વલય’ નવલકથાનું શીર્ષક-ઔચિત્ય

પ્ર. ૩ (અ) ટૂંકનોંધ લખો : [૦૬ ગુણ]

વિષય : ૧. ‘વલય’ નવલકથાનું શીર્ષક-ઔચિત્ય

૧. પ્રસ્તાવના : શીર્ષકનો સાહિત્યિક મહિમા

સાહિત્યકૃતિમાં શીર્ષક એ કેવળ બાહ્ય નામકરણ નથી, પરંતુ કૃતિના અંતરંગ અર્થતંત્ર, કથાવસ્તુના રહસ્ય અને સર્જકના જીવનદર્શનને ઉઘાડતી ચાવીરૂપ બારી છે. ઉત્તમ શીર્ષક વાચકને કૃતિના ગર્ભિત ભાવ સુધી દોરી જાય છે. આધુનિક નવલકથાકાર ધીરેન્દ્ર મહેતા વિરચિત પ્રથમ નવલકથા ‘વલય’ (૧૯૭૧) નું શીર્ષક આ દૃષ્ટિએ અત્યંત સૂચક, પ્રતીકાત્મક અને બહુસ્તરીય અર્થછાયાઓ ધરાવતું એક પ્રશિષ્ટ ઉદાહરણ છે.

‘વલય’ શબ્દનો કોશગત અર્થ થાય છે: કંકણ, ગોળાકાર વર્તુળ, ઘેરાવ, કુંડાળું કે પરિધિ (Ring/Circle). નવલકથામાં આ ભૌમિતિક આકાર માત્ર સ્થૂળ અર્થમાં નહીં, પણ પાત્રોના માનસિક વ્યાપારો, સંબંધોની સંકુલતા, એકલતાની ભ્રમણા અને આંતરિક વિષાદના પ્રતીક તરીકે પ્રયોજાયો છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   ‘વલય’ના વિવિધ સ્તરો  │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
 અહંકાર અને એકલતાનું વલય       સંબંધો અને આકર્ષણનાં વલયો      વિષાદ અને શૂન્યતાનું વલય

૨. કથાનાયક ત્રિલોકના અહંકાર અને એકલતાનું વલય

નવલકથાનો કેન્દ્રવર્તી નાયક ત્રિલોક એક બૌદ્ધિક, અંતર્મુખી અને સંવેદનશીલ યુવાન છે. તે પોતાની આસપાસ એક એવું અદ્રશ્ય વૈચારિક વર્તુળ రચે છે જેમાં તે કોઈને પ્રવેશવા દેતો નથી. ત્રિલોક માને છે કે માનવી સ્વાવલંબી છે અને સંબંધો તેને પરાધીન બનાવે છે. તે પોતાની એકલતાને ગૌરવવંતી માનીને એક સ્વ-નિર્મિત વલયમાં કેદ રહે છે.

વિવેચક ડૉ. રઘુવીર ચૌધરીએ કૃતિની પ્રસ્તાવનામાં યથાર્થ નોંધ્યું છે:

“‘વલય’ના લેખકને ખ્યાલોમાં, વિચાર તરંગોમાં રસ છે... આ નવલકથા ત્રિલોક જેવા કથાનાયકના બૌદ્ધિક વલણના પાયા પર આધારિત કથા છે.”

ત્રિલોકની આ બૌદ્ધિક એકલતા કથાના પ્રારંભે એક સભાન પસંદગી લાગે છે, પરંતુ ઉત્તરોત્તર તે તેના અસ્તિત્વને ગૂંગળાવતું એક બંધિયાર વલય બની જાય છે.

૩. સ્ત્રીપાત્રોનાં વલયો અને કેન્દ્રોનો સંઘર્ષ

નવલકથામાં દરેક પાત્ર પોતાને કેન્દ્રમાં રાખીને પોતાનું એક સ્વતંત્ર વલય રચવા મથે છે. ત્રિલોકના જીવન સાથે બે સ્ત્રીપાત્રો—કાજલ અને સત્યા—સંકળાયેલાં છે:

• કાજલનું વલય: કાજલ બૌદ્ધિક અને નગરજીવનની પ્રતિનિધિ છે. ત્રિલોક સાથેનો તેનો સ્નેહ મનોવૈજ્ઞાનિક સ્તરે ખેંચાણ અનુભવે છે, પણ ત્રિલોકના અહંકાર સામે તે ઝૂકતી નથી.
• સત્યાનું વલય: સત્યા નિર્દોષ, ગ્રામીણ અને શ્રદ્ધાસભર સ્નેહની મૂર્તિ છે. તે ત્રિલોકને પોતાના જીવનના કેન્દ્રમાં મૂકીને પૂજે છે.

પરંતુ ત્રિલોક જ્યારે અભ્યાસાર્થે વિદેશ જાય છે ત્યારે તે આ બંને સંબંધોને કાપી નાખે છે અને તેમના વલયોમાંથી છટકી જાય છે.

૪. વલયોનું સ્થાનફેર અને મોડું પડવાનો વિષાદ

વિદેશવાસ દરમિયાન લાંબી એકલતા ભોગવ્યા પછી ત્રિલોકને સમજાય છે કે સ્નેહ વિના માનવીય અસ્તિત્વ સાવ અધૂરું છે. સંબંધો માનવીને નબળો નહીં, પણ જીવવા માટેનો ટેકો આપે છે. જ્યારે તે સ્નેહ પામવા ભારત પરત ફરે છે, ત્યારે તે જુએ છે કે સમય અટક્યો નથી.

• કાજલ પ્રતીક્ષા કરી કરીને થાકીને નિકેત સાથે સંસાર વસાવી લે છે.
• સત્યા પણ સેવાકાર્ય સ્વીકારીને અનાગત સાથે જોડાઈ જાય છે.

આ બંને સ્ત્રીઓએ હવે ત્રિલોક વિનાનાં નવાં જીવન-વલયો రચી લીધાં છે. ત્રિલોક જે વલયોને તોડીને ગયો હતો, તે જ વલયોની બહાર તે આજે એક અસહાય સાક્ષી બનીને ઊભો રહી જાય છે. કથાના અંતે ત્રિલોક પોતાના આંતરિક પરાજય અને ખાલીપાને કાજલ સમક્ષ અત્યંત માર્મિક વાક્યમાં રજૂ કરે છે:

“મારી આસપાસ વિષાદનું વલય રચાયેલું છે, કાજલ! મારી શૂન્યતા એ કંઈ ઓવરકોટ નથી કે એને હું ઉતારીને ફેંકી દઉં.”

આ ક્ષણે ‘વલય’ શીર્ષક પોતાના પૂર્ણ ગર્ભિતાર્થ સાથે ચમકી ઊઠે છે.

૫. નવલકથાના પુરોવચનમાં લેખકનો સંકેત

નવલકથાકાર ધીરેન્દ્ર મહેતાએ કૃતિના પુરોવચનમાં શીર્ષક-સંદર્ભે જે દાર્શનિક વિચાર રજૂ કર્યો છે, તે આ સમગ્ર વિભાવનાને સ્પષ્ટ કરે છે:

“પોતાની અપેક્ષાઓથી અજાણ કાજલ-ત્રિલોક-સત્યા-અનાગત-રીવા-નિકેત અને બીજાં પાત્રો પણ પોતાને કેન્દ્રમાં રાખીને વલય રચવા માંગે છે. કથાને અંતે તે રચાય છે ખરું, પણ તેની રેખા અનેક બિંદુએ વંકાય છે, તૂટે છે. કૃતિનો રચી જાય છે દર્દનું-વિષાદનું વલય.”

આમ, માનવી પોતાના સુખનું વલય બાંધવા જાય છે, પરંતુ નિયતિ કે પોતાના જ અહંકારને કારણે અંતે તેને વિષાદ અને દર્દનું વલય જ સાંપડે છે.

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર ચર્ચાના અંતે સ્પષ્ટ થાય છે કે ‘વલય’ શીર્ષક બાહ્ય કથાવસ્તુની રીતે જેટલું સચોટ છે, તેટલું જ તે કૃતિના આંતરિક મનોવૈજ્ઞાનિક સ્તરે ધારદાર અને અર્થપૂર્ણ છે. તે કથાના કેન્દ્રવર્તી નાયક ત્રિલોકની ભ્રમણા, અહંકાર, સંબંધોની તૂટન અને આખરી વિષાદને એક જ સૂત્રમાં પરોવી આપે છે.

નવલકથા વાંચ્યા પછી પણ વાચકના મનમાં ત્રિલોકના વિષાદનું વર્તુળ ઘૂમરાયા કરે છે. તેથી જ, ધીરેન્દ્ર મહેતાની આ કલાત્મક કૃતિ માટે આપવામાં આવેલું ‘વલય’ શીર્ષક સર્વથા યોગ્ય, અન્વર્થક, રસનિષ્પાદક અને ઔચિત્યપૂર્ણ સાબિત થાય છે.