પ્રશ્ન: ‘રઢિયાળી રાત’ના કથાગીતોની સાહિત્યિક સમીક્ષા કરો.
પ્રસ્તાવના :
કથાગીત (બૅલડ) સ્વરૂપ અને ‘રઢિયાળી રાત’નું ઐતિહાસિક પ્રદાન
▪️ લોકકાવ્ય અને કથાતત્ત્વનો સમન્વય: લોકસાહિત્યમાં કથાગીત એ અત્યંત લોકપ્રિય અને પ્રભાવક પદ્યસ્વરૂપ છે. પશ્ચિમી સાહિત્યમાં જેને ‘બૅલડ’ (Ballad) કહે છે, તેની સમકક્ષ આપણું ‘કથાગીત’ સ્થાન પામે છે. જેમાં કોઈ એક સુગ્રથિત વાર્તા કે કથાપ્રસંગ ગેય પંક્તિઓ અને લયબદ્ધ ઢાળમાં વણાયેલો હોય તેને કથાગીત કહેવામાં આવે છે.
▪️ ઝવેરચંદ મેઘાણીનું અપ્રતિમ સંપાદન: રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ગામડે-ગામડે ભમીને કંઠસ્થ પરંપરામાંથી મોતી વીણીને ‘રઢિયાળી રાત’ (ભાગ ૧ થી ૪) દ્વારા ગુજરાતી પ્રજાને ચિરંજીવ સાંસ્કૃતિક વારસો સોંપ્યો છે. આ સંગ્રહમાં સંગ્રહિત કથાગીતો માત્ર મનોરંજન પૂરતાં સીમિત ન રહેતાં, મધ્યકાલીન સમાજવ્યવસ્થા, સામંતશાહી મૂલ્યો, પારિવારિક સંઘર્ષો, સ્ત્રી-વેદના, નારી-સ્વાભિમાન અને ઐતિહાસિક હોનારતોનું જીવંત ચિત્ર રજૂ કરે છે.
▪️ વિષયવૈવિધ્યનો ત્રિવેણી સંગમ: ‘રઢિયાળી રાત’ના કથાગીતો મુખ્યત્વે ત્રણ ધારામાં વહેંચાયેલા જોવા મળે છે:
▪️ સામાજિક અને કૌટુંબિક કરુણાંતિકા આલેખતાં ગીતો (દા.ત., 'મોટાં ખોરડાં!', 'નો દીઠી')
▪️નારી-ખુમારી અને રણશૌર્ય નિરૂપતાં ગીતો (દા.ત., 'મોરબીની વાણિયાણ', 'તેજમલ')
▪️પૌરાણિક કથાનું માનવીયકરણ અને ઐતિહાસિક કરુણપ્રશસ્તિ (દા.ત., 'નચાવ્યાં!', 'કાસમ, તારી વીજળી')
૧. કૌટુંબિક સંઘર્ષ, મિથ્યા પ્રતિષ્ઠા અને સ્ત્રી-બલિદાનનું કરુણ આલેખન
સંયુક્ત કુટુંબની બંધિયાર વ્યવસ્થા અને પુરુષપ્રધાન સમાજમાં સ્ત્રીના અસ્તિત્વને કેવી રીતે કચડી નાખવામાં આવતું તેનું હૃદયદ્રાવક આલેખન આ કથાગીતોમાં મળે છે:
(ક) ‘મોટાં ખોરડાં!’ – ખોટી કુળપ્રતિષ્ઠાનો ભોગ:
ગામમાં જ પિયર હોવાથી એક દુઃખી વહુ પોતાની માતા આગળ સાસરીનાં દુઃખો ઠાલવે છે. પાછળ ઊભેલી નણંદ સાંભળીને સાસુને કહે છે, સાસુ સસરાને, સસરો જેઠને અને જેઠ પતિને ચડામણી કરે છે કે ‘વહુએ વગોવ્યાં મોટાં ખોરડાં’. કાનભંભેરણીથી અંધ બનેલો પતિ સોમલ અને અફીણ ઘોળીને લાવે છે અને શરત મૂકે છે કે ‘કાં તું પી, કાં હું પીઉં’. ખાનદાન સ્ત્રી કુળની આબરૂ ખાતર હસતે મુખે ઝેર ગટગટાવી લે છે:
સોનલા વાટકડે અમલ ઘોળિયાં રે લોલ,
પીઓ ગોરી નકર હું પી જાઉં જો,
વહુએ વગોવ્યાં મોટાં ખોરડાં રે લોલ.
ઘટક દઈને ગોરાંદે પી ગયાં રે લોલ,
ઘરચોળાની ઠાંસી એણે સોડ્ય જો...
અંતે સ્મશાનમાં પત્નીની બળતી ચિતા જોઈને પાછો ફરેલો પતિ પશ્ચાત્તાપની આગમાં બળે છે અને કટાક્ષ કરે છે કે ‘હવે માડી મંદિરિયે મોકળાણ જો, ભવનો ઓશિયાળો હવે હું રહ્યો રે લોલ.’ આ કથાગીત સામંતશાહી મૂલ્યોની પોકળતા છતી કરે છે.
(ખ) ‘નો દીઠી’ – સાસુની અમાનુષી હત્યા અને મૂક પાતિવ્રત્ય:
બાર-બાર વર્ષે રણમેદાનમાંથી વિજયી બનીને પરત ફરેલા રાજપૂત કુંવર સામે સાસુ (જાડેજી મા) પોતાની પુત્રવધૂ (પાતળી પરમાર્ય) બાબતે સતત જૂઠાણાં રજૂ કરે છે. પરંતુ નેવાં પરથી લોહી નીતરતી ચૂંદડી જોઈને ભયાનક રહસ્યસ્ફોટ થાય છે કે સાસુએ જ વહુની હત્યા કરીને ઓરડામાં દાટી દીધી છે:
માડી ! નેવે લોહીલાં છાંટણાં મેં દીઠાં,
માડી ! લોહીલે નીતરે ચૂંદલડી રે, જાડેજી મા !
પતિ જ્યારે પત્નીનો પટારો ખોલે છે ત્યારે અંદરથી સાવ ‘કોરાં કસુંબલ ચીર’ નીકળે છે, જે સાબિત કરે છે કે પતિની ગેરહાજરીમાં સાધ્વી નારીએ ક્યારેય શણગાર સજ્યો નહોતો. લોકસાહિત્યમાં પાશ્ચાત્ય ‘મર્ડર બૅલડ’ (Murder Ballad) ની સમકક્ષ મૂકી શકાય તેવી આ ભયાનક કરુણાંતિકા છે.
૨. નારી-ચેતના, સ્વાભિમાન અને રણશૌર્યનું આલેખન
‘રઢિયાળી રાત’ના કથાગીતોમાં નારી કેવળ પીડિતા કે અબળા નથી, પરંતુ સંકટ સમયે અડગ રહીને સામંતી સત્તા અને દુશ્મનોને પડકારનારી પ્રચંડ શક્તિ તરીકે પ્રગટ થાય છે:
(ક) ‘મોરબીની વાણિયાણ’ – રાજા સામે અદનો પ્રતિકાર:
મચ્છુ નદીએ પાણી ભરવા ગયેલી વણિક સ્ત્રીની છેડતી કરવાના ઇરાદે મોરબીનો ઠાકોર જીવાજી તેનાં બેડલાં, ઇંઢોણી, પાની અને અંબોડાના મૂલ પૂછે છે. સામાન્ય રીતે નમ્ર ગણાતી વણિક નારી સહેજ પણ ડર્યા વિના રાજાના અહંકારને ધૂળ ચાટતો કરી દે તેવો જવાબ આપે છે:
કર્યું રે, વાણિયાણી, તારા અંબોડાનાં મૂલ;
જાવા દ્યો, જીવાજી ઠાકોર... નથી કરવાં મૂલ;
મારા અંબોડામાં તારું માથું થાશે ડૂલ — મોરબીના રાજા.
હાથી, ઘોડા, રાજપાટ અને અંતે રાજાનું મસ્તક ડૂલ થવાની ચેતવણી આપી સ્ત્રી પોતાના સતીત્વ અને સ્વમાનનું રક્ષણ કરે છે.
(ખ) ‘તેજમલ’ – પુત્રસમોવડી દીકરીનું રણપરાક્રમ:
શત્રુઓનું સૈન્ય ચડી આવતાં વૃદ્ધ ઠાકોર સાત-સાત દીકરીઓ હોવા છતાં પુત્રના અભાવે પોતાને ‘વાંઝિયો’ માની રડે છે. પિતાની આ લાચારી જોઈ તેજમલ નામની દીકરી પુરુષવેશ ધારણ કરી શસ્ત્રો સજી યુદ્ધે ચડે છે. અંબોડો મોળીડામાં અને કાનના અકોટા બોકાનામાં છુપાવી, સોની, વાણી, સંઘેડાની હાટે અને દરિયાકાંઠે સાથી સૈનિકો દ્વારા લેવાયેલી તમામ કસોટીઓમાં તે પુરુષ કરતાંય ચડિયાતી સાબિત થાય છે:
હૈયે હિમ્મત રાખો, દાદા, અમે વારે ચડશું રે !
તેજમલ ઠાકોરિયો સામે પગલે ધાયો રે,
દળકટક વાળી તેજમલ ઘેરે પધાર્યા રે.
આ કથાગીત મધ્યકાલીન સમાજની ‘દીકરો જ તારે’ તેવી રૂઢિવાદી માનસિકતા પર વિરાંગના તેજમલના શૌર્ય દ્વારા સચોટ પ્રહાર કરે છે.
૩. પૌરાણિક કથાનું લોકીકરણ અને વિનોદ (‘નચાવ્યાં!’)
લોકસાહિત્યની વિશિષ્ટતા એ છે કે તે સ્વર્ગના દેવોને પણ સામાન્ય ગ્રામીણ માનવસ્વભાવના રંગે રંગીને ધરતી પર ઉતારી લાવે છે:
▪️શિવ-પાર્વતી કથાનું લોકીકરણ: ચોપાટની રમતમાં વાદ વદતાં મહાદેવ તપ કરવા જાય છે અને પાર્વતી ભીલડીનો વેશ ધારણ કરી શિવનું તપ ભંગ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે.
▪️વૈરાગ્ય પર શૃંગારનો વિજય: મોહગ્રસ્ત શિવ ભીલડીને રીઝવવા માટે પોતાની પાર્વતીને પિયર વળાવવા, ગંગા પાસે પાણી ભરાવવા અને ભીલડીના પતિને વરસાદમાં ડૂબાડી મારવા સુધીની અનૈતિક વાતો કરવા લાગે છે. ભીલડી શિવના વૈરાગ્યનાં તમામ ચિહ્નો (તૂટેલી ખાટલી, ટાઢા ટુકડા, ભસ્મ, સર્પ, જટા) ઉતરાવીને લાલ પલંગ, ચૂરમું, કંકુવરણી કાયા અને ફૂલના હાર જેવા શૃંગારિક સ્વાંગ સજાવે છે.
‘નર નાચે ને નારી રીઝે’: અંતે ભીલડી શિવજી પાસે નાચવાની શરત મૂકે છે:
અમ્મારે શિવજી એવી એવી રીત્યું કે નર નાચે ને નારી રીઝે જી રે,
હાથે છે નેવળી ને પગે છે ઘૂઘરી, થેઈ થેઈ શિવજી નાચે જી રે.
દેવાધિદેવ શિવને પગમાં ઘૂઘરી બાંધી નાચતા બતાવી લોકકવિએ પુરુષના મિથ્યા અહંકાર સામે નારીની મોહિની શક્તિનો વિજય દર્શાવ્યો છે. સંબંધમાં આવેલા વિકારને શુદ્ધ કરવા અંતે બંને ફરી લગ્ન કરે છે.
૪. ઐતિહાસિક વાસ્તવિકતા અને મહાકરુણાંતિકા (‘કાસમ, તારી વીજળી!’)
ઈ.સ. ૧૮૮૮માં માંડવીથી મુંબઈ જતી વખતે મહુવા નજીક વાવાઝોડામાં ગરકાવ થયેલી ‘વીજળી’ (એસ.એસ. વૈતરણા) આગબોટની ઐતિહાસિક જળહોનારતનું આ હૃદયદ્રાવક કથાગીત છે:
▪️ વિરોધાભાસનું કલાત્મક શિલ્પ: એક તરફ મુંબઈમાં તેર-તેર જાનના માંડવા નંખાયા છે, ખોબલે ખાંડ વહેંચાય છે અને સોળસો કન્યાઓ ડુંગરે ચડીને વરરાજાની વાટ જુએ છે. બીજી તરફ મધદરિયે તેરસો મુસાફરો અને કેસરિયા વરરાજાઓ જળસમાધિ પામે છે:
તેરસો માણસ સામટાં બૂડ્યાં, બૂડ્યા કેસરિયા વર.
પીઠી ભરી તો લાડડી રુએ, માંડવે ઊઠી આગ.
સગું રુએ એનું સાગવી રુએ, બેની રુએ બાર માસ.
▪️ રાષ્ટ્રીય કરુણપ્રશસ્તિ (Elegy): કપ્તાન ફકીર મહંમદની નામોશી ન થવા દેવાની જિદ્દ, દરિયાઈ તોફાન અને પીઠી ભરેલી કન્યાઓનું આક્રંદ આ ગીતને ગુજરાતી લોકસાહિત્યની ચિરંજીવ કરુણપ્રશસ્તિ બનાવે છે.
૫. કાવ્યશિલ્પ, નાટ્યાત્મકતા અને ભાષાકીય સૌંદર્ય
‘રઢિયાળી રાત’ના કથાગીતોનું શિલ્પવિધાન અત્યંત સમૃદ્ધ અને કલાત્મક છે:
▪️ નાટ્યાત્મક સંવાદશૈલી (Dramatic Dialogue): મોટાભાગનાં કથાગીતો સીધા સંવાદો અને પ્રશ્નોત્તરી શૈલી પર રચાયેલાં છે. પાત્રો વચ્ચેની ત્વરિત વાતચીત કથામાં ઉત્કંઠા (Suspense) અને ગતિશીલતા જાળવી રાખે છે.
▪️ પ્રતીકાત્મકતા અને વસ્તુગત સહસંબંધક (Objective Correlative):
▪️ ‘નો દીઠી’માં પટારામાં પડેલાં અણપહેરાયેલાં ‘કોરાં કસુંબલ ચીર’ પત્નીના મૂક વિરહ અને પાતિવ્રત્યનું પ્રતીક બને છે.
▪️ ‘મોટાં ખોરડાં!’માં અંતે આવતો શબ્દ ‘મોકળાણ’ કુટુંબની સંકુચિતતા પર તીખો કટાક્ષ બનીને ઊભરી આવે છે.
▪️ રસનિષ્પત્તિ: કરુણ, વીર, શૃંગાર, ભયાનક અને હાસ્ય રસનું અદભુત રસાયણ સિદ્ધ થયું છે.
▪️ તળપદી બોલીનો રણકો: કાઠિયાવાડ અને કચ્છની સોરઠી-તળપદી બોલી, દેશ્ય પ્રયોગો (જેમ કે ‘બોકાનું’, ‘મોળીડું’, ‘અમલિયાં’, ‘દળકટક’, ‘સાંધાની કરનાર’) અને રવાનુકારી લહેકા આ કથાગીતોને અજોડ ગેયતા અને સજીવતા અર્પે છે.
ઉપસંહાર
સમગ્ર દ્રષ્ટિએ મૂલવતાં સ્પષ્ટ થાય છે કે ‘રઢિયાળી રાત’ના કથાગીતો એ માત્ર ગીતો નથી, પરંતુ મધ્યકાલીન ગુજરાતના સામાજિક, નૈતિક અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસના જીવંત અરીસા છે. તેમાં તત્કાલીન સામંતશાહી પરિવેશની કઠોર વાસ્તવિકતાઓ અને માનવહૃદયના શાશ્વત ભાવો અત્યંત પ્રામાણિકતાથી આલેખાયા છે.
કૌટુંબિક મર્યાદાઓ અને સાસુના જુલમથી માંડીને રણમેદાનના શૌર્ય સુધી, તેમજ સામાન્ય વાણિયાણની ખુમારીથી માંડીને મધદરિયે ડૂબતી જહાજ મહાકરુણાંતિકા સુધીનું જે અગાધ કથાતત્ત્વ અને સંવેદના આ ગીતોમાં સચવાઈ છે, તે ‘રઢિયાળી રાત’ને સમગ્ર ભારતીય લોકસાહિત્યમાં શિરમોર સ્થાન અપાવે છે.
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો