંગી દર્શન પ્રસ્તુત કર્યું.
૩. ‘ફિલોસોફી ઇન અ ન્યુ કી’ (Philosophy in a New Key) ની વિભાવના
આ ગ્રંથનું શીર્ષક સંગીતની પરિભાષામાંથી લેવામાં આવ્યું છે (સંગીતમાં ‘Key’ બદલાય એટલે સમગ્ર સૂર અને વાતાવરણ બદલાઈ જાય છે). લેંગરનો ઉદ્દેશ્ય તત્વજ્ઞાનમાં એક નવો સૂર (નવી દિશા) આપવાનો હતો.
તેમની મુખ્ય તાત્વિક દલીલ એ છે કે: “માનવી મૂળભૂત રીતે ભાષા બોલનારું પ્રાણી નથી, પણ ‘પ્રતીકોનું નિર્માણ કરનારું પ્રાણી’ (Symbol-making animal) છે.” પ્રાણીઓ માત્ર બાહ્ય સંકેતો (Signs) પર પ્રતિક્રિયા આપે છે, જ્યારે માનવી પોતાના અનુભવોનું માનસિક પ્રતીકીકરણ (Symbolization) કરે છે.
લેંગરે માનવીય પ્રતીકોના બે મુખ્ય પ્રકારો દર્શાવ્યા:
┌────────────────────────┐
│ પ્રતીકોના બે પ્રકારો │
└───────────┬────────────┘
┌────────────────────────────┴────────────────────────────┐
▼ ▼
૧. અભિવ્યંજક પ્રતીકો (Discursive Symbols) ૨. પ્રસ્તુતિકારક પ્રતીકો (Presentational Symbols)
- ક્રમબદ્ધ, વ્યાકરણબદ્ધ અને શબ્દાધારિત ભાષા - એકીસાથે પ્રગટ થતાં દૃશ્ય/શ્રાવ્ય પ્રતીકો (કળા, સંગીત)
- વિજ્ઞાન, ગણિત અને રોજિંદા વ્યવહારની ભાષા - સંવેદન, લાગણી અને આંતરિક મનોભાવોની અભિવ્યક્તિ
(ક) અભિવ્યંજક પ્રતીકો (Discursive Symbols):
આ ભાષા અને ગણિતની પરંપરાગત વ્યવસ્થા છે. તેમાં શબ્દો કે અંકો એક પછી એક ક્રમમાં આવે છે (રેખીય સંરચના). તેને શબ્દકોશ કે વ્યાકરણના નિયમોથી છૂટાં પાડીને સમજી શકાય છે. આ ભાષા તથ્યો અને બાહ્ય ભૌતિક વાસ્તવિકતા દર્શાવવા માટે ઉત્તમ છે, પરંતુ માનવહૃદયના ગૂઢ, સંકુલ અને વિરોધાભાસી ભાવોને વ્યક્ત કરવામાં સાવ વામણી નીવડે છે.
(ખ) પ્રસ્તુતિકારક પ્રતીકો (Presentational Symbols):
કળા, સંગીત, ચિત્ર અને સાહિત્ય એ પ્રસ્તુતિકારક પ્રતીકો છે. અહીં ભાવ ખંડ-ખંડ થઈને ક્રમમાં નથી આવતો, પણ એક જ સમગ્રતામાં (All at once) પ્રસ્તુત થાય છે.
* જેમ કે સંગીતની એક ધૂન સાંભળતાં કે ચિત્ર જોતાં જે સંવેદન જાગે છે, તેને સાદી શબ્દકોશીય ભાષામાં અક્ષરશઃ વર્ણવી શકાતું નથી.
* આ પ્રતીકો શબ્દ વગર પણ લાગણીના અત્યંત સંકુલ લય અને ગતિશીલતાનું સાક્ષાત્ દર્શન કરાવે છે.
૪. કળાનું સ્વરૂપ : ‘અનુભૂતિના રૂપોનું પ્રતીક’ (Art as Significant Form)
‘ફિલોસોફી ઇન અ ન્યુ કી’ અને પાછળથી ‘ફીલિંગ એન્ડ ફોર્મ’ (Feeling and Form) માં લેંગરે કળાની અત્યંત પ્રસિદ્ધ વ્યાખ્યા આપી:
> “Art is the creation of forms symbolic of human feeling.”
> (કળા એ માનવીય અનુભૂતિ/લાગણીઓને પ્રતીકિત કરતાં રૂપોનું સર્જન છે.)
>
* લાગણીનું પ્રતીકીકરણ, લાગણીનો વિસ્ફોટ નહીં:
લેંગર સ્પષ્ટ કરે છે કે કળા એટલે સર્જકના અંગત દર્દ કે ગુસ્સાની બૂમાબૂમ કે સીધું રુદન નથી (કળા એ લક્ષણ/Symptom નથી). કલાકાર પોતાના અંગત આવેગોને એક તટસ્થ, સ્વાયત્ત કલા-રૂપ (Art-form) માં ઢાળે છે.
* સંગીત : લાગણીનું શુદ્ધ પ્રતીક:
લેંગર સંગીતને કળાઓમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન આપે છે, કારણ કે સંગીત કોઈ બાહ્ય વસ્તુનું અનુકરણ કરતું નથી. માનવમનની લાગણીઓ જે રીતે વહે છે—તેની ગતિ, મંદતા, ચડાવ-ઉતાર, ઉત્તેજના અને પ્રશાંતિ—બરાબર એ જ ગતિ સંગીતના સૂરો અને તાલમાં હોય છે. તેથી સંગીત એ માનવીય ચિત્તના સંવેદનપ્રવાહનું સચોટ પ્રતીકાત્મક રૂપ છે.
૫. એક વસ્તુને બીજી દૃષ્ટિએ જોવાની શક્તિ (Power of Seeing Things in a New Perspective / વિશિષ્ટ દૃષ્ટિ)
સુઝાન લેંગરના દર્શનનો એક અત્યંત મૌલિક મુદ્દો છે: “માનવમનની એક વસ્તુને બીજી દૃષ્ટિએ જોવાની શક્તિ”. આ શક્તિ વાસ્તવમાં માનવજાતની કલ્પનાશીલતા, પ્રતીક-નિર્માણ અને કલાસર્જનનું મૂળ પ્રેરક બળ છે.
* વાસ્તવિકતાનું રૂપાંતરણ (Metaphorical Thinking):
સામાન્ય માનવી કે વિજ્ઞાની કોઈ વસ્તુને તેના ઉપયોગ કે ભૌતિક ગુણધર્મ પૂરતી જુએ છે (દા.ત. લાકડું એટલે બળતણ કે ફર્નિચરનું સાધન). પરંતુ કલાકારની ચેતનામાં તે વસ્તુ પોતાના ભૌતિક સંદર્ભમાંથી મુક્ત થઈને કોઈ બીજા જ ગહન સત્યનું વાહક બની જાય છે.
* આભાસી વાસ્તવિકતાનું નિર્માણ (Virtual Reality):
લેંગર દર્શાવે છે કે કલાકાર ભૌતિક જગતની સામગ્રી લઈને એક નવી જ ‘આભાસી સૃષ્ટિ’ રચે છે:
* ચિત્રકાર કેન્વાસ પર રંગો પૂરીને ‘આભાસી અવકાશ’ (Virtual Space) રચે છે, જે સાધારણ દીવાલ કરતાં સાવ જુદી દૃષ્ટિ આપે છે.
* સંગીતકાર અવાજો દ્વારા ‘આભાસી સમય’ (Virtual Time) નું નિર્માણ કરે છે, જ્યાં ઘડિયાળનો સમય થંભી જાય છે અને મનનો સમય શરૂ થાય છે.
* નાટ્યકાર કે નવલકથાકાર શબ્દો અને ક્રિયાઓ દ્વારા ‘આભાસી સ્મૃતિ અને ભાવિ’ રચે છે.
* પ્રતીકાત્મક દૃષ્ટિબિંદુ:
જ્યારે મનુષ્ય એક સામાન્ય કુદરતી ઘટના (જેમ કે સૂર્યાસ્ત કે વર્ષા) ને કેવળ હવામાન તરીકે ન જોતાં, તેને જીવન-મૃત્યુ, પ્રેમ કે આધ્યાત્મિક મિલનના પ્રતીક તરીકે જુએ છે, ત્યારે આ ‘બીજી દૃષ્ટિ’ કામ કરે છે. આ શક્તિ જ પશુ અને માનવી વચ્ચેનો તાત્વિક ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે. આ ક્ષમતાને કારણે જ સંસ્કૃતિ, ધર્મ, પુરાકલ્પનો (Myths) અને સાહિત્યનો જન્મ શક્ય બન્યો છે.
૬. પાશ્ચાત્ય સૌંદર્યશાસ્ત્રમાં સુઝાન લેંગરનું પ્રદાન અને મૂલ્યાંકન
* બૌદ્ધિક સ્વાયત્તતાની પુનઃપ્રતિષ્ઠા:
પ્લેટોએ કળાને નકલની નકલ કહીને તુચ્છ ગણી હતી અને પોઝિટિવિસ્ટોએ લાગણીઓને અર્થહીન કહી હતી. લેંગરે સિદ્ધ કર્યું કે લાગણી અને કળા પણ વિચાર જેટલાં જ અર્થપૂર્ણ અને તાર્કિક રૂપો ધરાવે છે.
* કાવ્યભાષાની સીમાઓનું વિસ્તરણ:
તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે સાહિત્યમાં કલ્પન અને પ્રતીક એ માત્ર સુશોભન નથી, પણ અવાચ્ય માનવીય અનુભૂતિઓને વ્યક્ત કરવાનું અનિવાર્ય પ્રસ્તુતિકારક માધ્યમ છે.
* સમકાલીન સુસંગતતા:
આજે આધુનિક યુગમાં વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી, મીડિયા સ્ટડીઝ, ચિત્રકળા અને ફિલ્મ મીમાંસા જેવા ક્ષેત્રોમાં સુઝાન લેંગરની પ્રતીકવાદ અને આભાસી વાસ્તવ અંગેની વિચારણા પાયાનો સિદ્ધાંત બની રહી છે.
૭. ઉપસંહાર
સમાપન રૂપે કહી શકાય કે, સુઝાન લેંગરે એક વિલક્ષણ મહિલા ફિલસૂફ તરીકે પાશ્ચાત્ય તત્વજ્ઞાનના શુષ્ક બૌદ્ધિક વાતાવરણમાં માનવીય સંવેદનાઓ, કળા અને સંગીતની પ્રતિષ્ઠા કરીને એક ‘નવો સૂર’ (New Key) છેડ્યો.
તેમણે સ્થાપિત કર્યું કે કળા એ કોઈ નિષ્ક્રિય મનોરંજન નથી, પરંતુ માનવજાતના ચિત્તમાં રહેલી એક વસ્તુને બીજી દૃષ્ટિએ જોવાની અદભુત પ્રતીકાત્મક શક્તિનું સર્વોચ્ચ શિખર છે. એમ.એ. કક્ષાના સાહિત્યમીમાંસાના ગહન અધ્યયન માટે સુઝાન લેંગરનો ‘ફિલોસોફી ઇન અ ન્યુ કી’ ગ્રંથ માનવચિત્ત અને કળાના આંતરસંબંધોને ઉકેલનારી એક અમૂલ્ય ચાવી સમાન બની રહે છે.
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો