નવલકથા’ સ્વરૂપના ઘટકતત્ત્વો જણાવી, ગુજરાતી નવલકથાના ઉદ્ભવ અને વિકાસની ચર્ચા

પ્રશ્ન ૨ (અથવા): ‘નવલકથા’ સ્વરૂપના ઘટકતત્ત્વો જણાવી, ગુજરાતી નવલકથાના ઉદ્ભવ અને વિકાસની ચર્ચા કરો. [ગુણ : ૧૩]

૧. પ્રસ્તાવના : નવલકથા સ્વરૂપની વિભાવના

અર્વાચીન સાહિત્યના ગદ્યસ્વરૂપોમાં સર્વાધિક લોકપ્રિય, વ્યાપક અને જીવનગ્રાહી સ્વરૂપ એટલે ‘નવલકથા’. અંગ્રેજીમાં જેને Novel (મૂળ ઇટાલિયન શબ્દ Novella પરથી, જેનો અર્થ ‘નવું’ કે ‘તાજું’ થાય છે) કહેવાય છે, તેને નવલરામ લક્ષ્મીરામે ગુજરાતીમાં ‘નવલકથા’ સંજ્ઞા આપીને પ્રચલિત કરી. નવલકથા એટલે દીર્ઘ ગદ્યકથા, જેમાં માનવજીવનનું તેના સમગ્ર પરિવેશ સાથે બહુરંગી અને વિસ્તૃત આલેખન થાય છે.

પાશ્ચાત્ય વિવેચક ઇ. એમ. ફોર્સ્ટર (E. M. Forster) તેમના સુપ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ‘Aspects of the Novel’ માં નોંધે છે:

“The novel is a formidable mass of words depicting human life in time.” (નવલકથા એ કાળના પરિપ્રેક્ષ્યમાં માનવજીવનનું આલેખન કરતો ગદ્યશબ્દોનો એક વિશાળ વિસ્તાર છે.)

નવલકથા માત્ર વાર્તારસ પીરસતી નથી, પણ યુગજીવનના સામાજિક, આર્થિક, મનોવૈજ્ઞાનિક અને સાંસ્કૃતિક સંઘર્ષોને વાચા આપે છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │  નવલકથાનાં ઘટકતત્ત્વો  │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌──────────────┬──────────────┼──────────────┬──────────────┐
        ▼              ▼              ▼              ▼              ▼
   ૧. કથાવસ્તુ    ૨. પાત્રનિરૂપણ    ૩. સંવાદકળા    ૪. દેશકાળ/પરિવેશ  ૫. જીવનદર્શન/શૈલી

૨. નવલકથાના પ્રમુખ ઘટકતત્ત્વો

૧. કથાવસ્તુ કે કથાનક (Plot): નવલકથાનો પાયો ઘટનાઓ અને પ્રસંગોની સુગ્રથિત ગૂંથણી છે. તેમાં પ્રારંભ, વિકાસ, સંઘર્ષ, ચરમસીમા (Climax) અને અંતનું કલાત્મક આયોજન અનિવાર્ય છે. ૨. પાત્રાલેખન (Characterization): કથાવસ્તુને ગતિશીલ બનાવનાર પાત્રો છે. પાત્રો એકાંગી (Flat) ન રહેતાં સજીવ અને વિકાસશીલ (Round) હોવાં જોઈએ, જેથી વાચક તેમની સાથે આત્મીયતા અનુભવે. ૩. સંવાદકળા (Dialogue): સંવાદો પાત્રોના આંતરિક સ્વભાવને પ્રગટ કરે છે અને કથાપ્રવાહને આગળ ધપાવે છે. સંવાદો પાત્ર અને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ જીવંત હોવા જરૂરી છે. ૪. દેશકાળ અને વાતાવરણ (Setting & Atmosphere): નવલકથા જે સ્થળ અને સમયગાળામાં ઘટે છે, તેની સાચી અને પ્રતીતિકર છાપ વાતાવરણ નિર્માણથી ઊભી થાય છે. ૫. દ્રષ્ટિકોણ અને શૈલી (Point of View & Style): કથા પ્રથમ પુરુષ (હું) માં કહેવાઈ છે કે ત્રીજા પુરુષ (સર્વજ્ઞ) માં, તે કથાની અસરકારકતા નક્કી કરે છે. સર્જકની ભાષાશૈલી તેની કલાત્મક મુદ્રા અંકિત કરે છે. ૬. જીવનદર્શન (Philosophy of Life): ઉત્તમ નવલકથાકાર માત્ર મનોરંજન નથી આપતો, પણ કૃતિ દ્વારા માનવજીવન વિશેનું પોતાનું આગવું અને ગંભીર જીવનદર્શન વ્યક્ત કરે છે.

૩. ગુજરાતી નવલકથાનો ઉદ્ભવ : સુધારકયુગ (૧૮૫૦ – ૧૮૮૫)

અંગ્રેજી કેળવણી અને પશ્ચિમી સાહિત્યના સંપર્કથી ઓગણીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં ગુજરાતી નવલકથાનો ઉદ્ભવ થયો.

• આદિ નવલકથા: ઈ.સ. ૧૮૬૬માં નંદશંકર તુળજાશંકર મહેતા લિખિત ‘કરણ ઘેલો’ પ્રગટ થઈ, જે ગુજરાતી ભાષાની સૌપ્રથમ મૌલિક ઐતિહાસિક નવલકથા છે. તેમાં ગુજરાતના છેલ્લા રાજપૂત શાસક કરણ વાઘેલાના પતનનું કરુણ આલેખન છે.
• સામાજિક નવલકથાનો પ્રારંભ: મહીપતરામ રૂપરામ નીલકંઠે ‘સાસુ-વહુની લડાઈ’ (૧૮૬૬) આપીને સામાજિક કુરિવાજો સામે સુધારાનો શંખ ફૂંક્યો.
• આ યુગમાં નવલકથાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સામાજિક જાગૃતિ, અંધશ્રદ્ધાનિવારણ અને નીતિબોધનો હતો.

૪. પંડિતયુગ / સાક્ષરયુગ (૧૮૮૫ – ૧૯૧૫) : નવલકથાની પ્રૌઢિ

પંડિતયુગમાં ગુજરાતી નવલકથા શિષ્ટ, ગંભીર અને મહાકાવ્યાત્મક ઊંચાઈએ પહોંચી.

• ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી અને ‘સરસ્વતીચંદ્ર’: ઈ.સ. ૧૮૮૭ થી ૧૯૦૧ દરમિયાન ચાર ભાગોમાં પ્રગટ થયેલી ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ ગુજરાતી સાહિત્યનું ચિરંજીવ શિખર છે. આનંદશંકર ધ્રુવે તેને યથાર્થ રીતે ‘ગુજરાતનો સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ’ કહ્યો છે. સરસ્વતીચંદ્ર, કુમુદ, ગુણસુંદરી જેવાં પાત્રો દ્વારા ગોવર્ધનરામે વ્યક્તિ, કુટુંબ, રાજ્ય અને વિશ્વકલ્યાણનું કલ્યાણગ્રામી દર્શન પ્રસ્તુત કર્યું.
• અન્ય પ્રદાનો: રમણભાઈ નીલકંઠે ‘ભદ્રંભદ્ર’ (૧૯૦૦) દ્વારા ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ હાસ્યપ્રધાન નવલકથા આપી, જેમાં અતિ-સનાતની જડતા પર ધારદાર કટાક્ષ કરવામાં આવ્યો છે.

૫. ગાંધીયુગ (૧૯૧૫ – ૧૯૪૦) : વાસ્તવલક્ષિતા અને લોકાભિમુખતા

ગાંધીજીના આગમન સાથે સાહિત્ય સામાન્ય માનવી, ગ્રામજીવન અને તળપદી સંવેદના તરફ વળ્યું.

• કનૈયાલાલ મુનશી: તેમણે ‘ગુજરાતનો નાથ’, ‘પાટણની પ્રભુતા’ અને ‘પૃથિવીવલ્લભ’ જેવી નવલકથાઓ દ્વારા ગુજરાતી ગદ્યને વેગવંતું, રોમાંચક અને ઐતિહાસિક અસ્મિતાથી સભર બનાવ્યું.
• રમણલાલ વ. દેસાઈ: ગાંધીયુગના વિચારધારાના પ્રચારક નવલકથાકાર તરીકે ‘દિવ્યચક્ષુ’, ‘ગ્રામલક્ષ્મી’ અને ‘ભારેલો અગ્નિ’ આપી. તેઓ ‘યુગમૂર્તિ વાર્તાકાર’ કહેવાયા.
• ઝવેરચંદ મેઘાણી: સૌરાષ્ટ્રની ધરતીના ધબકાર, બહાવટાખોરો અને પીડિતોની વેદનાને ‘વેવિશાળ’ તથા ‘સોરઠ તારાં વહેતાં પાણી’ જેવી કૃતિઓમાં અદભુત વાચા આપી.

૬. અનુ-ગાંધીયુગ (૧૯૪૦ – ૧૯૫૫) : જાનપદી નવલકથાનો સુવર્ણકાળ

આ ગાળામાં ધરતીની મહેંક, ગ્રામ્ય વાસ્તવિકતા અને લોકબોલીના જીવંત સંસ્કારો નવલકથામાં ખીલ્યા.

• પન્નાલાલ પટેલ: ગુજરાતી સાહિત્યના ચમત્કાર ગણાતા પન્નાલાલે ઈ.સ. ૧૯૪૭માં ‘માનવીની ભવાઈ’ જેવી કાળજયી નવલકથા આપી (જેના માટે તેમને ભારતીય જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર મળ્યો). છપ્પનિયા દુષ્કાળની ભૂખ અને કાળુ-રાજુના પ્રણયની વેદના દર્શાવતાં તેમણે લખ્યું:

  “ભૂખ તો ભૂંડી છે જ, પણ ભીખ એથીય ભૂંડી છે!”

• ઈશ્વર પેટલીકર: ‘જનમટીપ’ અને ‘ભવસાગર’ જેવી કૃતિઓ દ્વારા ચરોતરની પાટીદાર સંસ્કૃતિ અને લોકજીવનનું તાદૃશ્ય ચિત્ર દોર્યું.
• દર્શક (મનુભાઈ પંચોળી): ‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’ (ત્રણ ભાગ) અને ‘સોક્રેટિસ’ દ્વારા માનવકલ્યાણ, કરુણા અને ઉદાત્ત વૈશ્વિક જીવનમૂલ્યોનું મહાભારતસમું ચિંતન આલેખ્યું.

૭. આધુનિક યુગ (૧૯૫૫ – ૧૯૮૫) : સ્વરૂપક્રાંતિ અને ચિત્તવિશ્લેષણ

આધુનિકતાના પ્રભાવ હેઠળ બાહ્ય ઘટનાઓ, સમાજસુધાર અને ઉપદેશથી મુક્ત થઈને નવલકથા પાત્રના અજાગ્રત મન, એકલતા, વિચ્છિન્નતા અને અસ્તિત્વના સંઘર્ષો તરફ વળી.

• સુરેશ જોષી: તેમણે ‘છિન્નપત્ર’ (૧૯૬૫) દ્વારા પારંપરિક કથાનકનો છેદ ઉડાવી ‘ઘટનાતિરોધાન’ અને કાવ્યાત્મક ગદ્યનો પ્રયોગ કર્યો.
• ધીરેન્દ્ર મહેતા: તેમની પ્રથમ નવલકથા ‘વલય’ (૧૯૭૧) આધુનિક મનોવૈજ્ઞાનિક નવલકથાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. ત્રિલોકના આંતરિક વિષાદ, અતિ-બૌદ્ધિકતા અને માનવીય સંબંધોની સંકુલતાને તેમણે ખૂબ માર્મિક રીતે નિરૂપી છે:

  “મારી આસપાસ વિષાદનું વલય રચાયેલું છે, કાજલ!”

• અન્ય સર્જકો: કિશોર જાદવ (‘નિશાચક્ર’), મધુ રાય (‘કામિની’), રાધેશ્યામ શર્મા (‘ફેરો’) અને શ્રીકાંત શાહ (‘અસ્તી’) એ માનવચેતનાની ગૂઢતાને આધુનિક શિલ્પમાં ઢાળી.

૮. અનુ-આધુનિક યુગ (૧૯૮૫ પછીથી આજ સુધી) : બહુલતા અને પુનરાગમન

અનુ-આધુનિક કાળમાં અતિ-આધુનિકતાની દુર્ગમતા સામે પ્રત્યાઘાત રૂપે પુનઃ વાર્તાતત્ત્વ અને પ્રાદેશિકતાનું પુનરાગમન થયું.

• દલિત અને પીડિત સંવેદના: જોસેફ મેકવાને ‘આંગળિયાત’ (સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કૃત) દ્વારા ભાલ પ્રદેશના વણકર સમાજની વેદના અને ગૌરવનું ઐતિહાસિક આલેખન કર્યું.
• નારીવાદી અને પ્રાદેશિક સ્વરો: ધીરુબહેન પટેલ (‘આગંતુક’), કુંદનિકા કાપડિયા (‘સાત પગલાં આકાશમાં’), વર્ષા અડાલજા (‘અણસાર’), મોહન પરમાર (‘અમૃતકુંભ’) અને બાબુ સુથાર જેવા સર્જકોએ નવલકથાને બહુલક્ષી પરિમાણો બક્ષ્યાં.

૯. ઉપસંહાર

ઈ.સ. ૧૮૬૬માં ‘કરણ ઘેલો’થી શરૂ થયેલી ગુજરાતી નવલકથાની યાત્રા ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ના પંડિતયુગીન ગૌરવ, ‘માનવીની ભવાઈ’ના જાનપદી વાસ્તવ, ‘વલય’ના ચિત્તલક્ષી મનોવિશ્લેષણથી લઈને આજના દલિત-નારીવાદી પ્રવાહો સુધી અવિરત વિસ્તરતી રહી છે. સમયના પ્રત્યેક વળાંકે ગુજરાતી નવલકથાએ પોતાનું કલેવર બદલીને યુગસંવેદનાને ઝીલી છે. આમ, ગુજરાતી નવલકથા સ્વરૂપ અને વિષય બંને દૃષ્ટિએ વિશ્વસાહિત્યની સમકક્ષ ઊભી રહે તેવી સમૃદ્ધ અને ગૌરવવંતી સાહિત્યધારા બની રહી છે.