👍
હવે હું તેને TYBCom લેવલ માટે એકદમ વ્યવસ્થિત, પરીક્ષા-લક્ષી લાંબો જવાબ + ટૂંકા પ્રશ્નોત્તર રૂપે તૈયાર કરી આપું છું 👇
📘 કૃદંત – વ્યાખ્યા અને પ્રકારો (લાંબો જવાબ)
🔹 કૃદંત એટલે શું?
ગુજરાતી વ્યાકરણમાં ધાતુ (ક્રિયાપદના મૂળરૂપ) પરથી બનેલા એવા શબ્દોને,
👉 જે ક્રિયા દર્શાવે છે
👉 પરંતુ પૂર્ણ ક્રિયાપદની જેમ વાક્યનો અર્થ પૂર્ણ નથી કરતા
અને
👉 નામ, વિશેષણ કે ક્રિયાવિશેષણ તરીકે કામ કરે છે
તેને કૃદંત કહેવામાં આવે છે.
➡️ સરળ ભાષામાં:
“ક્રિયાપદમાંથી બનેલો પણ અધૂરો ક્રિયા અર્થ આપતો શબ્દ = કૃદંત”
🔹 કૃદંતની વ્યાખ્યા
👉 “જે પદો ક્રિયાપદની જેમ વર્તે છે અને નામ, વિશેષણ અથવા ક્રિયાવિશેષણ તરીકે પણ કાર્ય કરે છે, તેને કૃદંત કહે છે.”
🔹 ઉદાહરણ
પંખી ઉડીને ઝાડ પર બેઠું
બાળકો કપડાં પહેરીને ગયા
તે ખેલ જોવાને ગયો
👉 અહીં “ઉડીને”, “પહેરીને”, “જોવાને” — કૃદંત છે
📚 કૃદંતના મુખ્ય પ્રકારો
ગુજરાતી વ્યાકરણમાં કૃદંતના મુખ્ય પાંચ પ્રકાર છે:
1) વર્તમાન કૃદંત
🔹 અર્થ:
ક્રિયા ચાલુ છે તે દર્શાવે છે
🔹 પ્રત્યય:
-તો, -તી, -તું, -તાં
🔹 ઉદાહરણ:
હસતો માણસ
ગાતો છોકરો
દોડતી છોકરી
🔹 ઉપયોગ:
વિશેષણ તરીકે
ક્રિયાવિશેષણ તરીકે
👉 ઉદાહરણ:
“એ ગાતો ગાતો જાય છે”
2) ભૂત કૃદંત
🔹 અર્થ:
ક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ છે તે દર્શાવે છે
🔹 પ્રત્યય:
-યેલ, -એલ, -યો, -ઈ, -યું, -્યાં
🔹 ઉદાહરણ:
લખેલું પત્ર
બોલાયેલ શબ્દ
પડેલું ફળ
🔹 ઉપયોગ:
વિશેષણ
સંજ્ઞા
ક્રિયાવિશેષણ
3) ભવિષ્ય કૃદંત
🔹 અર્થ:
ક્રિયા ભવિષ્યમાં થવાની છે તે દર્શાવે છે
🔹 પ્રત્યય:
-નાર, -નારો, -નારી, -નારું
🔹 ઉદાહરણ:
આવનાર સમય
જનાર માણસ
કરનાર વ્યક્તિ
🔹 ઉપયોગ:
વિશેષણ
સંજ્ઞા
4) વિદ્યર્થ (સામાન્ય) કૃદંત
🔹 અર્થ:
👉 કર્તવ્ય, ઇચ્છા અથવા સામાન્ય ક્રિયા દર્શાવે છે
🔹 પ્રત્યય:
-વો, -વી, -વું, -વા, -વાને
🔹 ઉદાહરણ:
વાંચવું જોઈએ
ખાવું ગમે
કરવું જરૂરી છે
🔹 ખાસ નોંધ:
👉 આ કૃદંત કોઈ ચોક્કસ કાળ દર્શાવતું નથી
5) સંબંધક ભૂતકૃદંત
🔹 અર્થ:
👉 એક ક્રિયા પૂરી થઈ પછી બીજી ક્રિયા થાય તે દર્શાવે છે
🔹 પ્રત્યય:
-ઈ, -ઈને
🔹 ઉદાહરણ:
ખાઈને સુઈ ગયો
ભણીને પાસ થયો
🔸 અન્ય પ્રકાર (વિશેષ)
હેત્વર્થ કૃદંત
🔹 અર્થ:
👉 ક્રિયાનો હેતુ (purpose) દર્શાવે છે
🔹 પ્રત્યય:
-વા, -વાને, -વા માટે
🔹 ઉદાહરણ:
ભણવા ગયો
રમવા મેદાનમાં ગયો
🔹 નિષ્કર્ષ
કૃદંતો ગુજરાતી ભાષામાં અત્યંત મહત્વ ધરાવે છે.
તે વાક્યને વધુ સ્પષ્ટ, સંક્ષિપ્ત અને અભિવ્યક્તિશીલ બનાવે છે.
કૃદંતના ઉપયોગથી ભાષા વધુ અસરકારક બને છે.
📚 ટૂંકા પ્રશ્નોત્તર (Exam Ready)
🔸 1. કૃદંત એટલે શું?
👉 ક્રિયાપદ પરથી બનેલો અને અધૂરો ક્રિયા અર્થ આપતો શબ્દ કૃદંત કહેવાય છે.
🔸 2. કૃદંત કેટલા પ્રકારના છે?
👉 મુખ્ય પાંચ પ્રકારના
🔸 3. વર્તમાન કૃદંત શું દર્શાવે છે?
👉 ચાલુ ક્રિયા
🔸 4. ભૂત કૃદંત શું દર્શાવે છે?
👉 પૂર્ણ થયેલી ક્રિયા
🔸 5. ભવિષ્ય કૃદંત શું દર્શાવે છે?
👉 થવાની બાકી ક્રિયા
🔸 6. વિદ્યર્થ કૃદંત શું દર્શાવે છે?
👉 કર્તવ્ય, ઇચ્છા અથવા સામાન્ય ક્રિયા
🔸 7. સંબંધક ભૂતકૃદંત શું દર્શાવે છે?
👉 એક ક્રિયા પછી બીજી ક્રિયા
🔸 8. “ખાઈને ગયો” માં કયો કૃદંત છે?
👉 સંબંધક ભૂતકૃદંત
🔸 9. “આવનાર સમય” માં કયો કૃદંત છે?
👉 ભવિષ્ય કૃદંત
🔸 10. “વાંચવું જોઈએ” માં કયો કૃદંત છે?
👉 વિદ્યર્થ કૃદંત
📝
કૃદંત એટલે શું?
ગુજરાતી વ્યાકરણમાં ક્રિયાપદથી બનતા વિશેષણ કે ક્રિયાવિશેષણ જેવા શબ્દોને કૃદંત કહે છે.
મુખ્ય પ્રકારોમાં વર્તમાન, ભૂત, ભવિષ્ય, વિદ્યર્થ અને સંબંધક ભૂતકૃદંતનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રકારો વાક્યમાં ક્રિયાની કાળ કે અવસ્થા (ચાલુ, પૂર્ણ, સામાન્ય) દર્શાવે છે.
કૃદંતના મુખ્ય પ્રકારો તેમના પ્રત્યયો:
૧. વર્તમાન કૃદંત: ક્રિયા ચાલુ હોવાનો અર્થ દર્શાવે છે (પ્રત્યય: -તો, -તી, -તું, -તાં)
ઉદાહરણ: તે હસતો ચહેરો.
૨. ભૂતકૃદંત: ક્રિયા પૂર્ણ થઈ હોવાનો અર્થ દર્શાવે છે (પ્રત્યય: -યેલ, -એલ, -યો, -ઈ, -યું, -્યાં)
ઉદાહરણ: બોલાયેલ શબ્દ.
૩. ભવિષ્ય કૃદંત: ક્રિયા થવાની બાકી છે તે દર્શાવે છે (પ્રત્યય: -નાર, -નારો, -નારી, -નારું)
ઉદાહરણ: આવનાર સમય.
૪. વિદ્યર્થ અથવા સામાન્ય કૃદંત: ક્રિયા કરવી જોઈએ કે સામાન્ય ક્રિયા દર્શાવે છે (પ્રત્યય: -વો, -વી, -વું, -વા, -વાને)
ઉદાહરણ: તમારે હવે વાંચવું જોઈએ.
૫. સંબંધક ભૂતકૃદંત: એક ક્રિયા પૂરી થઈને બીજી ક્રિયા થાય તે દર્શાવે છે (પ્રત્યય: -ઈ, -ઈને)
ઉદાહરણ: તે જમીને સુઈ ગયો.
અન્ય નોંધપાત્ર પ્રકાર:
હેત્વર્થ કૃદંત: ક્રિયાનો હેતુ કે ઈરાદો દર્શાવે છે (પ્રત્યય: -વા, -વાને, -વા માટે)
ઉદાહરણ: તે ભણવા સ્કૂલે ગયો.
આ કૃદંતો વાક્યની રચનામાં વિશેષ અર્થ ઉમેરે છે અને ક્રિયાપદના અર્થને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે.
××××
કૃદંત એટલે શુ ? ગુજરાતી વ્યાકરણ | વર્તમાન કૃદંત | ભૂત કૃદંત | ભવિષ્ય કૃદંત
ધાતુ (એટલે કે કિયાપદના મૂળ રૂપ) ઉપરથી નામ (સંજ્ઞા) અને વિશેષણ બનાવવા માટે સંસ્કૃતમાં કત્ નામના પ્રત્યયો છે. ધાતુને કૃત્ પ્રત્યયો લાગતાં જે પદ ભને છે તે છે કૃદંત. જે પદો ક્રિયા બતાવે છે પણ ક્રેયાપદની જેમ વાક્ય બનાર્વા અર્થ પૂરો કરી શકતાં નથી તે કૃદન્ત કહેવાય છે.
ઉપરનાં 'અ' વિભાગનાં વાક્યોમાં 'જાષ છે', 'ઉઘાડી' - એ શબ્દો ક્રિયા બતાવે છે અને વાક્યનો અર્થ રો કરે છે તે ક્રિયાપદ છે. જયારે 'બ' વિભાગના વાક્યોમાં 'જતો” 'ઉવાડી' - એ શબ્દો કિયા બતાવે છે. પણ એનાથી વાક્યનો અર્થ પૂરો થતો નથી. આ રીતે, જે શબ્દો કેયા બતાવે પણ વાક્યનો અર્થ પૂરો ન કરે તેને કૃદંત કહે છે.
કૃદંતની વ્યાખ્યા
કૃદન્તની વ્યાખ્યા : “ક્રિયાપદની જેમ વર્તતાં એટલે કે કર્તા તેમ જ. કર્મ લેતાં જે ક્રિયાદર્શક પદ નામપદ કે વેશેપણ કે ક્રિયાવિશેપણની પણ કામગીરી કરે છે તેમને કૃદન્ત કહેવામાં આવે છે.'
“જે પદો ક્રિયાપદની જેમ વર્તતાં હોય અને ક્રિયાપદ સિવાયના ૫૬ પ્રકારમાં (એટલે કે નામ, વિશેષણ, ક્રિયાવિશેપણ તરીકે) પણ આવી શકતાં હોય તે પદો કૃદંત કહેવાય છે.'
કૃદંતના ઉદાહરણો-
પુંખી ઉડીને ઝાડ પર બેઠું.
બાળકો નવાં કપડાં પહેરીતે મેળામાં ગયાં,
મદારીનો ખેલ જોવાને ટીનુ દોડ્યો.
ઉપરના વાક્યોમાં 'ઉડીને' 'પહેરીને' 'જોવાને' જેવા 56 ક્રિયા સૂચવે છે. પણ ક્રિયાપદની જેમ વાક્ય બનાવી અર્થ પૂરો કરી શકતાં નથી, માટે તે કૃદન્તો છે.
કૃદંત અને તેના પ્રકારો
કૃદંતના પ્રકાર
કૃદન્તના પ્રકાર કૃદંતના મુખ્ય પાંચ પ્રકાર છે.
વર્તમાન કૃદંત
ભૂત કૃદંત
ભવિષ્ય કૃદંત
વિ્ધ્યર્થ અથવા સામાન્ય કૃદંત
સંબંધક ભૂતકૃદંત
આપણે દરેક પ્રકાર વિષે વધુ વિગતે જોઈશું.
1) વર્તમાન કૃદંત :
ધાતુને 'ત' પ્રત્યય લાગીને વર્તમાન કૃદંત બને છે. આ કૃદન્ત વિકારી કૃદન્ત છે. એ મુખ્યત્રે ક્રિયાની કોઈ પણ કાળની ચાલુ અવસ્થા દર્શાવે છે.
આ કૃદંત ક્રિયાપદ, વિશેપણ અને ક્રિયાવિશેષણ તરીકે વપરાય છે, જેમકે-
વર્તમાન કૃદંત ઉદાહરણો-
મારે ત્યાં આવતો. (કિયાપદ તરીકે
તું મોઢું રાખજો. (વિશેષણ તરીકે)
એ ગાતો ગાતો ન્હાય છે. (ક્રિયાવિશેપણ તરીકે)
ઉદ્દાહરણ તરીકે 'દોડ' ધાતુ ઉપરથી આટલાં વર્તમાન કૃદન્ત બની શકે : દોડત, દોડતો, દોડતી, દોડતા, દોડતા.
2) ભૂત કૃદંત :
ધાતુને 'થ' અથવા 'ય,શ,એલ' પ્રત્યય લાગીને ભૂતકૂદન્ત બને છે. એ વિકારી અને અવિકારી મળે છે. મુખ્યત્વે આ કૃદંત ક્રિયાની કોઈ પણ કાળની પૂર્ણ અવસ્થા દર્શાવે છે.
આ ફૃદન્ત ક્રિયાપદ તરીકે, પૂર્ણ ક્રિયાવાચક વિશેષણ તરીકે તેમ જ કિયાવિશેપણ અને સંશા તરીકે પ્રયોજાય છે. જેમકેા
ભૂત કૃદંત ઉદાહરણો-
ફૂલનો ઢગલો પડ્યો છે. (ક્રિયાપદ તરીકે)
એનો પડ્યો બોલ ઝિલાય છે. (વિશેષણ તરીકે)
ઝાડ પરથી પડેલું ફળ કોણે લીધું ? (વિશેપણ તરીકે)
રમેશ પથારીમાં પડ્યો પડ્યો વાંચે છે. (ક્રિયાપદવિશેષળ તરીકે)
તે મારું કહયું માનતો નથી. (સંજ્ઞા તરીકે)
“બોલ ધાતુનાં બોલ્ય, બોલી, બોલ્યા, બોલ્યા, બોલેલી, બોલેલ, બોલોલા, બોલેલા, બોલેલા રૂપ બને છે.
(3) ભવિષ્ય કૃદંત :
ધાતુને '-નાર-' પ્રત્યય લાગીને ભવિષ્ય કૃદંત બને છે. એ વિકારી-અવિકારી કૃદન્ત છે. મુખ્યત્વે આ. ફદન્ત કોઈ પણ કાળની અપેક્ષિત કિયા દર્શાવે છે.
આ કૃદન્ત કિયાપદ તરીકે, વિશેષજ્ન તરીકે તેમ જ કર્તુવાચક સંશઞ તરીકે આવે છે. જેમકે-
ભવિષ્ય કૃદંત ઉદાહરણો-
એ આજે મુંબઈથી આવનાર હતો. (કયાપદ તરીકે)
આવનારાં બધાં આવી ગયાં. (વિશેષણ તરીકે)
હોસ્ટેલમાં રહેનારને પ્રથમ પ્રવેશ મળશે. (સંશા તરીકે)
(4)વિધ્યર્થ અથવા સામાન્ય કૃદંત
ધાતુને 'વ' પ્રત્યય લાગીને વિદ્યર્થ ફદન્ત બને છે. આ ફૂદન્ત વિકારી છે. મુખ્યત્વે એ કયાની વિષિ- કર્તવ્યતા કે કેવળ કિયા થવાનો ભાવ દર્શાવે છે. એ ક્રિયાપદ તરીકે સંજ્ઞા વપરાય છે.
વિધ્યર્થ અથવા સામાન્ય કૃદંત ઉદાહરણો-
નવ વાગ્યે આવી જવું. (ક્રિયાપદ તરીકે)
એને પરીક્ષામાં પાસ થવું છે. (કેયાપદ તરીકે)
દવા ખાવી કોને ગમે ? (સંજ્ઞા તરીકે)
આ કૃદંત કોઈ ચોકકસ કાળના અર્થને સૂચવતું નથી. તેથી જ તેને સામાન્ય ક્રુદન્ત પરથી આટલાં સામાન્ય કૃદન્ત બની શકે, કરવુ, કરવી, કરવો, કરવા, કરવા.
××××
સંદર્ભ
https://www.gujaratispeaks.com/?m=1
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો