અનુઆધુનિકતાની વિભાવના (વિસ્તૃત સંશોધનાત્મક અભ્યાસ સામગ્રી)

અનુસ્નાતક અભ્યાસક્રમ (M.A. ગુજરાતી)

પેપર : આધુનિક અને અનુઆધુનિક ગુજરાતી સાહિત્ય

એકમ – ૩ : અનુઆધુનિકતાની વિભાવના (વિસ્તૃત સંશોધનાત્મક અભ્યાસ સામગ્રી)

૧. પ્રસ્તાવના અને ઐતિહાસિક-સૈદ્ધાંતિક પૃષ્ઠભૂમિ

માનવસંસ્કૃતિ, દર્શન અને સાહિત્યના ઇતિહાસમાં ‘અનુઆધુનિકતા’ (Postmodernism) એ વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં આકાર પામેલી એક સીમાચિહ્નરૂપ ઘટના છે. સામાન્ય રીતે સાહિત્યિક ઇતિહાસકારો આધુનિકતાવાદ (Modernism) પછી આવનારા સમયખંડને ‘અનુઆધુનિક યુગ’ તરીકે ઓળખાવે છે, પરંતુ સૈદ્ધાંતિક અને સંશોધનાત્મક દૃષ્ટિએ અનુઆધુનિકતા એ માત્ર કોઈ કાળગણનાત્મક (Chronological) પરિમાણ નથી. તે આધુનિકતાવાદની સૌંદર્યશાસ્ત્રીય મર્યાદાઓ, તેના અંતિમો, તેની સંસ્થાગત જડતા અને તેના અતિ-બૌદ્ધિક વલણો સામે પ્રગટેલું એક સર્વગ્રાહી સાંસ્કૃતિક, સાહિત્યિક, દાર્શનિક અને સામાજિક આંદોલન છે.

વીસમી સદીના મધ્યભાગમાં પશ્ચિમમાં આધુનિકતાવાદી સાહિત્યનું જે મોજું આવ્યું હતું, તેણે રૂપનિર્મિતિ (Form), કલાની સ્વાયત્તતા (Autonomy of Art) અને શુદ્ધતાવાદ (Aesthetic Purism) પર અત્યંત ભાર મૂક્યો હતો. ટી. એસ. એલિયટ, જેમ્સ જોયસ, કાફકા અને ફ્રાન્ઝ કાફકા જેવા સર્જકોએ પરંપરાગત વાસ્તવવાદ સામે વિદ્રોહ કર્યો ખરો, પરંતુ સમય જતાં આ આધુનિકતાવાદ ખુદ એક નવી સંસ્થા અને એકાંગી રૂઢિ બનીને બેસી ગયો. પરિણામે, ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકાઓમાં પશ્ચિમી ચિંતનજગતમાં આધુનિકતાના ચરમસીમારૂપ આંતરિક વિરોધાભાસો સામે અવાજ ઊઠ્યો. આ પ્રતિભાવરૂપ વિચારસરણી (Counter-movement) એટલે જ અનુઆધુનિકતા.

સંજ્ઞા અને વિભાવનાત્મક સ્પષ્ટતા

• આધુનિકતા (Modernism): જ્યાં વ્યક્તિવાદી અહમ્, ઈશ્વરવિહીનતા, બૌદ્ધિક વિચ્છિન્નતા (Alienation), વિષાદ (Angst), શૂન્યતાવાદ (Nihilism) અને કલાત્મક રૂપનિર્મિતિનું એકાંગી પૂજન હતું.
• અનુઆધુનિકતા (Postmodernism): જ્યાં રૂપ કરતાં જીવનની વાસ્તવિકતા, બૌદ્ધિક એકાંત કરતાં સમૂહજીવન, શુદ્ધ સાહિત્ય કરતાં સામાજિક નિસબત અને કેન્દ્રીય મહાસત્તાઓ કરતાં પરિઘ પરના અવાજો તરફ પુનરાગમન થયું.

પશ્ચિમી દાર્શનિકોનું પ્રદાન

અનુઆધુનિકતાની તાત્વિક ઈમારત મુખ્યત્વે ફ્રેન્ચ અને અમેરિકન ચિંતકોના સિદ્ધાંતો પર રચાયેલી છે: ૧. જ્યાં-ફ્રાન્સ્વા લ્યોતાર (Jean-François Lyotard): પોતાના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ‘ધ પોસ્ટમોર્ડન કન્ડિશન: અ રિપોર્ટ ઓન નોલેજ’ (૧૯૭૯) માં લ્યોતારે અનુઆધુનિકતાની પાયાની વ્યાખ્યા આપતાં લખ્યું:

"અનુઆધુનિકતા એટલે મહાઆખ્યાનો (Grand Narratives / Metanarratives) પ્રત્યેનો ચરમ અવિશ્વાસ." પ્રબુદ્ધતા (Enlightenment), માર્ક્સવાદ, ફ્રોઈડવાદ કે ઈશ્વરીય મુક્તિ જેવાં સર્વસમાવેશક ‘મહાઆખ્યાનો’ સમગ્ર માનવજાત માટે એકમાત્ર આખરી સત્ય હોવાનો દાવો કરે છે. લ્યોતારે સ્થાપિત કર્યું કે હવે કોઈ એક કેન્દ્રીય સત્ય કે સર્વવ્યાપી વિચારધારા શક્ય નથી; હવે કેવળ સ્થાનિક, અલ્પ અને લઘુઆખ્યાનો (Petit Narratives / Local Narratives) જ સાચાં છે.

૨. ઝાક દેરીદા (Jacques Derrida) અને વિસંરચનાવાદ (Deconstruction): દેરીદાએ પશ્ચિમી દર્શનના 'શબ્દકેન્દ્રીયતાવાદ' (Logocentrism) પર ઘા કર્યો. તેમણે સિદ્ધ કર્યું કે ભાષામાં કોઈ પણ અર્થ સ્થિર કે અંતિમ હોતો નથી. પ્રત્યેક શબ્દનો અર્થ અનંતકાળ સુધી સ્થગિત (Defer) થતો રહે છે. આ વિસંરચનાવાદી ચિંતને સાહિત્યમાં કોઈપણ ‘કેન્દ્ર’ કે ‘અધિકૃત અર્થ’ની શક્યતાને નકારી કાઢી.

૩. મિશેલ ફૂકો (Michel Foucault): ફૂકોએ ‘જ્ઞાન અને સત્તા’ (Power-Knowledge Nexus) વચ્ચેનો ગૂઢ સંબંધ ઉઘાડો પાડ્યો. સત્તા જ્ઞાનનું નિર્માણ કરે છે અને જ્ઞાન સત્તાને કાયદેસરતા આપે છે. આ વિચારથી એ સ્પષ્ટ થયું કે સાહિત્યના અત્યાર સુધીના ઇતિહાસમાં જે સર્વોપરી મનાતું હતું, તે વાસ્તવમાં સત્તાધીશ વર્ગોનું જ્ઞાન હતું.

૪. જ્યાં બોદ્રિલાર્ડ (Jean Baudrillard): તેમણે માહિતીયુગ અને ઉપભોક્તા સંસ્કૃતિમાં ‘હાઇપર-રિયાલિટી’ (Hyper-reality) અને ‘સિમ્યુલેશન’ (Simulation) ની વિભાવના આપી. વાસ્તવિકતા કરતાં તેની પ્રતિકૃતિઓ (Images/Media) વધુ શક્તિશાળી બની ગઈ છે.

૨. અનુઆધુનિક સાહિત્યને પ્રેરનારાં પ્રમુખ પરિબળો

અનુઆધુનિકતા એ કોઈ શૂન્યાવકાશમાં પ્રગટેલું આંદોલન નથી, પરંતુ તેની પાછળ ચોક્કસ સામાજિક, આર્થિક, તકનીકી અને સૌંદર્યશાસ્ત્રીય પરિબળો કામ કરી રહ્યાં હતાં:

(૧) આધુનિકતાવાદની આંતરિક સીમાઓ અને સૌંદર્યશાસ્ત્રીય અતિરેક

આધુનિક સાહિત્ય એટલું બધું અમૂર્ત, પ્રતીકાત્મક, કલ્પનપ્રચુર અને દુર્બોધ બની ગયું હતું કે તે સામાન્ય વાચક કે લોકસમુદાયથી સાવ વિખૂટું પડી ગયું. ગુજરાતી સંદર્ભે સુરેશ જોષી પ્રેરિત ‘રૂપનિર્મિતિ’ અને ‘ઘટનાતિરોધાન’ના અતિરેકે સાહિત્યને પ્રયોગશાળાનું સાધન બનાવી દીધું. સામાન્ય માનવીના હર્ષ-શોક, ભૂખ, સામાજિક શોષણ અને દરિદ્રતા જેવા વાસ્તવિક પ્રશ્નો સાહિત્યમાંથી અદ્રશ્ય થઈ ગયા. આ આત્યંતિક શુષ્કતા અને બૌદ્ધિક એકલતા સામે સાહિત્યનું જીવન તરફ વળવું અનિવાર્ય બન્યું હતું.

(૨) ઉત્તર-ઔદ્યોગિક સમાજ, મૂડીવાદ અને માહિતીવિસ્ફોટ

વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં ઔદ્યોગિક યુગ પૂર્ણ થઈને ‘ઉત્તર-ઔદ્યોગિક સમાજ’ (Post-industrial Society) સ્થપાયો. કોમ્પ્યુટર, ટેલિવિઝન, ઇન્ટરનેટ અને વૈશ્વિક બજાર વ્યવસ્થાના આગમનથી માણસ સંચારમાધ્યમોની જાળમાં ઘેરાયો. મૂડીવાદી બજારે સંસ્કૃતિ અને કલાને પણ એક ‘વેચાણક્ષમ ચીજવસ્તુ’ (Commodity) બનાવી દીધી. આ પરિસ્થિતિએ માનવચેતનાને ખંડિત કરી અને સાહિત્યને આભાસી વાસ્તવ સામે નવો દૃષ્ટિકોણ કેળવવા પ્રેર્યું.

(૩) વૈશ્વિકીકરણ (Globalization) સામે પ્રાદેશિકતાની પ્રતિક્રિયા

વૈશ્વિકીકરણના પ્રવાહે સમગ્ર વિશ્વને એક સમાન ઢાંચામાં ઢાળવાનો (Homogenization) પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ તેની સામે પ્રતિક્રિયા રૂપે સ્થાનિક સંસ્કૃતિ, દેશીયતા (Nativism), લોકપરંપરા અને સ્થાનિક માતૃભાષાની તળપદી બોલીઓને જીવંત રાખવાની એક પ્રચંડ મથામણ ઊભી થઈ. ‘ગ્લોબલ’ સામે ‘લોકલ’નો આ સંઘર્ષ અનુઆધુનિકતાનું પ્રેરક બળ બન્યો.

(૪) હાંસિયામાં ધકેલાયેલા વર્ગોની જાગૃતિ (Rise of Subaltern Voices)

અનુઆધુનિકતાનો સૌથી મોટો પ્રેરક આધાર હાંસિયાકૃત સમુદાયોનો વિદ્રોહ છે:

• દલિત ચેતના: સદીઓથી અસ્પૃશ્યતા અને અત્યાચાર સહન કરતા દલિત સમાજે બાબાસાહેબ આંબેડકરના વિચારોથી પ્રેરાઈને સાહિત્યમાં પોતાની વેદના અને વિદ્રોહનો સૂર બુલંદ કર્યો.
• નારીવાદી ચેતના: પુરુષસત્તાક (Patriarchal) મૂલ્યો અને સ્ત્રીના ઉપભોગ્ય રૂપ સામે સ્ત્રીએ પોતાના સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ, દેહ-રાજકારણ અને આત્મસન્માનની વાત કરી.
• જનજાતિ/આદિવાસી ચેતના: જંગલ, જમીન અને પ્રકૃતિ સાથે સંકળાયેલા આદિવાસીઓએ મુખ્ય પ્રવાહના કહેવાતા સભ્ય સમાજના દંભને ઉઘાડો પાડ્યો.

૩. અનુઆધુનિક સાહિત્યનાં પ્રમુખ લક્ષણોનું સૈદ્ધાંતિક વિશ્લેષણ

અનુઆધુનિક સાહિત્ય ભાવ, વિચાર, સંવેદન અને રૂપ એમ તમામ સ્તરે આધુનિકતા કરતાં સાવ નોખી ભાત પાડે છે:

(ક) વિચાર અને સંવેદનગત લક્ષણો:

• ૧. કેન્દ્રવિહીનતા અને બહુલતાવાદ (Decentering and Pluralism): અનુઆધુનિકતા કોઈપણ એક કેન્દ્ર (Center) નો સ્વીકાર કરતી નથી—તે સત્તાનું કેન્દ્ર હોય, કોઈ મહાન નેતા હોય, કોઈ એક ઈશ્વર હોય કે કોઈ સાહિત્યિક નિયમ હોય. કેન્દ્ર હંમેશાં દમનકારી હોય છે. અનુઆધુનિક સાહિત્ય કેન્દ્રને તોડીને પરિઘ (Periphery) ને મહત્વ આપે છે. અહીં એક સત્ય નથી, પણ ‘અનેક સત્યો’ છે; એક અવાજ નથી, પણ ‘અનેક અવાજો’ (Polyphony) છે.
• ૨. હાંસિયાકૃત સંવેદનાની કેન્દ્રપ્રતિષ્ઠા (Marginality to Mainstream): જે વર્ગોને અત્યાર સુધી શિષ્ટ સાહિત્યમાં સ્થાન નહોતું મળ્યું તે દલિત, સ્ત્રી, આદિવાસી, શ્રમિક અને લઘુમતી સમુદાયો હવે સાહિત્યના કેન્દ્રવર્તી વિષય બન્યા. સાહિત્ય ‘રાજા, રાણી કે નગરશેઠ’નું ન રહેતાં છેવાડાના માણસનું બન્યું.
• ૩. દેશીયતા અને પરિવેશની પુનઃપ્રતિષ્ઠા (Nativism / Local Color): આધુનિકતાવાદી સર્જક મોટે ભાગે નગરજીવન, કાફે કે પોતાની બૌદ્ધિક કોઠડીમાં બંધ હતો. અનુઆધુનિકતા સાહિત્યને ફરીથી ધરતીની માટી, ધૂળ, નદી-પર્વતો, લોકમેળાઓ અને તળપદી સંસ્કૃતિ સાથે જોડે છે. તેમાં ભાષાના પ્રાદેશિક લહેકાઓ અને લોકબોલીઓનું ગૌરવ છે.
• ૪. પર્યાવરણીય સંવેદના (Eco-criticism): અંધાધૂંધ ઔદ્યોગિક વિકાસ અને કુદરતના થતા અમાનુષી દોહન સામે અનુઆધુનિક કવિતા અને ગદ્યમાં પર્યાવરણના રક્ષણનો પોકાર ઊઠ્યો છે. પૃથ્વી-કેન્દ્રી ચેતના એ આ યુગનું અનિવાર્ય લક્ષણ છે.

(ખ) રૂપ અને રચનારીતિગત લક્ષણો:

• ૧. પેસ્ટીશ (Pastiche) અને વક્રોક્તિ/ઉપહાસ (Irony & Playfulness): આધુનિક સાહિત્ય અતિશય ગંભીર અને વિષાદગ્રસ્ત (Tragic) હતું. અનુઆધુનિક સાહિત્યમાં તે ગંભીરતા તૂટે છે. સર્જક ભૂતકાળની શૈલીઓ, મિથકો કે પ્રતીકોને ગંભીરતાથી લેવાને બદલે એક રમતિયાળ ભાવ (Playfulness) થી તેનું સંયોજન કરે છે, જેને ‘પેસ્ટીશ’ કહે છે.
• ૨. જાદુઈ વાસ્તવવાદ (Magical Realism): ગેબ્રિયલ ગાર્સિયા માર્કેઝ જેવા સર્જકોની જેમ અહીં કઠોર સામાજિક વાસ્તવની વચ્ચે લોકકથા, અતિપ્રાકૃત તત્ત્વો અને કાલ્પનિક ચમત્કારો એવી રીતે વણી લેવામાં આવે છે કે વાસ્તવ અને કલ્પના વચ્ચેની ભેદરેખા ભૂંસાઈ જાય છે.
• ૩. આંતર-પાઠ્યતા (Intertextuality): કોઈપણ કૃતિ સ્વતંત્ર કે અલિપ્ત નથી હોતી. એક કૃતિની અંદર રામાયણ, મહાભારત, લોકગીતો કે પૂર્વસૂરીઓની કૃતિઓના સંદર્ભો અને પાત્રો નવીન અર્થઘટન સાથે પુનઃ પ્રવેશે છે.
• ૪. વાચક-કેન્દ્રીયતા (Death of the Author & Reader-oriented Text): રોલાં બાર્થ (Roland Barthes) ના ‘લેખકનું મૃત્યુ’ સિદ્ધાંત મુજબ, કૃતિ લખાઈ ગયા પછી સર્જકનું કોઈ નિયંત્રણ રહેતું નથી. કૃતિનો અર્થ વાચકની ચેતનામાં આકાર લે છે. તેથી અનુઆધુનિક કૃતિઓ અર્થ માટે ખુલ્લી (Open-ended) હોય છે.

૪. આધુનિકતા અને અનુઆધુનિકતા વચ્ચેનો તુલનાત્મક પરિપ્રેક્ષ્ય

અનુસ્નાતક કક્ષાના વિદ્યાર્થીઓ માટે બંને યુગચેતનાઓ વચ્ચેનો સૂક્ષ્મ તફાવત સમજવો અનિવાર્ય છે. આ બંને પ્રવાહો વચ્ચેનો તાત્વિક ભેદ નીચે મુજબ સ્પષ્ટ કરી શકાય:

અભ્યાસનાં પરિમાણો	આધુનિકતાવાદ (Modernism)	અનુઆધુનિકતાવાદ (Postmodernism)
સૌંદર્યશાસ્ત્રીય વલણ	શુદ્ધ કલાવાદ (Art for Art's sake), રૂપનિર્મિતિ, કલાની સ્વાયત્તતા.	જીવનલક્ષિતા, સામાજિક નિસબત, દેશીયતા અને બહુસાંસ્કૃતિકતા.
માનસિક કેન્દ્રબિંદુ	વ્યક્તિવાદી અહમ્, વિચ્છિન્નતા (Alienation), શૂન્યતા અને વિષાદ (Angst).	સમૂહચેતના, હાંસિયાના અવાજોની અભિવ્યક્તિ અને મુક્તિનો આનંદ.
દાર્શનિક આધાર	અસ્તિત્વવાદ (સાર્ત્ર, કામ્યૂ) અને મનોવિશ્લેષણવાદ (ફ્રોઈડ).	વિસંરચનાવાદ (દેરીદા), ઉત્તર-સંરચનાવાદ અને સત્તા-વિમર્શ (ફૂકો, લ્યોતાર).
સત્ય વિશેનો ખ્યાલ	પરમ કે અખંડ સત્યની શોધ (ભલે તે ન મળે, પણ શોધ ચાલુ રહે).	સર્વગ્રાહી મહાસત્યોનો ઇનકાર; સત્યોની બહુલતા અને સાપેક્ષતા.
કથનરીતિ (Narrative)	ઘટનાતિરોધાન, ચિત્તપ્રવાહરીતિ, અરૂઢ અને દુર્બોધ પ્રતીકો.	કથાતત્ત્વનું પુનરાગમન, લોકકથાશૈલી, પેસ્ટીશ અને જાદુઈ વાસ્તવવાદ.
ભાષાકીય અભિગમ	સંસ્કૃતપ્રચુર, આભિજાત્યપૂર્ણ, અત્યંત કાવ્યાત્મક અને અરૂઢ ભાષા.	તળપદી દેશી બોલીઓ, બોલચાલની જીવંત ભાષા અને શૈલી-મિશ્રણ.
શૈલીગત મિજાજ	ગંભીર, કરુણ, ઉદાસીન અને બૌદ્ધિક.	રમતિયાળ (Playful), વક્રોક્તિપૂર્ણ, વ્યંગ્યાત્મક અને ઉપહાસાત્મક.

આ તુલના દર્શાવે છે કે અનુઆધુનિકતા એ આધુનિકતાનો સાવ છેદ નથી ઉડાડતી, પરંતુ આધુનિકતાએ સ્થાપેલા બૌદ્ધિક ઘમંડ અને વિષાદને ઓગાળીને તેને ફરી પ્રજાજીવનના ધબકાર સાથે જોડે છે.

૫. ગુજરાતી સાહિત્યમાં અનુઆધુનિકતાનો પ્રભાવ અને વિશિષ્ટ પ્રદાનો

ગુજરાતી સાહિત્યમાં ૧૯૭૫-૮૦ સુધી સુરેશ જોષી પ્રેરિત આધુનિકતાવાદનો દબદબો રહ્યો. પરંતુ ત્યારબાદ સુમન શાહ, બાબુ સુથાર, પ્રમોદકુમાર પટેલ જેવા વિવેચકો અને સર્જકોના આગમન સાથે ગુજરાતી સાહિત્યમાં અનુઆધુનિક વળાંક સ્પષ્ટ બન્યો.

(ક) નવલકથા અને ટૂંકી વાર્તા ક્ષેત્રે પરિવર્તન

• પ્રાદેશિકતા અને દેશીયતા: ગુજરાતી કથાજગતમાં ઘટનાતત્ત્વનું ભવ્ય પુનરાગમન થયું. મણિલાલ હ. પટેલની કૃતિઓમાં ઈડર-સાબરકાંઠાનો પરિવેશ, કાનજી પટેલની ‘દહેલું’માં આદિવાસી સમાજજીવન અને કિરીટ દૂધાતની વાર્તાઓમાં સૌરાષ્ટ્રની ગ્રામીણ વાસ્તવિકતા જીવંત બની.
• દલિત સાહિત્યની ક્રાંતિ: જોસેફ મેકવાનની સીમાચિહ્નરૂપ નવલકથા ‘આંગળિયાત’ (૧૯૮૬) દ્વારા ભાલ પ્રદેશના વણકર સમાજની વેદના, સંઘર્ષ અને ભાષા-વૈભવ ગુજરાતી સાહિત્યના કેન્દ્રમાં મુકાયા. આ ઉપરાંત મોહન પરમાર (‘અણસાર’), દલપત ચૌહાણ (‘મલક’), હરીશ મંગલમ્ અને બાબુ સુથારે દલિત જીવનના સંકુલ વાસ્તવને કલાત્મક વાચા આપી.
• જાદુઈ વાસ્તવવાદ અને વિસંરચના: બાબુ સુથારની ‘કાચનો કબાટ’ અને કાનજી પટેલની નવલકથાઓમાં વાસ્તવ અને મિથકનું વિશિષ્ટ સંયોજન જોવા મળ્યું.

(ખ) કવિતા ક્ષેત્રે પરિવર્તન

• તળપદો મિજાજ અને માટીની સુગંધ: મણિલાલ હ. પટેલ, દલપત પઢિયાર, નીરવ પટેલ જેવા કવિઓએ કવિતાને પુસ્તકાલયોમાંથી બહાર લાવી ખેતરો, નેળિયાં અને લોકજીવન સાથે જોડી.
• નારીવાદી કાવ્યચેતના: પુરુષકેન્દ્રી વ્યવસ્થા સામે સ્ત્રીની સ્વાયત્તતાનું પ્રગટીકરણ સંસ્કૃતિરાણી દેસાઈ, મનીષા જોશી, પન્ના નાયક અને ડૉ. ઉષા ઉપાધ્યાયની કવિતાઓમાં પ્રભાવક રીતે થયું. ઉષા ઉપાધ્યાયે ‘ચૂંટેલી કવિતા’માં મીરાં, નચિકેતા કે વૃક્ષ જેવા પ્રતીકો દ્વારા સ્ત્રી-અસ્મિતા અને પર્યાવરણીય સંવેદનાને ઉત્કૃષ્ટ લય આપ્યો છે.
• દલિત કવિતા: નીરવ પટેલ, સાહિલ પરમાર, પ્રવીણ ગઢવી અને રાજુ સોલંકીએ પ્રસ્થાપિત સૌંદર્યશાસ્ત્રને પડકારીને શોષણ સામે આક્રોશ અને પ્રતિકારનું કાવ્યશાસ્ત્ર રચ્યું.

૬. ઉપસંહાર અને સંશોધનાત્મક તારણ

અનુઆધુનિકતા એ માત્ર વિદેશી સિદ્ધાંતોનું આંધળું અનુકરણ નથી, પરંતુ ભારતીય અને ગુજરાતી સંદર્ભે તે આપણી મૂળભૂત લોકપરંપરાઓ, દેશીય પરિવેશ અને હાંસિયામાં ધકેલાયેલા જનસમૂહો તરફ પાછા ફરવાની એક અનિવાર્ય સાંસ્કૃતિક જરૂરિયાત હતી.

તેણે સાહિત્યને:

• કલાત્મક અતિ-ચુસ્તતામાંથી મુક્ત કરી મુક્ત શ્વાસ લેતું કર્યું.
• ‘રૂપ’ના બદલે ‘જીવન’ને કેન્દ્રમાં સ્થાપિત કર્યું.
• એકમાત્ર મહાસત્તાના અવાજ સામે બહુવિધ અવાજો (Multiculturalism) ને માન્યતા આપી.

આમ, અનુઆધુનિકતા ગુજરાતી સાહિત્યને વધુ લોકતાંત્રિક, સર્વસમાવેશક, વાસ્તવવાદી અને સંવેદનશીલ બનાવવામાં નિર્ણાયક પરિબળ સાબિત થઈ છે.

સંદર્ભ ગ્રંથસૂચિ (M.A. વિદ્યાર્થીઓ માટે અગત્યના સંદર્ભો):

૧. અનુઆધુનિકતા અને આપણે – ડૉ. સુમન શાહ 

૨. આધુનિકોત્તર સાહિત્ય – ડૉ. સુધા પંડ્યા ૩. અન્વેષણ – ડૉ. સંધ્યા ભટ્ટ ૪. ઉત્તર-આધુનિકતાવાદ – ડૉ. બાબુ સુથાર ૫. ગુજરાતી સાહિત્યમાં અનુઆધુનિકતા – ડૉ. પ્રમોદકુમાર પટેલ ૬. The Postmodern Condition – Jean-François Lyotard