ભવાઈ’ શબ્દનો અર્થ સ્પષ્ટ કરી લોકનાટ્ય ભવાઈના ઘટક તત્ત્વો

પ્રશ્ન: ‘ભવાઈ’ શબ્દનો અર્થ સ્પષ્ટ કરી લોકનાટ્ય ભવાઈના ઘટક તત્ત્વોની વિગતે ચર્ચા કરો.

પ્રસ્તાવના :

 લોકનાટ્ય અને ભવાઈની વિભાવના

  લોકનાટ્યની સંકલ્પના: લોકનાટ્ય એ લોકસંસ્કૃતિનું અત્યંત જીવંત, ગતિશીલ અને સહજ પ્રત્યાયનક્ષમ દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમ છે. જ્યારે સંસ્કૃત અને શિષ્ટ નાટકો બંધિયાર રંગમંચ, રાજદરબારો અને પંડિત વર્ગ સુધી સીમિત બન્યાં, ત્યારે સામાન્ય જનસમુદાયના મનોરંજન, લોકશિક્ષણ અને સામાજિક જાગૃતિ માટે ખુલ્લા આકાશ નીચે લોકનાટ્યનો ઉદ્ભવ થયો.

  ગુજરાતની આગવી ઓળખ: ભારતભરનાં પરંપરાગત લોકનાટ્યોમાં મહારાષ્ટ્રના ‘તમાશા’, ઉત્તર પ્રદેશની ‘નૌટંકી’, બંગાળની ‘જાત્રા’ અને દક્ષિણ ભારતના ‘યક્ષગાન’ની હરોળમાં ગુજરાતનું લોકનાટ્ય ‘ભવાઈ’ પોતાનું આગવું અને સર્વોચ્ચ સ્થાન ધરાવે છે.

  ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: ઈ.સ. ૧૪મી સદીમાં અસાઈત ઠાકરે સ્થાપેલી આ નાટ્યપરંપરા સાતસો વર્ષથી ગુજરાતના લોકજીવન સાથે અતૂટ રીતે જોડાયેલી છે. તેમાં ધાર્મિક અનુષ્ઠાન, સામાજિક કટાક્ષ, વિનોદ, સંગીત અને નૃત્યનું અદ્ભુત રસાયણ જોવા મળે છે.

૧. ‘ભવાઈ’ શબ્દનો અર્થ અને વ્યુત્પત્તિ-વિચાર

વિદ્વાનો અને ભાષાશાસ્ત્રીઓએ ‘ભવાઈ’ શબ્દના વિવિધ અર્થઘટનો અને વ્યુત્પત્તિઓ દર્શાવી છે:

  (ક) ‘ભવ’ + ‘આઈ’ (આદ્યશક્તિનું નાટ્ય):

   સૌથી વધુ સ્વીકૃત અને તાર્કિક વ્યુત્પત્તિ મુજબ ભવાઈ શબ્દ ‘ભવ’ (શિવ અથવા સંસાર) અને ‘આઈ’ (જગતજનની આદ્યશક્તિ અંબા) શબ્દોના જોડાણથી બન્યો છે. ભવાઈ એ માતા અંબાની આરાધના, સ્તુતિ અને પૂજન સાથે જોડાયેલું એક પવિત્ર ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક નાટ્યરૂપ છે.

 (ખ) સંસ્કૃત ‘ભાવ’ શબ્દ પરથી:

   સંસ્કૃત નાટ્યશાસ્ત્ર અનુસાર નવરસો અને માનવીય મનોભાવોની અભિવ્યક્તિ એટલે ‘ભાવ’. ‘ભાવ’ પરથી પ્રાકૃત-અપભ્રંશ થઈને ‘ભવાઈ’ શબ્દ રૂઢ થયો હોવાનું મનાય છે. વિવિધ મુદ્રાઓ, ચેષ્ટાઓ અને ભાવોનું પ્રદર્શન કરાવતું રૂપ એટલે ભવાઈ.

  (ગ) સંસારદર્શનરૂપ ‘ભવ’:

   ‘ભવ’ એટલે સમગ્ર સંસાર. સંસારના વિવિધ રંગો, વિષમતાઓ, પાખંડ અને માનવસ્વભાવની લીલાઓનું આબેહૂબ દર્શન કરાવતું લોકનાટ્ય એટલે ભવાઈ.

  (ઘ) પ્રાકૃત ‘વહઈ’ શબ્દ:

   કેટલાક ભાષાવિદોના મતે પ્રાકૃત શબ્દ ‘વહઈ’ (જેનો અર્થ વહન કરવું કે રજૂ કરવું થાય છે) પરથી બદલાઈને ‘ભવાઈ’ શબ્દ અસ્તિત્વમાં આવ્યો છે.

૨. ભવાઈના મુખ્ય ઘટક તત્ત્વો 

કોઈપણ નાટ્યસ્વરૂપ તેનાં ચોક્કસ ઘટક તત્ત્વોના સમન્વયથી પૂર્ણ બને છે. લોકનાટ્ય ભવાઈના પ્રમુખ ઘટક તત્ત્વો નીચે મુજબ છે:

(૧) ચાચર ચોક (અભિનય ક્ષેત્ર / Arena Stage)

  રંગમંચ રહિત વ્યવસ્થા:

 ભવાઈ માટે આધુનિક થિયેટર જેવા બંધ હોલ, ઊંચા સ્ટેજ કે પડદાની કોઈ જરૂર હોતી નથી.

 ચાચરની સંકલ્પના: 

ગામનો ચોક, પાદર, મંદિરનું પ્રાંગણ કે ખુલ્લી જમીન એ જ તેનું રંગમંચ બને છે, જેને લોકભાષામાં ‘ચાચર’ કહેવામાં આવે છે.

 મુક્ત પ્રત્યાયન (Arena Theatre): 

દર્શકો ચાચરની ચારે બાજુ ગોળાકારમાં બેસે છે. કલાકારો અને પ્રેક્ષકો વચ્ચે કોઈ ભૌતિક અંતર હોતું નથી, જેથી બંને વચ્ચે ત્વરિત અને જીવંત સંવાદ સ્થપાય છે.

(૨) ભવાઈ મંડળી અને નાયક (દિગ્દર્શક/સંચાલક)

  નાયક (સૂત્રધાર):

 ભવાઈ મંડળીના મુખી કે મુખ્ય સંચાલકને ‘નાયક’ કહેવાય છે.

  બહુભોગી ભૂમિકા: 

નાયક માત્ર કલાકાર નથી, પણ સમગ્ર ભવાઈનો ડિરેક્ટર (દિગ્દર્શક), પ્રોમ્પ્ટર અને મધ્યસ્થી છે. તે ચાચરની મધ્યમાં ઊભો રહીને કથાના દોરને પકડી રાખે છે, પાત્રોને સંકેત આપે છે અને વાર્તાના સંક્રમણ બિંદુઓને સાંકળે છે.

  તરગાળા/ભવૈયા જ્ઞાતિ: 

પરંપરાગત રીતે અસાઈત ઠાકરના વંશજો ત્રાગાળા/તરગાળા કે નાયક-ભોજક જ્ઞાતિના કલાકારો પેઢી દર પેઢી આ કળાને જીવંત રાખતા આવ્યા છે.

(૩) સંગીત અને વાદ્યો (ભૂંગળ, કાંસીજોડા અને તબલાં)

ભવાઈમાં સંગીત એ કેવળ પૃષ્ઠભૂમિ નથી, પણ નાટ્યનો પ્રાણ છે:

  ભૂંગળનું સ્થાન: 

‘ભૂંગળ વિનાની ભવાઈ ન હોય.’ તાંબા કે પિત્તળની પાંચથી છ ફૂટ લાંબી બે ભૂંગળો એ ભવાઈનું અનિવાર્ય અને પ્રતીકાત્મક વાદ્ય છે.

  ભૂંગળના કાર્યો:

   ભવાઈ શરૂ થવાની ગામલોકોને સાદ પાડવી (ધ્વનિ સંકેત).

   જુદાં જુદાં પાત્રોના પ્રવેશની આગોતરી જાણ કરવી.

   નાટ્યપ્રસંગની ગંભીરતા, ઉત્સાહ કે રૌદ્રતા મુજબ ‘તૂર... તૂર...’ જેવો વિશિષ્ટ રણકો ઊભો કરવો.

  સહાયક વાદ્યો: ભૂંગળ ઉપરાંત કાંસીજોડા (તાંસળી), પખવાજ કે તબલાં અને ઝાંઝ સંગીતમાં લયબદ્ધ તાલ પૂરો પાડે છે.

(૪) મુખ્ય પાત્રો : રંગલો અને રંગલી (વિદૂષક અને લોકવાણી)

  રંગલો – ભવાઈનો આત્મા: સંસ્કૃત નાટકના ‘વિદૂષક’નું લોકીકરણ એટલે ભવાઈનો ‘રંગલો’. તે માત્ર હાસ્ય ઉત્પન્ન કરનાર જોકર નથી, પરંતુ લોકહિતનો ચોકીદાર છે.

 સામાજિક-રાજકીય ભાષ્યકાર: રંગલો તત્કાલીન સમાજની કુરીતિઓ, ભ્રષ્ટાચાર, રાજકીય શોષણ અને અંધશ્રદ્ધા પર ખુલ્લેઆમ તીખા કટાક્ષો અને વ્યંગ કરે છે.

  અભિનય સ્વાયત્તતા: રંગલા પાસે સ્ક્રિપ્ટ વગર તાત્કાલિક લોકસંદર્ભો ઉમેરવાની (Improvisation) સંપૂર્ણ છૂટ હોય છે. ‘રંગલી’ સાથેની તેની છેડછાડ અને સંવાદો પ્રેક્ષકોને હસાવીને વિચારતા કરે છે.

(૫) સ્ત્રીવેશી પુરુષો (‘કાંચળિયા’)

 પુરુષપ્રધાન અભિનય: પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન યુગમાં સ્ત્રીઓને જાહેરમાં નાટ્યપ્રદર્શન કરવાની સામાજિક મનાઈ હતી.

  કાંચળિયાનું તત્ત્વ: આથી પુરુષ કલાકારો જ સ્ત્રીનાં વસ્ત્રો, ઘરેણાં અને શણગાર સજી સ્ત્રીપાત્રો ભજવતા, જેમને લોકબોલીમાં ‘કાંચળિયા’ કહેવાતા.

  સૂક્ષ્મ અભિનય: આ કલાકારો સ્ત્રીસહજ લટકાં, ઠમકા, અવાજ અને નૃત્યની મુદ્રાઓ એટલી સ્વાભાવિકતાથી ભજવતા કે પ્રેક્ષકોને પુરુષ હોવાનો ભાસ સુદ્ધાં ન થતો.

(૬) વેશવૈવિધ્ય અને કથાવસ્તુ

ભવાઈ કોઈ એક અખંડ નાટક નથી, પણ જુદા જુદા ‘વેશ’ (એકાંકી કે કથાસંગ્રહ) નું સંયોજન છે:

  ધાર્મિક-પૌરાણિક વેશો: ગણપતિનો વેશ, કાળકાનો વેશ, રામદેવપીરનો વેશ (જે ભવાઈનો સૌથી પ્રાચીન અને પ્રથમ વેશ મનાય છે).

  ઐતિહાસિક-અર્ધઐતિહાસિક વેશો: જસમા ઓડણનો વેશ, રાણકદેવીનો વેશ, સધરા જેસંગનો વેશ.

  સામાજિક કટાક્ષના વેશો: કજોડાનો વેશ, છેલબટાઉનો વેશ, મિયાં-બીબીનો વેશ, અડવા-પડવાનો વેશ. આ વેશો દ્વારા બાળવિવાહ, અસમાન લગ્નો અને ધાર્મિક ઢોંગ પર ખુલ્લો પ્રહાર કરવામાં આવતો.

(૭) આહાર્ય (વેશભૂષા, રૂપસજ્જા અને મશાલ-પ્રકાશ)

  અતિશયોક્તિપૂર્ણ વેશભૂષા: રાજા, સૂબો, બ્રાહ્મણ કે શેઠિયાનાં પાત્રો માટે ભપકાદાર, પરંપરાગત અને મોટા ઘેરવાળા ચોરણા, અંગરખાં અને પાઘડીઓ વપરાતી.

 ચહેરાની રૂપસજ્જા: કુદરતી રંગો જેવા કે હિંગળોક, સિંદૂર, મેશ (કાજળ) અને કંકુ દ્વારા ચહેરા પર ભાવો ઊપસાવવામાં આવતા.

  મશાલ કે દીવડાનો પ્રકાશ: રાત્રિના અંધકારમાં તેલની મશાલો (કાકડા) કે દીવડાના હલતા-ડોલતા પીળા પ્રકાશમાં કલાકારોના પડછાયા અને મુખમુદ્રાઓ રહસ્યમય અને આકર્ષક અસર ઊભી કરતાં.

(૮) ભાષા, સંવાદશૈલી અને નૃત્ય-આંગીક અભિનય

 તળપદી લોકબોલી: સંસ્કૃતના શિષ્ટ શબ્દોને બદલે સામાન્ય લોકસમુદાય બોલે તેવી સોરઠી, ચરોતરી કે ઉત્તર ગુજરાતની દેશ્ય બોલીનો પ્રયોગ થતો.

  જોડકણાં અને છંદો: સંવાદો મોટેભાગે ગેય પદો, દુહા, સવૈયા અને ત્વરિત જોડકણાંમાં વણાયેલા રહેતા, જેથી ભાષામાં રવાનુકારી લય જળવાતો.

 આંગીક અભિનય અને નૃત્ય: સ્થળ અને સાધનોના અભાવને પૂરવા માટે કલાકારો પોતાના હાથ-પગની મુદ્રાઓ, ગતિ અને ચાલવાની વિશિષ્ટ છટાઓ (જેમ કે ઘોડેસવારી કે રથ ચલાવવાનો અભિનય) દ્વારા દ્રશ્ય ખડું કરી દેતા.

૩. ભવાઈના પ્રદર્શનનો પરંપરાગત ક્રમ (Structure of Performance)

ભવાઈની રજૂઆત એક નિશ્ચિત ધાર્મિક અને નાટકીય ક્રમમાં થતી હોય છે:

 ચાચર પૂજન: સાંજે મંડળી ચાચર ચોકમાં કંકુ-ચોખાથી ત્રિશૂળ દોરી માતા અંબાની સ્થાપના અને આરતી કરે છે.

  ભૂંગળ વાદન (સાદ): ભૂંગળના તીણા સૂર વગાડી આખા ગામને નાટક શરૂ થવાનો સંકેત અપાય છે.

  આદ્ય પાત્રોનો પ્રવેશ: સૌથી પ્રથમ ગણપતિજીનો વેશ આવે છે (જેમાં કલાકાર કાંસાની થાળી મોં આગળ રાખી ગણેશજીનું રૂપ ધરે છે). ત્યારબાદ સરસ્વતી અને કાલી માતાનો પ્રવેશ થાય છે.

  મુખ્ય વેશોની રજૂઆત: રાત્રિ જેમ આગળ વધે તેમ પૌરાણિક, ઐતિહાસિક અને સામાજિક વેશો એક પછી એક ચાચરમાં ભજવાય છે.

  મંગળ સમાપન: પરોઢિયે સૂર્યોદય પહેલાં આદ્યશક્તિની સ્તુતિ-આરતી ગાઈને ભવાઈનું મંગળ સમાપન કરવામાં આવે છે.

૪. ભવાઈનું સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્ય

  લોકશિક્ષણનું સબળ માધ્યમ: અખબાર કે આધુનિક મીડિયા નહોતાં તે જમાનામાં ભવાઈએ સામાજિક જાગૃતિ, અસ્પૃશ્યતા નિવારણ અને કુરિવાજો સામે લોકમત ઘડવાનું મહાન કાર્ય કર્યું હતું.

  મનોરંજન અને રસનિષ્પત્તિ: આખો દિવસ ખેતરમાં કાળી મજૂરી કરતા ગ્રામીણ શ્રમજીવી વર્ગ માટે ભવાઈ એ હાસ્ય, અદ્ભુત અને શૃંગાર રસ પીરસીને માનસિક તાજગી આપનારું અદભુત સાધન હતું.

 આધુનિક રંગભૂમિ પર પ્રભાવ: આધુનિક કાળમાં કવિ દલપતરામના ‘મિથ્યાભિમાન’થી માંડીને શાંતા ગાંધીના ‘જસમા ઓડણ’ સુધી ભવાઈ શૈલીએ ગુજરાતી નાટ્યજગતને મૌલિક બળ પૂરું પાડ્યું છે.

ઉપસંહાર 

સમગ્ર વિશ્લેષણ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે લોકનાટ્ય ‘ભવાઈ’ એ કેવળ હાસ્ય-વિનોદ કે નાચગાન નથી, પરંતુ ગુજરાતની આગવી લોકચેતના, લોકસંગીત, સંવાદકળા અને ધાર્મિક શ્રદ્ધાનો સંગમ ધરાવતી પરિપૂર્ણ રંગકળા છે.

ચાચર ચોક, ભૂંગળનો રણકો, રંગલાની લોકવાણી, કાંચળિયાઓનો આંગીક અભિનય અને અસાઈત ઠાકરના સામાજિક કટાક્ષભર્યા વેશો જેવાં ઘટક તત્ત્વો ભવાઈને વિશ્વનાં લોકનાટ્યોમાં અનોખું અને ગૌરવવંતુ સ્થાન અપાવે છે. આજના યાંત્રિક યુગમાં પણ ભવાઈનાં આ તત્ત્વો લોકજીવન અને નાટ્યકળાના અભ્યાસીઓ માટે અમૂલ્ય સાહિત્યિક ધરોહર સમાન છે.