પ્રશ્ન: ‘રઢિયાળી રાત’ના કૌટુંબિક લોકગીતોની સાહિત્યિક-સમાજશાસ્ત્રીય સમીક્ષા કરો.
પ્રસ્તાવના
લોકસંસારનું દર્પણ અને ‘રઢિયાળી રાત’
લોકગીતમાં કૌટુંબિક જીવન: ભારતીય લોકસંસ્કૃતિનું કેન્દ્રબિંદુ કુટુંબ છે. લોકમાનસ જે વાતાવરણમાં શ્વાસ લે છે, જે સુખ-દુઃખ અનુભવે છે અને જે સંબંધીઓ વચ્ચે જીવન જીવે છે, તે તમામ સંવેદનો કૌટુંબિક લોકગીતોમાં અરીસાની જેમ ઝિલાય છે.
મેઘાણીનું સંપાદન: રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ‘રઢિયાળી રાત’ના સંગ્રહ દ્વારા સૌરાષ્ટ્ર અને ગુજરાતના સંયુક્ત કુટુંબજીવનની આંતરિક વાસ્તવિકતાને જીવંત કરી આપી છે.
સંયુક્ત કુટુંબના બે છેડા: ‘રઢિયાળી રાત’ના કૌટુંબિક ગીતોમાં એક તરફ મર્યાદા, આદર, સ્નેહ અને સહિયારાપણું છે; તો બીજી તરફ સાસુના જુલમ, નણંદ-ભોજાઈની અસૂયા, વૈતરાં અને સ્ત્રીની અસહાયતા જેવાં કડવાં સત્યો પણ આલેખાયાં છે.
સાસુ-વહુનો સંબંધ : પીડા, જુલમ અને વિદ્રોહ
સંયુક્ત કુટુંબના કેન્દ્રમાં સાસુ અને વહુ વચ્ચેનો સંઘર્ષ સદીઓ જૂનો છે. ‘રઢિયાળી રાત’માં આ સંઘર્ષના બે અત્યંત વિશિષ્ટ સ્વરૂપો જોવા મળે છે:
(ક) ‘વઢિયારી સાસુ’ – અસહ્ય શોષણ અને કરુણાંતિકા:
વઢિયાર પ્રદેશમાં પરણાવેલી દીકરી પર થતા સાસરીના કઠોર વૈતરાંનું આમાં હૃદયદ્રાવક ચિત્ર છે:
દાદા તે દીકરી વઢિયારે નો દેજો જો,
વઢિયારી સાસુડી, દાદા, દોયલી.
દિ'એ દળાવે મને રાતડીએ કંતાવે જો,
પાછલે ને પરોડિયે પાણીડાં મોકલે.
દિવસ-રાત કામ કરાવતી સાસુ ઓશીકે ઇંઢોણી અને પાંગતે સીંચણિયું મૂકી પરોઢિયે પાણી ભરવા ધકેલે છે. કૂવે ગયેલી દીકરી કંટાળીને પંખી મારફતે પિતાને કહેવડાવે છે કે ‘દીકરી કૂવે પડે’. પણ માને ન કહેવાની તાકીદ કરે છે કારણ કે ‘માતા છે માયાળુ, આંસુ ઝેરશે’. અંતે પિયરીયાં આવી સાસુના આંગણે બેડું ફોડી પોતાનો રોષ ઠાલવી દીકરીને ગૌરવભેર પરત લઈ જાય છે.
(ખ) ‘સૈયર મેંદી લેશું રે!’ – નિષ્ક્રિય પ્રતિકાર (Passive Resistance):
સાસુના સતત ત્રાસ સામે ખુલ્લો વિદ્રોહ ન કરી શકતી વહુ જાણીજોઈને અવળચંડાઈ અને 'ભોળા' બનવાનો ડોળ કરે છે:
મારી સાસુએ એમ કહ્યું કે વાસીદાં વાળી મેલ્ય,
મેં ભોળીએ એમ જાણ્યું કે સાવરણી બાળી મેલ્ય...
મારી સાસુએ એમ કહ્યું કે પાણીડાં ભરી મેલ્ય,
મેં ભોળીએ એમ માન્યું કે બેડલાં ફોડી મેલ્ય...
અહીં રોટલા ઘડવાને બદલે ચૂલો ખોદી નાખવો અને કોઠારમાં દીવો મૂકવાને બદલે સોડમાં મૂકવાની ચેષ્ટાઓ દ્વારા લોકવધૂનું મનોવૈજ્ઞાનિક રક્ષણાત્મક હથિયાર અને વિનોદ પ્રગટ થાય છે.
૨. નણંદ-ભોજાઈનો ગજગ્રાહ અને ઈર્ષ્યાભાવ
લોકસંસારમાં નણંદ અને ભોજાઈ વચ્ચેનો સંબંધ હંમેશાં કાંટાની જેમ ખૂંચતો રહ્યો છે. ‘રઢિયાળી રાત’માં તેનું વરવું અને વાસ્તવિક રૂપ આલેખાયું છે:
▪️ ‘નણદલ પરોણલાં’ – તિરસ્કારની પરાકાષ્ઠા:
બાર-બાર વર્ષે ભાઈને ઘેર આવેલી નણંદ પ્રત્યે ભોજાઈ રંચમાત્ર પણ આવકાર આપતી નથી. નણંદ જે પણ આતિથ્ય માગે છે, ભાભી તેની સામે અત્યંત અપમાનજનક જવાબો આપે છે:
બાર બાર વરસે નણદલ પધાર્યાં
ભાભી, ઉતારા દ્યોને, રાજ! નણદલ પરોણલાં.
ઘર પછવાડે પડેલ ખંડેરાં,
જઈને ઉતારા કરજો, રાજ! નણદલ પરોણલાં.
દાતણ માટે થોરનું ઘૂંડું, નાહવા માટે ખાબોચિયાં, મુખવાસ માટે ઉંદરની લીંડી અને પોઢણ માટે જમીન આપે છે. અંતે તો ‘ભર્યા કૂવામાં પડજો’ કહીને નણંદને મારી નાખવા સુધીની દાઝ વ્યક્ત કરે છે.
▪️‘બેની પધાર્યાં’ – ઘરમાં આગમન અને વિરોધાભાસી દ્રષ્ટિ:
બાર વર્ષે સાસરેથી આવેલી બહેનને જોઈને માતા-પિતા ખુશ થાય છે, પણ ભાભી તરત બોલે છે: ‘સાંધાની કરનાર (ચાડી ખાનાર) આવી રે’ અથવા ‘વાદની વદનાર આવી રે’. આમ, ભાઈના ઘરમાં બહેનનું સ્થાન ભાભીના આવ્યા પછી કેવું સંકુચિત થઈ જાય છે તે કડવી સામાજિક વાસ્તવિકતા આ ગીતોમાં ખુલ્લી પડી છે.
૩. ભાઈ-બહેનનો નિઃસ્વાર્થ રક્તસ્નેહ
સાસરીના દુઃખોની અગ્નિ વચ્ચે બળતી સ્ત્રી માટે પિયરમાં ભાઈ જ એકમાત્ર આશાનું કિરણ હોય છે.
* ‘ઓળખ્યો’ – લોહીનો સાદ:
બાર વર્ષથી સાસરે રીબાતી બહેનને તેડવા ભાઈ જાય છે ત્યારે વર્ષોના વિયોગ પછી પણ બહેન તેને મા-બાપના લક્ષણો પરથી ઓળખી કાઢે છે:
ઓળખ્યો ઓળખ્યો રે માની આંખ્યુંની અણસાર,
બાપની બોલાશે વીરને ઓળખ્યો.
કરુણ વાસ્તવિકતા: બહેન ભાઈનું ઉત્તમ આતિથ્ય કરે છે, પણ એ જાણે છે કે ભાઈઓ છેવટે ભાભીઓને વશ હોય છે. પિયર કાયમી આશરો નથી બની શકતું તે સમજીને અંતે ભાદર નદીમાં ડૂબી મરે છે અને ભાઈ કાંઠે ઊભો રુએ છે.
૪. સંયુક્ત કુટુંબની મર્યાદા, આદર અને સુમધુર સંબંધો
‘રઢિયાળી રાત’માં માત્ર ઝઘડા જ નથી, પરંતુ સંયુક્ત કુટુંબના આદર્શો અને સંબંધોની મીઠાશ પણ છે:
‘ઘણી ઘણી હામો’ (સાયબા...) – મર્યાદામાં રસ:
આ ગીતમાં ગ્રામ્ય કુલવધૂને સંયુક્ત કુટુંબમાં રહીને વડીલોની મર્યાદા સાચવવામાં અનોખો રસ પડે છે:
સાયબા, મારે સાસરો ભલા પણ વેગળા રે લોલ,
સાયબા, મુને ઘૂંઘટ કાઢ્યાની ઘણી હામ રે...
સાયબા, મારી સાસુ ભલાં પણ વેગળાં રે લોલ,
સાયબા, મુને પગે પડ્યાની ઘણી હામ રે...
જેઠ સામે ઝીણું બોલવું, જેઠાણી સાથે વાદ વદવો અને દિયર સાથે હસવા-બોલવાની આકાંક્ષા દર્શાવે છે કે કુટુંબજીવનમાં લાજ-મર્યાદા એ બોજ નહોતી પણ પ્રેમનું માધ્યમ હતી. સાથોસાથ મુંબઈમાં મહેલ ચણાવવાની નગરીય મોહિનીનો પ્રભાવ પણ દેખાય છે.
૫. વાત્સલ્ય રસ અને સંતાનહીન નારીની સામાજિક વ્યથા
ભારતીય કુટુંબમાં પુત્ર કે સંતાનનું સ્થાન અનિવાર્ય મનાતું. સંતાન વિનાની સ્ત્રીને સમાજ 'વાંઝણી' કહીને હડધૂત કરતો.
‘દીકરાની ઝંખના’ – હૃદયસ્પર્શી માતૃત્વ:
સૂર્યપત્ની રન્નાદે (રાંદલ મા) પાસે પુત્ર માગતી સ્ત્રી ઘરનું જે જે કામ કરે છે, ત્યાં તેને બાળકની ગેરહાજરી સાલે છે:
લીંપ્યું ને ગૂંપ્યું મારું આંગણું;
પગલીનો પાડનાર દ્યોને, રન્નાદે !
વાંઝિયાં-મે'ણાં, માતા, દોહ્યલાં.
દળણાં દળીને ઊભી રહી; લોટનો વેરનાર દ્યોને, રન્નાદે !
ધોયો ધફોયો મારો સાડલો; ખોળાનો ખૂંદનાર દ્યોને, રન્નાદે.
બાળકની નાની પગલીઓ પાડવી, સાડલો બગાડવો, રોટલામાંથી ચાનકી માગવી—આ નાની ચેષ્ટાઓ દ્વારા લોકમાતાના વાત્સલ્યભાવની ચરમસીમા પ્રગટ થઈ છે.
૬. કૌટુંબિક રૂસણાં-મનામણાં અને દાંપત્યનો વિજય
‘મોરલી ચાલી રૂસણે’:
સાસરીમાં થયેલા અપમાનથી રિસાઈને પિયર ચાલી નીકળેલી મોરલી જેવી વહુને મનાવવા સસરો, જેઠ, સાસુ, નણંદ અને દિયર જાય છે, પણ સ્ત્રી સૌને નકારી કાઢે છે. પરંતુ અંતે જ્યારે તેનો 'પરણ્યો' (પતિ) આવે છે ત્યારે તેનો સમગ્ર રોષ ઓગળી જાય છે અને તે સ્નેહપૂર્વક સાસરે પાછી ફરે છે. આ ગીત દર્શાવે છે કે કુટુંબના તમામ સંબંધો વચ્ચે છેવટે દાંપત્યપ્રેમ જ સર્વોપરી અને નિર્ણાયક બને છે.
૭. કૌટુંબિક ગીતોનું સાહિત્યિક શિલ્પ અને ભાષાકીય વિશેષતા
▪️ નાટ્યાત્મક સંવાદ અને પ્રશ્નોત્તરી: ગીતો પ્રશ્નોત્તરી શૈલીમાં આગળ વધતાં હોવાથી નાટ્યાત્મકતા અને ઉત્કંઠા સતત જળવાય છે (દા.ત., 'નણદલ પરોણલાં').
▪️પ્રતીકાત્મક કલ્પનો: ‘રૂપલા બેડલાં’, ‘થોરનું ઘૂંડું’, ‘ખોળાનો ખૂંદનાર’, ‘આભના કમાડ’ જેવાં લોકપ્રતીકો કાવ્યને ઘેરી અર્થછાયા અર્પે છે.
▪️ તળપદી બોલી અને રવાનુકારી શબ્દો: ‘સાંધાની કરનાર’, ‘ઢાંકણ હૂંબણ’, ‘દોયલી’, ‘વાંઝિયાં-મે'ણાં’ જેવા શબ્દો ગ્રામીણ વાતાવરણને પૂર્ણપણે જીવંત કરે છે.
ઉપસંહાર
સમગ્ર વિશ્લેષણ પરથી ફલિત થાય છે કે ‘રઢિયાળી રાત’ના કૌટુંબિક લોકગીતો એ માત્ર રાસ-ગરબાના તાલ પૂરતા સીમિત નથી, પરંતુ તે મધ્યકાલીન અને પરંપરાગત ગુજરાતી કુટુંબજીવનનો સામાજિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક દસ્તાવેજ છે. આ ગીતોમાં સંયુક્ત કુટુંબના હર્ષ-શોક, વહુઓની મૂંગી પીડા, સ્ત્રી-હૃદયની ઈર્ષ્યા અને સાથોસાથ માતૃત્વ તથા દાંપત્યની પવિત્ર સુવાસ સચવાઈ છે. ઝવેરચંદ મેઘાણીએ આ ગીતોનું સંકલન કરીને ગુજરાતી સંસ્કૃતિના ઘરેણાં સમાન કૌટુંબિક સંવેદનાને ચિરંજીવ બનાવી છે.
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો