૧. પ્રસ્તાવના અને સૈદ્ધાંતિક પૃષ્ઠભૂમિ
વીસમી સદીના પશ્ચિમી સૌંદર્યશાસ્ત્ર અને દર્શનશાસ્ત્રના ઇતિહાસમાં અમેરિકન મહિલા ફિલસૂફ સુઝાન કે. લેંગર (Susanne K. Langer: ૧૮૯૫–૧૯૮૫) નું પ્રદાન અનન્ય અને ક્રાંતિકારી છે. તેમના ગુરુ આલ્ફ્રેડ નોર્થ વ્હાઇટહેડ અને જર્મન પ્રતીકવાદી ચિંતક અર્ન્સ્ટ કાસિરરના સંકેતશાસ્ત્રથી પ્રેરિત થઈને લેંગરે કળા અને સાહિત્યને એક નૂતન તાત્વિક પરિપ્રેક્ષ્ય આપ્યો. તેમના મહાગ્રંથો ‘ફિલોસોફી ઇન અ ન્યુ કી’ (Philosophy in a New Key - ૧૯૪૨) તથા ‘ફીલિંગ એન્ડ ફોર્મ’ (Feeling and Form - ૧૯૫૩) માં તેમણે પ્રતીક (Symbol), કલ્પન (Image) અને માનવીય લાગણીઓના આંતરસંબંધોની અત્યંત સૂક્ષ્મ અને ગહન મીમાંસા કરી છે.
પ્લેટોએ જ્યાં કળાને ‘નકલની નકલ’ કહીને ઉતારી પાડી હતી અને વીસમી સદીના તાર્કિક પ્રત્યક્ષવાદીઓ (Logical Positivists) એ લાગણીઓને અર્થહીન કે અતાર્કિક ગણાવી હતી, તેની સામે સુઝાન લેંગરે સિદ્ધ કર્યું કે માનવીય સંવેદનાઓ અને લાગણીઓ પણ વિચાર જેટલી જ સુગ્રથિત સંરચના ધરાવે છે. કાવ્ય અને કળા એ કોઈ અંધ આવેગોનો બળાપો નથી, પણ પ્રતીકો અને કલ્પનો દ્વારા માનવીય અનુભૂતિઓને મૂર્ત કરતું સ્વાયત્ત જ્ઞાન-માધ્યમ છે.
૨. ‘પ્રતીકનિર્માણ’ (Symbolization) : માનવચેતનાનું મૂળભૂત લક્ષણ
સુઝાન લેંગરની કાવ્યવિચારણાનો મુખ્ય આધાર માનવચિત્તની પ્રતીક ઘડવાની શક્તિ છે:
* ચિહ્ન (Sign) અને પ્રતીક (Symbol) વચ્ચેનો તાત્વિક ભેદ:
લેંગર પ્રાણીઓ અને મનુષ્ય વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરતાં કહે છે કે પ્રાણીઓ માત્ર બાહ્ય ‘ચિહ્નો’ (Signs) પર પ્રતિક્રિયા આપે છે (દા.ત. વાદળ જોઈને મોર ટહૂકે કે ધુમાડો જોઈને પ્રાણી ભાગે). પરંતુ મનુષ્ય માત્ર સંકેતો પર પ્રતિક્રિયા આપવા પૂરતો સીમિત નથી; તે પોતાના અનુભવોનું મનોમંથન કરીને તેનું ‘પ્રતીક’ (Symbol) રચે છે.
* પ્રતીકોના બે પાયાના પ્રકારો:
* અભિવ્યંજક પ્રતીકો (Discursive Symbols): વિજ્ઞાન, તર્ક અને રોજિંદા વ્યવહારની રેખીય (Linear) શબ્દભાષા. તે એક પછી એક ક્રમમાં આવે છે અને બાહ્ય ભૌતિક તથ્યો સમજાવવા માટે ઉત્તમ છે, પરંતુ માનવહૃદયના ગૂઢ, વિરોધાભાસી અને સંકુલ ભાવોને પકડવામાં વામણી નીવડે છે.
* પ્રસ્તુતિકારક પ્રતીકો (Presentational Symbols): કળા, સંગીત અને કવિતાનાં પ્રતીકો. અહીં લાગણી ખંડ-ખંડ થઈને ક્રમમાં નથી પ્રગટતી, પરંતુ સમગ્રતામાં (All at once) એક સામટી પ્રસ્તુત થાય છે. કાવ્ય આ પ્રસ્તુતિકારક પ્રતીકોનું માધ્યમ છે.
૩. કાવ્યની સંકલ્પના : ‘અનુભૂતિના રૂપોનું પ્રતીક’ (Art as Symbolic Form of Feeling)
સુઝાન લેંગરે કળા અને કાવ્યની શાસ્ત્રીય વ્યાખ્યા આપતાં લખ્યું છે:
> “Poetry (Art) is the creation of forms symbolic of human feeling.”
> (કવિતા/કળા એ માનવીય અનુભૂતિ અને લાગણીઓને પ્રતીકિત કરતાં રૂપોનું સર્જન છે.)
>
લેંગરના મતે કાવ્ય અંગે બે ભ્રમણાઓથી બચવું અનિવાર્ય છે:
* કવિતા એ આત્મલક્ષી રુદન કે આવેગનો વિસ્ફોટ નથી: જો કોઈ કવિ અંગત શોકમાં રડે કે ગુસ્સામાં ચીસો પાડે, તો તે કવિતા નથી, માત્ર માનસિક લક્ષણ (Symptom) છે. સાચો કવિ પોતાના અંગત આવેગોનું સામાન્યીકરણ (Universalization) કરીને તેને એક નિર્વૈયક્તિક, સ્વાયત્ત પ્રતીકાત્મક રૂપ (Form) અર્પે છે.
* કવિતા એ નીતિબોધ કે વૈજ્ઞાનિક વિધાન નથી: કાવ્ય આપણને ભૌતિક જગત વિશેની માહિતી (Information) આપવા માટે રચાતું નથી, પરંતુ માનવીય હૃદયમાં લાગણીઓ કેવી રીતે જન્મે છે, વહે છે, પરસ્પર ટકરાય છે અને વિલીન થાય છે—તેના આંતરિક લય (Rhythm of Feeling) નું સાક્ષાત્ દર્શન કરાવે છે.
૪. કલ્પન (Image) અને ‘આભાસી વાસ્તવ’ (Virtual Reality / Illusion) ની વિચારણા
લેંગરની કાવ્યવિચારણામાં ‘કલ્પન’ (Image) નો અર્થ કેવળ કોઈ અલંકાર કે ઉપમા નથી, પણ કાવ્યના સમગ્ર દેહને જીવંત બનાવતું કેન્દ્રીય તત્ત્વ છે.
(ક) ‘આભાસી જીવન’ (Virtual Life) નું કલ્પનવિધાન:
સુઝાન લેંગર દર્શાવે છે કે દરેક લલિતકળા ભૌતિક જગતમાંથી એક વિશિષ્ટ ‘આભાસી પરિમાણ’ (Primary Illusion) સર્જે છે:
* ચિત્રકળા ‘આભાસી અવકાશ’ (Virtual Space) રચે છે.
* સંગીત ‘આભાસી સમય’ (Virtual Time) રચે છે.
* કવિતા (સાહિત્ય) ‘આભાસી સ્મૃતિ અને અનુભૂતિ’ (Virtual Memory / Virtual Life) રચે છે.
કવિ જ્યારે કલ્પનો રચે છે, ત્યારે તે બાહ્ય ઇતિહાસ કે વાસ્તવિક ઘટનાઓનું સીધું નિરૂપણ કરતો નથી. તે શબ્દો દ્વારા એવી કાલ્પનિક પરિસ્થિતિ અને ભાવજગત ખડું કરે છે, જેને વાચક પોતાની અંગત સ્મૃતિ કે જીવનની જેમ અનુભવી શકે છે.
(ખ) કલ્પન દ્વારા અવાચ્યનું પ્રગટીકરણ:
માનવજીવનની એવી ઘણી સંવેદનાઓ છે જેને સીધા ગદ્ય કે વ્યવહારુ શબ્દોમાં કહી શકાતી નથી (દા.ત. ઊંડો શોક, પરમ વિસ્મય, પ્રેમનો મુગ્ધ રોમાંચ કે મૃત્યુનો ભય). કવિતા કલ્પનો (Images) ની ગૂંથણી દ્વારા આ અવાચ્ય (Inexpressible) ભાવોને દ્રશ્યમાન કરે છે. કલ્પન એ માનવચિત્તના અચેતન ભાવનું ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય શિલ્પ છે.
૫. કાવ્યમાં ભાષાનું રૂપાંતરણ : પ્રતીક તરીકે કાવ્યભાષા
સામાન્ય વ્યવહારમાં ભાષા સંચાર (Communication) નું સાધન છે, પરંતુ સુઝાન લેંગરના મતે કવિતામાં ભાષાનું મૂળભૂત કાર્ય સાવ બદલાઈ જાય છે:
┌────────────────────────────────────────────────────────┐
│ કાવ્યમાં ભાષાનું પ્રતીકાત્મક રૂપાંતરણ │
└───────────────────────────┬────────────────────────────┘
┌──────────────────┴──────────────────┐
▼ ▼
૧. શબ્દના વાચ્યાર્થનો લોપ ૨. શબ્દનું પ્રતીકમાં રૂપાંતર
(Transcendence of Literal Meaning) (Word as an Aesthetic Symbol)
* શબ્દાર્થથી પર કાવ્યરૂપ: કાવ્યમાં શબ્દો પોતાના શબ્દકોશીય વાચ્યાર્થ (Literal Meaning) પૂરતા મર્યાદિત રહેતા નથી. કવિ શબ્દોના નાદ, લય, મૌન અને કલ્પનોનું એવું સંયોજન રચે છે કે સમગ્ર કવિતા પોતે જ એક ‘અખંડ પ્રતીક’ (Single Organic Symbol) બની જાય છે.
* અવિભાજ્યતા (Untranslatability): જેમ સંગીતની ધૂનમાંથી કોઈ એક સૂર છૂટો પાડી શકાતો નથી, તેમ ઉત્તમ કાવ્યમાંથી કલ્પન કે પ્રતીકને અલગ પાડી શકાતાં નથી. કવિતાનું પ્રતીક તેના સમગ્ર રૂપ (Form) સાથે એકાકાર થયેલું હોય છે.
૬. કાવ્યવિવેચન અને ગુજરાતી કવિતાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં લેંગરના વિચારોની પ્રસ્તુતતા
સુઝાન લેંગરની આ કાવ્યમીમાંસા માત્ર પશ્ચિમી કવિતા પૂરતી સીમિત નથી, પણ આધુનિક અને સમકાલીન ગુજરાતી કવિતાના હાર્દને સમજવા માટે પણ અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થાય છે:
* રાવજી પટેલની કવિતામાં કલ્પન: રાવજી પટેલની “મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા” જેવી પંક્તિઓમાં ‘કંકુનો સૂરજ’ એ કોઈ સામાન્ય ભૌતિક વર્ણન નથી, પણ લેંગરના મતે માનવીય મૃત્યુચેતના અને જીવનના આંતરિક લયને પ્રસ્તુત કરતું પ્રભાવક કલ્પન છે.
* સિતાંશુ યશશ્ચંદ્રના નાટક ‘તોખાર’માં પ્રતીકવિધાન: ‘તોખાર’માં ઘોડો (અશ્વ) એ કોઈ પાલતુ પ્રાણી નથી, પણ લેંગરના સિદ્ધાંત મુજબ માનવચિત્તના અચેતન સ્તરે ધબકતી આદિમ કામોર્જા (Libido) અને દૈવી ઉત્કટતાનું ‘પ્રસ્તુતિકારક પ્રતીક’ (Presentational Symbol) છે.
* ઉષા ઉપાધ્યાયના કાવ્યોમાં જળ અને પ્રકૃતિ: ‘જળબિલ્લોરી’ કે ‘નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી!’ કાવ્યોમાં જળ, વાદળ કે ખલાસી એ સ્થૂળ કુદરત નથી, પણ સ્ત્રી-હૃદયની મુક્તિચેતના અને ઈશ્વરીય કૌતુકને વ્યક્ત કરતાં જીવંત પ્રતીકો છે.
૭. મૂલ્યાંકન અને ઉપસંહાર
સુઝાન લેંગરે પ્રતીક અને કલ્પનના સંદર્ભમાં રજૂ કરેલી કાવ્યવિચારણા પશ્ચિમી સૌંદર્યશાસ્ત્રમાં સીમાચિહ્નરૂપ બની રહી છે:
* તેમણે કળા અને કાવ્યને તર્કવિહીન માનવાના પુરુષપ્રધાન પૂર્વગ્રહને મૂળમાંથી ઉખેડી ફેંક્યો અને સ્થાપિત કર્યું કે લાગણીઓનું પણ પોતાનું એક અલાયદું સૌંદર્યલક્ષી તર્કશાસ્ત્ર હોય છે.
* તેમણે કવિતાને કેવળ શબ્દોની રમતમાંથી મુક્ત કરી માનવઆત્માના સંવેદનપ્રવાહના ‘પ્રતીકાત્મક રૂપ’ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરી.
સમાપન રૂપે કહી શકાય કે, સુઝાન લેંગરના મતે કવિતા એ માણસના ચિત્તમાં આકાર લેતી એ અદભુત પ્રતીકાત્મક શક્તિ છે, જે કલ્પનોના માધ્યમથી અદ્રશ્ય આંતરિક લાગણીઓને દ્રશ્યમાન સૌંદર્યમાં રૂપાંતરિત કરે છે. એમ.એ. કક્ષાના સાહિત્યમીમાંસાના અભ્યાસમાં લેંગરની આ વિચારણા કાવ્યના અંતરંગ રહસ્યને ખોલી આપતી એક તેજસ્વી દાર્શનિક ચાવી છે.
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો