રઢિયાળી રાત’નાં આધારે ‘અબોલા’ ગીતની સંવેદના

પ્રશ્ન ૩. ટૂંકનોંધ લખો : [૦૬ ગુણ]

વિષય : (૨) ‘રઢિયાળી રાત’નાં આધારે ‘અબોલા’ ગીતની સંવેદના

૧. પ્રસ્તાવના : લોકગીતોમાં દાંપત્યસંવેદના અને ‘રઢિયાળી રાત’

ગુજરાતી લોકસાહિત્યના સુવર્ણભંડાર સમાન રાષ્ટ્રીય શાયર ઝવેરચંદ મેઘાણી સંપાદિત ‘રઢિયાળી રાત’ સંગ્રહ એ સૌરાષ્ટ્ર અને ગુજરાતની લોકમાનસિકતા, રીતરિવાજો અને માનવીય સંબંધોની ઋજુ સંવેદનાઓને ઉજાગર કરતો અદ્વિતીય ગ્રંથ છે. લોકગીતોમાં નારીહૃદયના સુખ-દુઃખ, મિલન-વિરહ, સ્નેહ અને રિસામણાં-મનામણાં અત્યંત સહજ અને કાવ્યાત્મક રીતે પ્રગટ થયાં છે.

આ સંગ્રહનું વિખ્યાત લોકગીત ‘અબોલા’ (જે સામાન્ય રીતે “દાડમડીના દાળે દાડમ પાક્યાં રે...” અથવા “આ દલડાં દીધાં તે દલડાં પાછાં ના મળે...” / પતિ-પત્ની વચ્ચેના મૌન-સંઘર્ષના સંદર્ભે) ભારતીય દાંપત્યજીવનની અત્યંત નાજુક, ગૂઢ અને મૂંગી વેદનાને વાચા આપતી એક ચિરંજીવ કૃતિ છે. પ્રસ્તુત લોકગીત બાહ્ય કલેશ કે ઝઘડા વિના, માત્ર બે સ્નેહી જીવો વચ્ચે બંધાયેલા ‘અબોલા’ (મૌન) દ્વારા સર્જાતી માનસિક વિષાદની ઉત્કટતા આલેખે છે.

                          ┌────────────────────────┐
                          │   ‘અબોલા’ ગીતની સંવેદના  │
                          └───────────┬────────────┘
        ┌─────────────────────────────┼─────────────────────────────┐
        ▼                             ▼                             ▼
 મૌનનું કારમું દર્દ (અબોલા)        સહિયર-સ્વજનો આગળ વ્યથા        મનાવવાના પ્રયાસો અને આશા

૨. ‘અબોલા’ની સંકલ્પના અને વિષયવસ્તુ

લોકજીવનમાં ‘અબોલા’ એ ક્રોધનું સ્થૂળ રૂપ નથી, પરંતુ અત્યંત ઊંડા પ્રેમમાંથી જન્મેલું અલિપ્ત મૌન છે. જ્યારે પ્રિયતમા કે પત્નીથી કોઈ અજાણતાં ભૂલ થઈ જાય અથવા પતિ કોઈ કારણસર અબોલા લે (બોલવાનું બંધ કરે), ત્યારે એ મૂંગું વાતાવરણ સ્ત્રી માટે તલવારના ઘા કરતાં પણ વધુ પીડાદાયક બની રહે છે.

• ઘરમાં સાથે રહેવા છતાં બંને વચ્ચે અદ્રશ્ય દીવાલ ચણાઈ જાય છે.
• નારી માટે પતિનું બોલવું એ જ સંસારનું સર્વોચ્ચ સુખ છે; તેનું મૌન એ જીવતેજીવ મરણ સમાન બની જાય છે.

લોકકવિએ આ અસહ્ય મૂંગી વેદનાને લોકબોલીના અત્યંત સચોટ લયમાં ઢાળી છે:

“મારે માથે અબોલાના ડુંગરા ઢળ્યા રે, મારે હૈયે અબોલાના સાયર ઊછળ્યા રે!”

ડુંગરા જેવો ભારેખમ ભાર અને સાગર (સાયર) જેવાં ઊછળતાં મોજાં જેવી માનસિક અશાંતિ નારીના હૃદયને વલોવી નાખે છે.

૩. પ્રકૃતિનાં પ્રતીકો દ્વારા વિરહ અને મૌનનું ઘનીભવન

‘રઢિયાળી રાત’નાં મોટાભાગનાં ગીતોની જેમ ‘અબોલા’માં પણ પ્રકૃતિના તત્ત્વો સ્ત્રીના મનોભાવો સાથે એકરૂપ થઈને આવે છે.

• આસોપાલવનાં તોરણો, આંગણામાં ઊભેલી દાડમડી, કે આકાશમાં ઊગતો પૂર્ણિમાનો ચંદ્ર—આ બધું જ પ્રિયજનના અબોલાને કારણે નારી માટે શૂન્ય અને અર્થહીન બની જાય છે.
• દાડમ પાકે ત્યારે તેની લાલાશ મીઠાશનું પ્રતીક છે, પણ નાયિકા માટે એ વિરહની આગ બની જાય છે:

  “દાડમ પાક્યાં ને દાડમના દાણા લાલ રે, મારે સાયબો અબોલા રાખે કાલના રે!”

પ્રકૃતિની સમૃદ્ધિ સામે નાયિકાના અંતરની ભીષણ રિક્તતા (ખાલીપો) આ ગીતમાં અદ્ભુત વિરોધાભાસ પ્રગટ કરે છે.

૪. પ્રિયતમને રીઝવવાના અને મનાવવાના આકુળવ્યાકુળ પ્રયત્નો

ગીતમાં નાયિકા પોતાની ખુમારી કે અહંકારને બાજુ પર મૂકીને પતિના અબોલા તોડાવવા માટે વિવિધ ઉપાયો કરે છે. તે સહિયરો સમક્ષ પોતાની લાચારી વ્યક્ત કરે છે અને પતિને મનાવવા કાલાવાલા કરે છે:

• તે ઉત્તમ ભોજન પીરસે છે, મીઠાં જળ ધરે છે, પણ સાયબો થાળી સામે જોતો નથી.
• તે પોતાની જાતને દોષિત માનીને ક્ષમા યાચવા તૈયાર થાય છે:

  “જો રે જાણું કે વ્હાલમો અબોલા લેશે રે, તો તો પગની પાનીએ ઢોળું આંસુડાં રે!”

આ પંક્તિઓમાં ભારતીય નારીના નિઃસ્વાર્થ સમર્પણ અને પ્રિયજન પ્રત્યેના એકનિષ્ઠ પ્રેમની પરાકાષ્ઠા જોવા મળે છે. તેને સંસારના કોઈ વૈભવની તમા નથી, માત્ર પતિના મુખમાંથી વહેતા સ્નેહના બે બોલની જ આશા છે.

૫. દાંપત્યધર્મ અને મનોવૈજ્ઞાનિક વાસ્તવિકતા

અનુસ્નાતક કક્ષાના અધ્યયનની દૃષ્ટિએ આ લોકગીત દાંપત્યજીવનનું ઊંડું મનોવિશ્લેષણ રજૂ કરે છે.

• અહીં કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિનો પ્રવેશ નથી કે નથી કોઈ કુટુંબકલેશ. આ બે હૈયાં વચ્ચેનો સ્નેહસંકોચ અને પ્રણયકલહ (Lover’s Quarrel) છે.
• અબોલા જેટલા લાંબા ખેંચાય છે, તેટલી જ બંને પક્ષે મળવાની અને બોલવાની તાલાવેલી તીવ્ર બને છે.
• ગીતના અંતરંગમાં આશાનું કિરણ છુપાયેલું છે કે આ મૌનનું આવરણ તૂટશે ત્યારે મિલનનો આનંદ બેવડાઈ જશે.

૬. ઉપસંહાર

સમગ્ર મૂલ્યાંકન કરતાં સ્પષ્ટ થાય છે કે ‘રઢિયાળી રાત’માં સંગૃહીત ‘અબોલા’ લોકગીત એ ગુજરાતી લોકકવિતાનું એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને કાવ્યમય મોતી છે. તેમાં તળપદા લોકઢાળની ગેયતા અને નારીહૃદયની આરપાર નીકળી જતી વેદના એકબીજામાં ઓતપ્રોત થયેલી છે.

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ સાચું જ દર્શાવ્યું છે કે સૌરાષ્ટ્રના સ્ત્રી-હૃદયના અબોલ દર્દને આવાં ગીતો જેટલું સચોટ અન્ય કોઈ સાહિત્ય ઝીલી શક્યું નથી. આ લોકગીત બાહ્ય વાચાળતા કરતાં મૌનની ગહન ભાષા દ્વારા માનવસંબંધોના માધુર્ય અને વિષાદને ચિરંજીવ ઊંચાઈ બક્ષે છે.