અનુઆધુનિક સાહિત્યનાં પ્રમુખ લક્ષણોનું સૈદ્ધાંતિક વિશ્લેષણ
અનુઆધુનિક સાહિત્ય ભાવ, વિચાર, સંવેદન અને રૂપ એમ તમામ સ્તરે આધુનિકતા કરતાં સાવ નોખી ભાત પાડે છે:
(ક) વિચાર અને સંવેદનગત લક્ષણો:
૧. કેન્દ્રવિહીનતા અને બહુલતાવાદ (Decentering and Pluralism):
અનુઆધુનિકતા કોઈપણ એક કેન્દ્ર (Center) નો સ્વીકાર કરતી નથી—તે સત્તાનું કેન્દ્ર હોય, કોઈ મહાન નેતા હોય, કોઈ એક ઈશ્વર હોય કે કોઈ સાહિત્યિક નિયમ હોય. કેન્દ્ર હંમેશાં દમનકારી હોય છે. અનુઆધુનિક સાહિત્ય કેન્દ્રને તોડીને પરિઘ (Periphery) ને મહત્વ આપે છે. અહીં એક સત્ય નથી, પણ ‘અનેક સત્યો’ છે; એક અવાજ નથી, પણ ‘અનેક અવાજો’ (Polyphony) છે.
૨. હાંસિયાકૃત સંવેદનાની કેન્દ્રપ્રતિષ્ઠા (Marginality to Mainstream):
જે વર્ગોને અત્યાર સુધી શિષ્ટ સાહિત્યમાં સ્થાન નહોતું મળ્યું તે દલિત, સ્ત્રી, આદિવાસી, શ્રમિક અને લઘુમતી સમુદાયો હવે સાહિત્યના કેન્દ્રવર્તી વિષય બન્યા. સાહિત્ય ‘રાજા, રાણી કે નગરશેઠ’નું ન રહેતાં છેવાડાના માણસનું બન્યું.
૩. દેશીયતા અને પરિવેશની પુનઃપ્રતિષ્ઠા (Nativism / Local Color):
આધુનિકતાવાદી સર્જક મોટે ભાગે નગરજીવન, કાફે કે પોતાની બૌદ્ધિક કોઠડીમાં બંધ હતો. અનુઆધુનિકતા સાહિત્યને ફરીથી ધરતીની માટી, ધૂળ, નદી-પર્વતો, લોકમેળાઓ અને તળપદી સંસ્કૃતિ સાથે જોડે છે. તેમાં ભાષાના પ્રાદેશિક લહેકાઓ અને લોકબોલીઓનું ગૌરવ છે.
૪. પર્યાવરણીય સંવેદના (Eco-criticism):
અંધાધૂંધ ઔદ્યોગિક વિકાસ અને કુદરતના થતા અમાનુષી દોહન સામે અનુઆધુનિક કવિતા અને ગદ્યમાં પર્યાવરણના રક્ષણનો પોકાર ઊઠ્યો છે. પૃથ્વી-કેન્દ્રી ચેતના એ આ યુગનું અનિવાર્ય લક્ષણ છે.
(ખ) રૂપ અને રચનારીતિગત લક્ષણો:
૧. પેસ્ટીશ (Pastiche) અને વક્રોક્તિ/ઉપહાસ (Irony & Playfulness):
આધુનિક સાહિત્ય અતિશય ગંભીર અને વિષાદગ્રસ્ત (Tragic) હતું. અનુઆધુનિક સાહિત્યમાં તે ગંભીરતા તૂટે છે. સર્જક ભૂતકાળની શૈલીઓ, મિથકો કે પ્રતીકોને ગંભીરતાથી લેવાને બદલે એક રમતિયાળ ભાવ (Playfulness) થી તેનું સંયોજન કરે છે, જેને ‘પેસ્ટીશ’ કહે છે.
૨. જાદુઈ વાસ્તવવાદ (Magical Realism):
ગેબ્રિયલ ગાર્સિયા માર્કેઝ જેવા સર્જકોની જેમ અહીં કઠોર સામાજિક વાસ્તવની વચ્ચે લોકકથા, અતિપ્રાકૃત તત્ત્વો અને કાલ્પનિક ચમત્કારો એવી રીતે વણી લેવામાં આવે છે કે વાસ્તવ અને કલ્પના વચ્ચેની ભેદરેખા ભૂંસાઈ જાય છે.
૩. આંતર-પાઠ્યતા (Intertextuality):
કોઈપણ કૃતિ સ્વતંત્ર કે અલિપ્ત નથી હોતી. એક કૃતિની અંદર રામાયણ, મહાભારત, લોકગીતો કે પૂર્વસૂરીઓની કૃતિઓના સંદર્ભો અને પાત્રો નવીન અર્થઘટન સાથે પુનઃ પ્રવેશે છે.
૪. વાચક-કેન્દ્રીયતા (Death of the Author & Reader-oriented Text):
રોલાં બાર્થ (Roland Barthes) ના ‘લેખકનું મૃત્યુ’ સિદ્ધાંત મુજબ, કૃતિ લખાઈ ગયા પછી સર્જકનું કોઈ નિયંત્રણ રહેતું નથી. કૃતિનો અર્થ વાચકની ચેતનામાં આકાર લે છે. તેથી અનુઆધુનિક કૃતિઓ અર્થ માટે ખુલ્લી (Open-ended) હોય છે.
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો