મજામાને ....મિત્રો હાલ-ચાલ પૂછવાથી આપણી જે પરિસ્થિતિ છે આપણા જે હાલ છે એમાં ખાસ કોઈ પરિવર્તન ભલે ન આવે પણ.... એક સંતોષ થઈ જાય છે કે દુનિયાની આ ભરી ભીડમાં કોઈક પોતાનું છે. જે આપણને પૂછે છે, કેમ છો? તમે જે રીતે હસીને મને જવાબ આપ્યો સાચું કહું એનાથી મારું દિલ ખુશ થઈ ગયું.
મારો અને તમારો આ રીતે એક નાતો જોડાઈ ગયો ; પરિચય થઈ ગયો. હવે તમારી સાથે વાતો કરવાની મને મઝા આવશે.
સૌપ્રથમ આપણી આ યુનિવર્સિટી જેના નામે ગૌરવાન્વિત છે એને યાદ કરી લઈએ. વીર નર્મદને મનોમન સ્મરણ કરીએ, નમન કરીએ. જે આપણું ગૌરવ ગાન છે; રાજ્યનું ગાન છે એની કેટલીક પંક્તિઓને સ્મરીએ..
નર્મદ એટલે જોસ્સો, નર્મદ એટલે વીરતા અને સુધારકનું, વિચારકનું એક પ્રતીક મારી સાથે તમે પણ દોહરાવજો..
જય જય ગરવી ગુજરાત.
આજે હું તમારી સામે જે વાત કરવાની છું; મારા વિચારો વ્યક્ત કરવાની છું એ વિષય છે "સાંપ્રત સમયમાં માતૃભાષાનું મહત્વ" આ વિષય કંઈ અમસ્તો મને મહેશ ડેએ નથી આપ્યો. સૌપ્રથમ તો હું આપનો આભાર વ્યક્ત કરું છું કે આવા સરસ વિષય વિશે વાત કરવાની મને તક આપી અને સૌથી સરસ આવા પ્રેક્ષકો આપ્યા આ પ્રેક્ષકો માટે મારે કશું કહેવું છે કે,
"માતૃભાષા" માતૃ અને ભાષા બે શબ્દ છે એટલે માતૃભાષાનો શાબ્દિક અર્થ થશે માતાની ભાષા. માતૃભાષા એક એવી ભાષા છે જે એક વ્યક્તિને જન્મ અથવા તો બાળપણથી પ્રાપ્ત થાય છે. બાળક શીખે છે અને અસ્ખલિત રીતે એક પ્રવાહી શૈલીમાં એ બોલી શકે છે અને આ એ ભાષા છે કે જે કોઈ પણ વ્યક્તિની સાંસ્કૃતિક અથવા તો એની જાતિગત ઓળખાણની પ્રસ્તુત કરે છે જે ખાસ કરીને એની સાથે નિકટતાથી જોડાયેલ હોય છે અને ઘણે ભાગે એ વ્યક્તિ એના પરિવાર એનો સમુદાય અને એની રોજિંદી જિંદગીના કામકાજના પ્રાથમિક સાધનના રૂપમાં એ પ્રત્યાયન સાધવા માટે એ ભાષાનો ઉપયોગ કરે છે.
માતૃભાષાને આપણે બીજા કયા નામથી ઓળખીશું તો એ શબ્દો છે મૂળ ભાષા દેશી ભાષા અથવા એને પ્રથમ ભાષા પણ કહેવાય છે માતૃભાષાને અંગ્રેજીમાં નેટિવ લેંગ્વેજ કહેવાય છે
માતૃભાષા ની પ્રથમ ભાષાના રૂપમાં બોલવા વાળાને માતૃભાષી વક્તા કહેવાય છે
માતૃભાષા એ ભાષાને કહેવાય છે કે જે માણસ જન્મ લીધા પછી સૌથી પહેલા શીખે છે માતૃભાષા વ્યક્તિની સામાજિક સાંસ્કૃતિક અને જાતિગત ઓળખ હોય છે
એનસીઈઆરટી અનુસાર માતૃભાષા ભાષાનું એ રૂપ છે જે એક બાળક પોતાની માંથી પડોશથી કે કોઈ વિશેષ ક્ષેત્ર અથવા સમાજથી શીખે છે
આપણે ભારત દેશની વાત કરીએ તો પ્રમુખ રૂપે અહીં 15 ભાષા જોવા મળે છે જેમાં હિન્દી મરાઠી બંગાળી ગુજરાતી તમિલ તેલગુ અસમ્ય પંજાબી કન્નડ મલયાલમ સિંધી ઉડિયા અને ઉર્દુ આ ભાષા પ્રમુખ રૂપે જોવા મળે છે
પરંતુ સંવિધાનમાં બીજી અન્ય ભાષાઓનો પણ સમાવેશ થયો છે
આપણી માતૃભાષા કઈ છે ગુજરાતી તો આપણે સૌથી પહેલા વિચાર કરીશું ગુજરાતી ભાષા વિશે ગુજરાતી ભાષા એ ભારત દેશના ગુજરાત રાજ્યની ઈન્ડો આર્યન ભાષા છે અને મુખ્યત્વે ગુજરાતી લોકો દ્વારા બોલાય છે
ગુજરાતી ભાષા અર્વાચી અર્વાચીન ભાષાઓ માની એક ભાષા છે ગુજરાતી ભાષાનો પ્રથમ નામ ઉલ્લેખ ભાલણે નળાખ્યાનમાં કર્યું હતું પણ આપણે સૌથી પહેલા વાત કરીએ ગુજરાત શબ્દ કઈ રીતે ઉદ્ભવ્યો આ પ્રદેશમાં પ્રવાસે આવ્યા હતા એક અરબી મુસાફર અલબરુની ઇસવીસન 1030 માં એમણે સૌ પ્રથમ ગુજરાત શબ્દનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને તે સમયે આ વિસ્તાર આબુથી જયપુર સુધી વિસ્તૃત હતો ત્યાર પછી ધીરે ધીરે સૌરાષ્ટ્ર મધ્ય ગુજરાત ઉત્તર ગુજરાત અને દક્ષિણ ગુજરાત એમાં જોડાતા ગયા. હવે આપણે જોઈએ કે આજે ગુજરાત શબ્દ છે એમાં ગુજરાત આઠ જે છે એ અરબી ભાષામાં બહુવચન માટે નો પ્રત્યય છે એટલે કે કુચરુ પ્રજા ગુર્જરોની ભૂમિ અથવા તો એમના હુકુમત નીચેની ભૂમિ હવે આપણે જોઈએ કે ગુજરાત જે શબ્દ છે એની સંભાવના જુદા જુદા વિદ્વાનોએ પોતપોતાની રીતે પ્રસ્તુત કરી છે એ પણ આજે માતૃભાષા દિવસ છે તો એની ઉજવણી નિમિત્તે આપણે જાણીશું એક શબ્દ છે ગુર્જરત્રા પરથી ગુજરતતા શબ્દ આવ્યો હોય હવે આજે ગુર્જરત્રા શબ્દ છે એના ઉલ્લેખો આપણને આઠમી સદીના જે શિલાલેખો છે એમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે પ્રાકૃત અને સંસ્કૃતના મહાવિધાન આચાર્ય મુની જીન વિજય છીએ એક શબ્દ માંથી એની સંભાવના શોધી છે જે છે ગુજજરઠ ગુજરથ પરથી શબ્દ આવ્યો ગુજરાત થ ગુજરાત પરથી આવ્યો ગુજરાત અને તેના પરથી શબ્દ ઉતરી આવ્યો છે ગુજરાત એવી સંભાવના એમને પ્રસ્તુત કરી છે ગુજરાતના જેને આપણે મહા કવિ નો વિરોધ આપી શકીએ જેને નિશ્ચિત માટે જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ પણ પ્રાપ્ત થયો હતો એવા ઉમાશંકર જોશી એ ગુજરાત શબ્દની સંભાવના પ્રસ્તુત કરતા એમણે જણાવ્યું કે ગુજજર વત્તાલાટ ગુજ્જર રાત પછી ગુજરાત અને એના પરથી ગુજરાત શબ્દ ઉતરી આવ્યો છે એવી સંભાવના એમણે પ્રસ્તુત કરી આ તો થઈ ગુજરાત શબ્દની નો ઉદભવ અથવા તો એ શબ્દ કઈ રીતે ઉતરી આવ્યો એની વાત હવે આપણે જોઈએ કે ગુજરાતી ભાષા શબ્દનો ઉલ્લેખ સૌપ્રથમ કોણે કર્યો જોકે ગૌ મે થોડીક વાતો તમને એના વિશે કરી છે છતાં આપણે જરા જોઈએ એના વિશે પદ્મનાભે કાનડે પ્રબંધમાં પ્રાકૃત બંધ તરીકે ગુજરાતી ભાષાનો પ્રયોગ કર્યો છે જોકે એમાં સ્પષ્ટ રીતે ગુજરાતી ભાષા નો ઉલ્લેખ થયો નથી ત્યાર પછી સૌપ્રથમ ભાલણે અપભ્રમશ સાથે ગુજરાતી ભાષાનો પ્રયોગ નળાખ્યાનમાં કર્યો એમણે કહ્યું ગુરુ પદ પંકજ ને પ્રણામો બ્રહ્મસુતાને ધ્યાન મનોહર કામ તો અહીંયા પહેલીવાર શું કહે છે ગુજરભાએ લલરાના ગુણ મનોહર ગામ તો પહેલીવાર ગુજરભાખા શબ્દ પ્રયોજાયો છે અને સૌ પ્રથમ એનો પ્રયોગ કર્યો છે ભાલણે ત્યાર પછી પ્રેમાનંદે સ્પષ્ટ રૂપથી ગુજરાતી ભાષાનો સૌપ્રથમ પ્રયોગ કર્યો છે એમણે નાગ દમણમાં લખ્યું છે હૃદય ઉપરની મહારે અભિલાષા હૃદય ઉપરની મારી અભિલાષા તત્કાલીન ગુજરાતી છે ઉપરની મહારે અભિલાષા બાંધવું નાગ દમણ ગુજરાતી ભાષા દશમ સ્કંધમાં આ રીતે એમણે સ્પષ્ટ રૂપથી ગુજરાતી ભાષાનો પ્રયોગ કર્યો છે આ રીતે ગુજરાતી ભાષાનો શબ્દ પ્રયોગ ઈસવીસન 14 થી 14001,456 થી શરૂ થાય છે આ જાણવું પણ એટલું જ રસપ્રદ બની રહે છે જ્યારે આપણે ગુજરાતી ભાષા કે માતૃભાષા વિશેની વાત કરતા હોઈએ અને સામે તમારા જેવા સરસ સમજદાર અને બહુશ્રુત એવા વિદ્વાન પ્રેક્ષકો હોય તો આ વાત કરવાની પણ મજા અનોખી હોય છે
હા માતૃભાષા દિવસ વિશ્વ માતૃભાષા દિવસ ક્યારે ઉજવવામાં આવે છે 21મી ફેબ્રુઆરીએ માતૃભાષા દિવસ વિશ્વ માતૃભાષા દિવસ ઉજવવામાં આવે છે 17 નવેમ્બર 1999 એ યુનેસ્કોએ એને મંજૂરી આપી હતી. 21 ફેબ્રુઆરી 1952 ના દિવસે બંગાળમાં વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની ભાષાના અધિકાર માટે લડત કરી આજ દિવસને યુનેસ્કોએ આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષા દિવસ તરીકે જાહેર કર્યો આ આંતરરાષ્ટ્રીય માતૃભાષા ઉજવણીનો ઉદ્દેશો છે એનો ઉદ્દેશ છે કે વિશ્વની ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિનું સન્માન કરવાનું છે આ દિવસ ઉજવણીનો ઉદ્દેશ્ય વિશ્વભરમાં ભાષાગત અને સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્ય અને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે અને વિશ્વની જે જુદી જુદી માતૃભાષાઓ છે એના પ્રત્યે લોકોને જાગૃત કરવાનો છે
હવે આપણે વાત કરીશું નવી શિક્ષણનીતિ અને માતૃભાષા વિશે
1961ભારતીય રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓની બેઠકમાં ત્રણ ભાષા સૂત્રને અમલમાં મૂકવા માટે એક મતિ સર્જાઈ આ સૂત્રનો હેતુ માત્ર ભાષા શિક્ષણ પર મર્યાદા મૂકવાનું નહોતો પણ દેશમાં વિકાસશીલ જ્ઞાન આધારિત અને ભાવનાત્મક એકતાની મજબૂત કરવા માટે એક પ્રારંભિક બિંદુ તરીકે કામ કરવાનું હતું
એન ઈ પી 2020 અને ત્રણ ભાષા સૂત્ર રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિકતિ 2020 દ્વારા ત્રણ ભાષા સૂત્રને પુનઃ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે જેથી ભારતમાં બહુ ખંડીયતા વધે અને રાષ્ટ્રીય એકતા મજબૂત બને? જો કે આ પગલાથી ત્રણ ભાષા સૂત્રને લઈને ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે હવે આપણે જાણીએ કે ત્રણ ભાષા સૂત્ર શું છે ત્રણ ભાષા સૂત્ર અનુસાર દરેક ભારતીય વિદ્યાર્થીએ ત્રણ ભાષાઓ શીખવી જોઈએ એક ભારતીય માતૃભાષા હિન્દી બે એક પ્રાદેશિક ભાષા અને ત્રણ અંગ્રેજી ભાષા આ સૂત્ર સરકારી અને ખાનગી બંને શાળાઓને લાગુ પડે છે અને શિક્ષણનું માધ્યમ આ ત્રણ ભાષાઓમાંથી કોઈ પણ હોઈ શકે
1968 ની રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનીતિ દ્વારા ત્રણ ભાષા સૂત્ર રજૂ થયું હતું જે અનુસાર હિન્દી અને અંગ્રેજી સિવાય ત્રીજી ભાષા પણ હોય જે આધુનિક ભારતનો ભાગ હોય અને શિક્ષણ માટે ઉપયોગમાં લેવાય ખાસ કરીને હિન્દી બોલતા રાજ્યોમાં હવે આજે ત્રણ ભાષા સૂત્રો છે એમના હેતુઓ કયા કયા છે પહેલું તો બહુ ખંડીયતા ને પ્રોત્સાહન આપવું બીજું વિદ્યાર્થીઓને દેશભરમાં સરળતાથી સંવાદ કરવા માટે સક્ષમ બનાવવું ત્રીજુ વિભિન્ન ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિઓ વિશે જાગૃતિ વધારવી ત્રીજુ ભાષાકીય વિવિધતાની માન્યતા આપીને રાષ્ટ્રીય એકતા મજબૂત બનાવી
અને લાભો વિશે જ આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ કે જેમાં ભાષા અને જુદાપણું ઘટાડીને સમગ્ર દેશમાં વધુ અસરકારક સંવાદને સુલભ બનાવે છે અંગ્રેજી ભાષા સાથે સ્પર્ધાત્મકતા વધારે છે જે કરિયર અને જોબ માર્કેટ માટે લાભદાયી છે વળી વિભિન્ન ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિઓ માટે માન અને આદર વધારવા પ્રોત્સાહિત કરે છે પ્રાદેશિક ભાષાઓને પ્રોત્સાહન આપે છે તેમની સંરક્ષણ અને સજાતીયતા માટે મદદરૂપ થાય છે બહુભાષીય શિક્ષણ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓનું જ્ઞાનાત્મક વિકાસ થાય છે હવે આમાં આપણે જોઈએ તો નવી શિક્ષણનીતિ 2020 અંતર્ગત ત્રણ ભાષાનું સૂત્ર છે અમલમાં છે એમાં પહેલું તો પ્રારંભિક બાળ શિક્ષણ ત્રણથી આઠ વર્ષના બાળકો માટે માતૃભાષા અથવા પ્રાદેશિક ભાષામાં શિક્ષણ આપવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે બીજું એમાં લવજીકતા પણ છે વિદ્યાર્થી પોતાનું તૃતીય ભાષા વિષય તરીકે અંગ્રેજી અથવા અન્ય કોઈપણ ભાષા પસંદ કરી શકે છે બિન હિન્દી રાજ્યએ હિન્દી લાડવામાં આવે એવી ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી હતી જેના કારણે રાજ્યોને પોતે પસંદગી કરવાની પણ મંજૂરી આપવામાં આવી છે ઉપરાંત ત્રીજો શિક્ષકો માટે તાલીમ બહુભાષીય શિક્ષણ માટે શિક્ષકોને વિશેષ તાલીમ આપવામાં આવશે સ્થાનિક ભાષાઓ જાણતા શિક્ષકોની ભરતી માટે ખાસ પ્રયાસો કરવામાં આવશે ખોટું છે પરીક્ષા પદ્ધતિ વિદ્યાર્થીઓની ત્રણેય ભાષાઓની સમજ અને પ્રભુત્વ માટે મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે પછી પાંચમું છે ઓનલાઇન સાધનો માતૃભાષામાં ડિજિટલ શિક્ષણ સામગ્રી ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે ત્રણ ભાષાના સૂત્રનો ઇતિહાસ 1968 ની રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનીતિ પહેલા ભારતના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં ભિન્ન શૈક્ષણિક પદ્ધતિઓ હતી હિન્દી બોલતા પ્રદેશોમાં હિન્દી મુખ્ય શિક્ષણ માધ્યમ હતું જ્યારે અન્ય રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક ભાષા અને અંગ્રેજી ઉપયોગમાં હતી. રાજ્યો વચ્ચે સંવાદમાં અવરોધ થતાં ગુંચવણ ઊભી થઈ હતી. 1968ની રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ અને ત્રણ ભાષા સૂત્ર પરિણામે નવી શિક્ષણનીતિ 1968 મુજબ હિન્દી અને અંગ્રેજી ઉપરાંત ત્રીજી ભાષાનું શિક્ષણ અનિવાર્ય બનાવ્યું હિન્દી બોલતા રાજ્યોમાં ત્રીજી ભાષા તરીકે કોઈ અન્ય ભારતીય ભાષાનું શીખવવું ફરજિયાત કરાયું હિન્દી રાજ્યમાં ત્રીજી ભાષા તરીકે હિન્દી અંગ્રેજી અથવા કોઈપણ અન્ય ભારતીય ભાષા શીખવી શકાશે 1986 ની રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનીતિ 1968 ની નીતિમાં કોઈ ફેરફાર કર્યા વગર ત્રણ ભાષા સૂત્ર ચાલુ રાખવામાં આવ્યું
પ્રાથમિક શિક્ષણમાં માતૃભાષા નું મહત્વ વધારવામાં આવ્યું છે શિક્ષણના માધ્યમ તરીકે માતૃભાષા સ્થાનિક ભાષા અથવા પ્રદૂષિત ભાષાનો ઉપયોગ ઓછામાં ઓછી પાંચમી ધોરણ સુધી અથવા આઠમી ધોરણ સુધી કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે રાષ્ટ્રીય એકતા અને બહુભાસી હતા ત્રણ ભાષા સૂત્રનો અમલ રાષ્ટ્રીય એકતા ને પ્રોત્સાહન આપવા અને વિવિધ ભાષાઓ માટે સમાન અવકાશ આપવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે કરવામાં આવે છે દક્ષિણ ભારત ભાષા અને પૂર્વીય રાજ્યોમાં હિન્દી લાધવાની ભીતિ છે ભય છે એની પી 2020 રાજ્ય સરકારોને પોતાની નીતિ ગોઠવવાની સ્વતંત્રતા આપે છે જેથી આ પ્રકારની ચિંતાઓ ઓછી થાય તો આ એક સરકારશ્રીનું ખૂબ જ સરાહનીય પગલું છે કે જેમાં બાળકને માતૃભાષામાં જ પ્રાથમિક કક્ષા સુધી શિક્ષણ આપવા માટે સૂચન કરવામાં આવ્યું છે અને તે ખૂબ જ અસરકારક છે આપણે સરકારશ્રીના પગલાને બિરદાવવું જોઈએ જે ખરેખર ખૂબ જ સરાહનીય છે આજે માતૃભાષા દિવસે આપણે આ વાતને એટલા માટે જ મળીએ છીએ
ભારત દેશ આઝાદ થયો અંગ્રેજો જતા રહ્યા એક બહાર ગયો ગુલામીમાંથી આપણે આઝાદ થયા પરંતુ આપણી માતૃભાષા હોય કે દેશી ભાષા હોય એ મૂળ છે સમજો તો એ પ્રત્યારોપણ નથી પરંતુ સરકારશ્રીના આ સરાહનીય પગલા દ્વારા ધીરે ધીરે માતૃભાષા તરફ દેશીએ સંસ્કૃતિ તરફ આપણે પાછા વળી રહ્યા છીએ આપણું જનમ માનસ ભારત એના ઐતિહાસિક અને પાછું મળશે ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા ને સંજીવની મળશે સરકાર અત્યારે પ્રાથમિક શિક્ષણ તો માતૃભાષામાં જ થાય એવો પ્રયાસ કરે છે તેને આપણે બિરદાવીએ છીએ સાચું પૂછો તો આપણે સુરતી દ્રશ્ય થઈ ગયા હતા ગુલામીને કારણે હજારો વર્ષો પહેલા તે તરફ આપણા ભવ્ય વારસા તરફ આપણે આ પગલાની લીધે પુનઃ ફરી રહ્યા છીએ એ ખૂબ મહત્વની વાત છે વિશ્વ દરબારમાં બીજી ભાષાનું મહત્વ છે પણ માતૃભાષા ની કિંમતે નહીં માતૃભાષા તો આપણું ઓળખ પત્ર છે અને સંસ્કૃતિની રીત છે કહ્યું હતું તમે બોલો તેથી હું તમને ઓળખી શકું આ વાત માત્ર વ્યક્તિગત ઓળખ માટે નથી પરંતુ ભાષા અને સંસ્કૃતિ માટે નહીં પરંતુ ભાષા અને સંસ્કૃતિ માટે પણ એટલી જ મહત્વ પૂર્ણ છે
વિદ્યાર્થી મિત્રો તમે જાણો છો કોવિડ 19 અને માતૃભાષા શિક્ષણ પર એની થયેલી અસરો કોવિડ 19 મહામારી દરમિયાન શાળાઓના બંધ થવાની લીધે દુનિયાભરમાં શિક્ષણમાં અસમાનતાઓ વધુ તીવ્ર થઈ હતી. વિશ્વભરમાં શાળાઓ સરેરાશ 20 અઠવાડિયા સુધી બંધ રહી હતી જ્યારે કેટલીક જગ્યાએ તો 70 અઠવાડિયા સુધી શાળાઓ બંધ રહી હતી જે એક આખા શૈક્ષણિક વર્ષ કરતાં વધુ છે બંધબેસતી સ્થિતિનો સૌથી વધુ અસર કરશે વર્ગ પ્રાથમિક અને બીજા ક્રમેના શાળાના વિદ્યાર્થીઓ જાતિ જાતિની ભાષાઓ બોલતા સમુદાયો અને પછાત વર્ગના શીખનારાઓ હતા. ઘણા દેશોમાં દુરસ્ત શિક્ષણ અને શીખવા માટેના સાધનો કાર્યક્રમ અને સામગ્રી મુખ્યત્વે રાષ્ટ્રીય અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ હતા જ્યારે શીખવાની સામગ્રી શીખનારાઓની માતૃભાષામાં ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે શીખવા માટે અવરોધો ઊભા થાય છે શાળાઓ છોડવાનો દર વધતો જાય છે અને વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ પ્રત્યેથી વંચિત થવું પડે છે
આજે મોટાભાઈ ડિજિટલ વિભાજન દર્શાવે છે કે કનેક્ટિવિટી શિક્ષણનો અધિકાર સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ બની ગઈ છે ડિજિટલ શિક્ષણ સામગ્રી નો અભાવ અસમાનતા પછાત વર્ગ અને શૈક્ષણિક બહિષ્કૃતને વધારે ગંભીર બનાવે છે આ વર્ષની આંતરરાષ્ટ્રીય માતૃભાષા દિવસની થીમ "બહુખંડીય શિક્ષણ માટે ટેકનોલોજી નો ઉપયોગ" છે જે છેલ્લા બે વર્ષના અનુભવોની સમીક્ષા કરવા અને શીખવવાની નવી તક આપવા માટેનો અવસર છે.
આપણે ઉચ્ચ શિક્ષણ અને માતૃભાષા વિશે પણ વાત કરીએ તો એમાં સ્થાન્ય ભાષામાં શિક્ષણને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે
એક સ્થાને ભાષામાં શિક્ષણ સ્થાનીય ભાષામાં શિક્ષણનું મહત્વ
માતૃભાષા કે સ્થાનિક ભાષામાં શિક્ષણ આપવા પરથી વિદ્યાર્થીઓની સમશક્તિ અને શીખવાની ક્ષમતામાં સુધરે છે ખાસ કરીને સામાજિક અને આર્થિક રીતે પછાત જૂથોના વિદ્યાર્થીઓને મોટુ લાભ મળશે આ પ્રયાસથી ઉચ્ચ શિક્ષણમાં કુલ નોંધણી દર જીઈઆર 27% થી વધીને 50% સુધી પહોંચાડવાનો લક્ષ્યાંક છે માતૃભાષા કે સ્થાનીય ભાષામાં શિક્ષણ અને ઉત્તેજન આપવા માટે વિદ્યાર્થીઓની સમજ અને શીખવાની ક્ષમતા બહેતર થાય છે સામાજિક અને આર્થિક રૂપથી વંચિત સમૂહોના વિદ્યાર્થીઓને આનાથી લાભ મળશે અને તે ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સકલ નામાંકન અનુપાત જીઈઆર નો 27% થી વધીને ૫૦ ટકા સુધી લઈ જવામાં મદદ મળશે
2. શૈક્ષણિક સામગ્રી અને પરીક્ષા યુનિવર્સિટીઓએ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ સ્થાનિક ભાષામાં પાઠ્યપુસ્તકો અને અભ્યાસ સામગ્રી ઉપલબ્ધ કરવા માટે પ્રયત્નશીલ થવું જોઈએ રહેલી અભ્યાસ સામગ્રીને સ્થાનિક ભાષામાં અનુવાદ કરવાનું અને નવી સામગ્રી લખવાનો મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે ભલે અંગ્રેજી માધ્યમમાં હોય અભ્યાસક્રમ તેમ છતાં વિદ્યાર્થીઓને પરીક્ષામાં સ્થાનિક ભાષામાં ઉત્તર લખવાની મંજૂરી આપવામાં આવવી જોઈએ
માહિતી સંકલન અને રિપોર્ટિંગ યુનિવર્સિટી અને સ્પષ્ટ સૂચના આપવામાં આવી છે કે તેઓ અલગ અલગ વિષયોની તે પાઠ્યપુસ્તકોની યાદી તૈયાર કરે છે હાલમાં સ્થાનિક ભાષામાં ઉપલબ્ધ છે અને જેની જરૂર છે એ ફેકલ્ટી કે વિદ્વાનોની યાદી તૈયાર કરવી જે સ્થાનિક ભાષામાં નવી શૈક્ષણિક સામગ્રી લખી શકે અથવા અનુવાદ કરી શકે તો સ્થાનિક ભાષામાં પાઠ્યપુસ્તકો પ્રકાશિત કરી શકે તેવા પ્રકાશકોની સૂચિ તૈયાર કરવી સમગ્ર માહિતી એક્સેલ ફોર્મેટમાં તૈયાર કરવી google ફોર્મ માં અપલોડ કરવાની સૂચના આપવામાં આવી છે
બે શૈક્ષણિક સામગ્રી અને પરીક્ષા વિશ્વવિદ્યાલયો ને પાઠ્યપુસ્તકો અને અધ્યયન સામગ્રી સ્થાન્ય ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા છે પાઠ્યપુસ્તકો અને અધ્યયન સામગ્રીઓના અનુવાદ કરવા અને સ્થાનીય ભાષામાં નવી સામગ્રી લખવાની આવશ્યકતા પર જોર આપવામાં આવ્યું છે પરીક્ષાઓના વિદ્યાર્થીઓના પરીક્ષામાં ઉત્તર સ્થાનીય ભાષામાં લખવાની અનુમતિ આપવાનો સુજાવ આપવામાં આવ્યો છે ભલેને પાઠ્યક્રમ અંગ્રેજી માધ્યમમાં હોય ત્રણ જાણકારી સંકલન અને રિપોર્ટિંગ વિશ્વવિદ્યાલયો થી આ જાણકારી માંગવામાં આવી છે કે કયા વિષયોના પુસ્તકો સ્થાનીય ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે અને બીજા કોની આવશ્યકતા છે કયા શિક્ષકો વિદ્વાનોની પાસેથી સ્થાન્ય ભાષામાં પાઠ્ય સામગ્રી લખાવાની અથવા અનુવાદ કરવાની ક્ષમતા છે સ્થાનીય ભાષામાં પાઠ્યપુસ્તકો પ્રકાશિત કરવા માટે ઉપલબ્ધ પ્રકાશકોની સૂચિ મંગાવવામાં આવી છે વિશ્વવિદ્યાલયો ને આ રિપોર્ટ તૈયાર કરી એક google ફોર્મ ના માધ્યમથી જમા કરાવવાનું કહેવામાં આવ્યું છે
માતૃભાષા દિવસ દર વર્ષે 21 ફેબ્રુઆરીએ આંતરરાષ્ટ્રીય માતૃભાષા દિવસ ઉજવવામાં આવે છે જે વિશ્વભરમાં ભાષાકીય અને સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્યતા અને એના એની વિસ્તૃતિને પ્રોત્સાહિત કરવા અને વિવિધ માતૃભાષો પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવા માટે સમર્પિત છે માતૃભાષા આપણા જીવનમાં મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે માત્ર સંચા નું સાધન જ નહીં પણ આપણા સંસ્કાર મૂલ્યો અને ઓળખનું પ્રતિબિંબ પણ છે
માતૃભાષાને જાળવી રાખવા માટે આપણે શું કરવું જોઈએ સૌથી પહેલા તો ઘરમાં માતૃભાષા બોલવી જોઈએ સવારે સાંજે શાળા કોલેજમાં માતૃભાષા માટે ગૌરવ અનુભવો શરૂ કરવું જોઈએ ઘરમાં મિત્રોમાં અને કામકાજમાં માતૃભાષાને વધારે ઉપયોગમાં લો આ બાળકને પ્રથમ શિક્ષણ માતૃભાષામાં જ આપવું. માતૃભાષા નું સાહિત્ય લોકગીતો કવિતાઓ વાંચો બાળકોએ ટૂંકી વાર્તાઓ વાંચવી જોઈએ યુવાઓએ નવલકથા ફિક્સન કે અન્ય સાહિત્ય માતૃભાષામાં વાંચવું જોઈએ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે બ્લોગ youtube સોશિયલ મીડિયા દ્વારા માતૃભાષા માટે અવાજ ઉઠાવો માતૃભાષાના સાહિત્ય માટે ઈ બુક અને ઓડિયો બુક ની પ્રોત્સાહન આપો. નવી શિક્ષણનીતિ 2020 એ પણ માતૃભાષાના શિક્ષણ ઉપર ભાર મૂક્યો છે શિક્ષકો અને વાલીઓએ પણ માતૃભાષાના મહત્વ માટે મજબૂત ભૂમિકા ભજવી જોઈએ યુવાઓએ ખાસ અને તમામ જેવો whatsapp facebook instagram પર ગુજરાતી લખવાનું શરૂ કરવું જોઈએ ગુજરાતી ભાષા માટે ગૌરવ અનુભવો માતૃભાષા એ માતા જેટલી જ પ્રિય છે સૌ એકી સાથે બોલો હા અમે ગુજરાતી છીએ અમને માતૃભાષા માટે ગર્વ છે માતૃભાષા માટે ઉકેલ અને સંકલ્પ
માતૃભાષા માટે ની આજની સ્થિતિ અને પડકારો જે છે એના વિશે જો આપણે વાત કરીએ તો આપણે અન્ય ભાષાઓને વધારે મહત્વ આપીએ છીએ તેથી માતૃભાષા પાછળ રહી જાય છે બાળકોને યુવાનો માટે માતૃભાષા ગૌણ બની ગઈ છે ભારતીય શૈક્ષણિક તંત્ર ધીમે ધીમે અંગ્રેજી પ્રમુખ બની રહ્યું છે યુનેસ્કોના રિપોર્ટ મુજબ દર બે અઠવાડિયે એક ભાષા વિરુદ્ધ થાય છે ભાષા નષ્ટ થાય છે તો સાથે સાથે તેની સંસ્કૃતિ અને પરંપરા પણ નાશ પામે છે
આજે ગુજરાતી શાળાઓ ઓછી થઈ રહી છે અને અંગ્રેજી શાળાઓમાં બાળકો પ્રવેશી રહ્યા છે
માતા પિતા પણ બાળકને માતૃભાષામાં બોલે એના કરતા વિશ્વભાષા બોલે તો વધારે ખુશ થાય છે
માતૃભાષામાં શીખવામાં મગજ વધુ ઝડપી અને સ્વાભાવિક રીતે શીખે છે
ચીન, ચાઈનીઝ જાપાનમાં જાપાનીઝ ફ્રાન્સમાં ફ્રેન્ડ જર્મનીમાં જર્મન ઇઝરાયેલમાં જાપાન ફ્રાન્સ જર્મની જાહેર પોતાની ભાષા જાળવી રાખી છે
માતૃભાષા ની વિશેષતાઓ બાળકના સમગ્ર વ્યક્તિત્વના વિકાસમાં મદદરૂપ થાય છે આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા છે માતૃભાષા આપણને પોતાના પર્યાવરણ થી અવગત કરાવે છે માતૃભાષામાં માધુરી અને પૂર્ણતાની અનુભૂતિ થાય છે આ પ્રાથમિક શિક્ષણનો મુખ્ય આધાર છે માતૃભાષામાં પોતાની કહેવતો લોક કથાઓ કથાઓ ઉખાણા રૂઢિપ્રયોગો હોય છે જેનો સીધો સંબંધ આપણી સ્મૃતિભૂમિ સાથે હોય છે માતૃભાષાના માધ્યમથી લોકોની વાસ્તવિક આવશ્યકતાઓના ગીત નૃત્ય નાટક કવિતા વગેરેને માધ્યમથી વ્યક્ત કરવામાં આવે છે માતૃભાષા બાળકના ભાવનાત્મક વિકાસમાં એક ઉપકરણના રૂપમાં કામ કરે છે જે જીવનના સંજ્ઞાત્મક પહેલું ચિત્ર છે માતૃભાષા બાળકની કલ્પના અને એની લેખન પ્રવૃત્તિઓને જાગૃત કરે છે અને એને સ્વતંત્ર રૂપ થી સાહિત્ય નિર્માણને માટે પ્રેરિત કરે છે અભિવ્યક્તિમાં સહજતા અને પ્રભાવ ઉત્પાદકતા લાવે છે આ સામાજિક અને રાષ્ટ્રીય એકતા નું પ્રતીક છે રચનાત્મક શક્તિનો વિકાસ કરે છે આ વ્યવહારમાં પરિવર્તન લાવે છે માતૃભાષા ન કેવળ સંચારનું માધ્યમ છે પરંતુ સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યોનું વાહક પણ છે
વ્યક્તિઓ માટે એકથી વધારે મૂળ ભાષાઓ હોવાનો સંભવ છે તેઓ બે કે બેથી વધારે ભાષાઓને અસકલિત બોલતા બોલતા મોટા થયા હોય મૂળ ભાષાઓ સાંસ્કૃતિક વિરાસતનો એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓને સુરક્ષિત રાખવામાં મદદ કરી શકે છે જે લોકો પોતાની મૂળ ભાષા ખોઈ નાખે છે એને પરિવાર અને સમુદાયના સદસ્યો સાથે સંવાદ કરવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે સાથે જ સાંસ્કૃતિક ઓળખને પણ નુકસાન થાય છે એક વયસ્કના રૂપમાં એક મૂળ ભાષા શીખવી સંભવ છે પરંતુ એક બાળકના રૂપમાં ભાષા શીખવાથી વધારે પડકારરૂપ રહે છે દુનિયામાં સાત હજારથી વધારે ભાષા બોલાય છે જેમાં કેટલીક વૈશ્વિકરણ શહેરીકરણ અને અન્ય કારણોને કારણે વિરુદ્ધ થવાની ધાર ઉપર છે
કેટલાક પ્રશ્ન માતૃભાષા કોને કહેવાય છે મૂળ ભાષા એટલે કે માતૃભાષા એક એવી ભાષા છે જેને એક વ્યક્તિએ જન્મ અથવા બાહ્યવસ્થાથી શીખી છે અને અસકલિકા બોલે છે આ એ ભાષા છે જે કોઈ વ્યક્તિની સાંસ્કૃતિક અને જાતિ ઓળખની સાથે સૌથી વધારે નિકટતાથી જોડાયેલી હોય છે બે માતૃભાષી વક્તા શું છે? એક દેશી વક્તા એ વ્યક્તિ હોય છે જેણે એક ભાષાને પોતાની પહેલી ભાષાના રૂપમાં શીખી છે સામાન્ય રીતે જન્મથી કે સંચારના પ્રાથમિક સાધનના રૂપમાં ઉપયોગ કરે છે ત્રણ માતૃભાષા બોલવાના કયા કયા ફાયદા છે મૂળ ભાષા બોલવાથી લોકોને પોતાના પરિવાર અને સમુદાયની સાથે બહેતર સંવાદ કરવા સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓને બનાવી રાખવા અને સંજ્ઞાત્મક વિકાસમાં સુધારો કરવામાં મદદ મળી શકે છે ચાર શું કોઈની એટલી વધારે માતૃભાષા હોઈ શકે છે હા આ સંભવ છે કે કોઈ પાસે એક કે વધારે મૂળ ભાષાઓ હોય છે જો એ તે નાની ઉંમરથી જ બે કે બેથી વધારે ભાષાઓને ધારા અસકલિત રીતે બોલતા મોટા થાય છે પાંચ શું કોઈની મૂળભાષા ખોવાઈ જવાની વિરુદ્ધ થઈ જવાની સંભાવના છે એની મૂળ ભાષા ગુમાવી દેવાની સંભાવના છે જો નિયમિત રૂપથી એનો ઉપયોગ કરવો બંધ કરી દે છે અને કોઈ બીજી ભાષા બોલવી શરૂ કરી દે તો છ શું કોઈ વયસ્ક મોટી ઉંમરે મૂળ ભાષા શીખી શકે છે હા ભાષા કક્ષાઓ વિસર્જન વિવિધ કાર્યક્રમો અને અન્ય ભાષા શીખવાની પદ્ધતિઓના મધ્યમથી એક વયસ્કના રૂપમાં મૂળ ભાષા શીખવી સંભવ છે સાત કોઈ ભાષાના ગેર માતૃભાષી વક્તા હોવાની કોઈ પડકારો હોય છે એક ગેર માતૃભાષી વક્ત હોવાની થી કેટલાક પડકારોમાં ઉચ્ચારણ વ્યાકરણ અને સાંસ્કૃતિક બારીકીઓને સમજવામાં મુશ્કેલીઓની સાથે સાથે ભાષા પ્રવીણતા વિશે આત્મજાગ્રતા યા સુરક્ષિત મહેસુસ કરવું
માતૃભાષા
વીર નર્મદ આપણી વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટી તેમના નામે ગૌરવ વાનવી જ છે એમણે ગુજરાતી ભાષાને ગૌરવ અપાવ્યું
જય જય ગરવી ગુજરાત જય જય ગરવી ગુજરાત પરભાત જય જય ગરવી ગુજરાત ધ્વજ પ્રકાશે જનરલ કસુંબી પ્રેમ શૌર્ય અંકિત તું નીચે સંતતિ સૌને પ્રેમભક્તિ ની રીત ઊંચી તુજે સુંદર જાત જય જય ગરવી ગુજરાત
કવિ અંધેશ્વર ફરામજી ખબરદાર જ્યાં જ્યાં વસે એક ગુજરાતી ત્યાં ત્યાં સદા કાળ ગુજરાત જ્યાં જ્યાં બોલાતી ગુજરાતી ત્યાં ત્યાં ગુર્જરીની મોહલાત
નીજ ભાષા ઉન્નતી છે બધી જ ઉન્નતીનો મૂળ બિનજભાષા જ્ઞાન થી મટેના હૃદય નું શું િશ્ચંદ્ર
રાષ્ટ્રપતિ અબ્દુલ કલામે કહ્યું હતું કે હું સારો વૈજ્ઞાનિક એટલા માટે બન્યો કેમ કે મેં ગણિત અને વિજ્ઞાનનું શિક્ષણ માતૃભાષામાં મેળવ્યું હતું
માતૃભાષા એ ફક્ત ભાષા નથી એ લાગણી છે
બાળક જ્યારે જન્મે છે ત્યારે પ્રથમ માતૃભાષા સાંભળે છે હસે છે રડે છે
માતૃભાષામાં માતાજીનો જ પ્રેમાળ સહજ સ્પષ્ટ હોય છે
નેલ્સન મંડેલા ની આ પ્રખ્યાત ઉક્તિ છે
(જો તમે કોઈ વ્યક્તિ સાથે તે ભાષામાં વાત કરો કે જે તે સમજતો હોય, તો તે તેના મગજ સુધી પહોંચે છે. પણ જો તમે તેની માતૃભાષામાં વાત કરો, તો તે સીધું તેના હૃદય સુધી પહોંચે છે.)
એક સંશોધન કહે છે કે વિદ્યાર્થીઓ જે વિદ્યાર્થીઓ માતૃભાષામાં અભ્યાસ કરે છે તેઓ અન્ય ભાષાઓમાં પણ વધુની પૂરતા મેળવે છે
રવીન્દ્રનાથ ટાગોર અને માતૃભાષા
રવીન્દ્રનાથ ટાગોર માતૃભાષાને માનવ મન અને સંસ્કૃતિનો મૂળભૂત આધાર માનતા. એમણે કહ્યું હતું:
"માતૃભાષા એ માત્ર અભિવ્યક્તિનું સાધન નથી, તે આપણા વિચારનું સ્વતંત્રતા અને સર્જનાત્મકતાનું માધ્યમ છે."
તેમણે વધુમાં આ પણ કહ્યું હતું:
"જે રાષ્ટ્ર પોતાની ભાષાને સાચવી શકતું નથી, તે પોતાની સંસ્કૃતિ અને ઓળખ પણ ગુમાવી બેસે છે."
---
મહાત્મા ગાંધી અને માતૃભાષાનું મહત્વ
ગાંધીજી માતૃભાષાને રાષ્ટ્રની શિસ્ત અને વિકાસ માટે આવશ્યક માનતા. એમણે બાર મુકતા કઈ મહત્વની વાતો કહી, તે અહીં રજૂ કરું:
1. "માતૃભાષા વિના માનસિક વિકાસ અસમંભવ છે."
2. "બાળક માટે માતૃભાષામાં શીખવું એટલું જ કુદરતી છે જેટલું માતાનો દૂધ પીવું."
3. "જે લોકો પોતાની ભાષાને ભુલાવા માને છે, તેઓ પોતાનું અસ્તિત્વ ગુમાવી બેસે છે."
4. "રાષ્ટ્રની સાચી ઉન્નતિ તેના નાગરિકોની ભાષાની સમૃદ્ધિ પર આધાર રાખે છે."
5. "અંગ્રેજી ભણવાનું ખોટું નથી, પણ માતૃભાષાને ઉપેક્ષિત કરવું રાષ્ટ્રવિરોધી છે."
6. "માતૃભાષા એ ન केवल ભાવના અને સંસ્કૃતિનું માધ્યમ છે, પણ તે સ્વાભિમાન અને આર્થિક પ્રગતિનું પણ મિશન છે."
7. "ભાષા એ માત્ર વાતચીતનું સાધન નથી, તે સંસ્કૃતિ અને વળગણનું પણ પ્રતિક છે."
8. "જ્યાં માતૃભાષાનું મહત્વ હૃદયપૂર્વક માનવામાં આવે, ત્યાં જ સાચું શિક્ષણ અને પ્રગતિ શક્ય બને."
9. "સ્વરાજ્ય માત્ર રાજકીય સ્વતંત્રતા નથી, તે ભાષિક અને સાંસ્કૃતિક સ્વતંત્રતા પણ છે."
10. "જ્યાં સુધી એક રાષ્ટ્ર પોતાની ભાષાને સન્માન આપતું નથી, ત્યાં સુધી તેનું રાષ્ટ્રત્વ અસલ નથી."
11. "એક શિક્ષણ પદ્ધતિ જે માતૃભાષાને અવગણે, તે ક્યારેય સંપૂર્ણ અને સાર્થક બની શકે નહીં."
12. "જે દેશ પોતાની ભાષાને ભૂલાવી દે છે, તે લાંબા ગાળે પોતાનું રાષ્ટ્રીય અસ્તિત્વ પણ ગુમાવી બેસે છે."
---
અન્ય વિદ્વાનોની ઉક્તિઓ:
1. સ્વામી વિવેકાનંદ:
"કોઈપણ રાષ્ટ્રનું વિકાસ એ તેની માતૃભાષા સાથે જોડાયેલું હોય છે. જ્યાં માતૃભાષાની પ્રણાલી મજબૂત હોય, ત્યાં પ્રગતિ સ્વાભાવિક બને છે."
2. લાલા લજપત રાય:
"માતૃભાષા એ આપણું પ્રથમ અને નૈસર્ગિક હક છે. જે રાષ્ટ્ર પોતાની ભાષાને સાચવી શકતું નથી, તે ટૂંક સમયમાં બીજાની ગુલામીમાં જતો રહે છે."
3. જયપ્રકાશ નારાયણ:
"જ્યારે આપણે માતૃભાષાને ઊંચું સ્થાન આપી શકીએ, ત્યારે જ સાચા અર્થમાં રાષ્ટ્રવાદી બની શકીએ."
4. પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ:
"ભાષા એ કોઈપણ રાષ્ટ્રની સંસ્કૃતિનો આત્મા છે. માતૃભાષા એ વ્યક્તિગત અને સામૂહિક અભિવ્યક્તિનું શ્રેષ્ઠ સાધન છે."
5. ડૉ. બી. આર. અંબેડકર:
"શિક્ષણનો સાચો હેતુ એ છે કે તે વ્યક્તિને આત્મનિર્ભર બનાવે, અને આત્મનિર્ભરતા માટે માતૃભાષામાં શિક્ષણ જ અગત્યનું છે."
---
નિષ્કર્ષ:
આ મહાન વિદ્વાનો અને મહાપુરુષોની ઉક્તિઓ સાબિત કરે છે કે માતૃભાષા માત્ર ભાષા નથી, તે આપણા વિચારો, સંસ્કૃતિ, અને અસ્તિત્વનું પ્રતિક છે. જે રાષ્ટ્ર પોતાની ભાષાને પ્રોત્સાહન આપે છે, તે લાંબા ગાળે સૌથી વધુ વિકાસ પામે છે.
માતૃભાષાની મહત્તા માટે જાણીતા સાહિત્યકાર શ્રી ગુણવંતભાઈ શાહે ખૂબ જ સાચું તેમજ મજાનું સ્લોગન આપ્યું છે, ‘માતાના ધાવણ પછીના ક્રમે માતૃભાષા આવે છે.’
ગર્ભાવસ્થા દરમ્યાન બાળકનું સંપૂર્ણ શારીરિક બંધારણ ઘડાતું હોય છે, તેમ તેનું માનસિક બંધારણ પણ ઘડાતું હોય છે. તેના આ માનસિક બંધારણ ઉપર મોટે ભાગે તેની માતાના વર્તન, વ્યવહાર, જીવનશૈલી અને આસપાસના વાતાવરણનો ઘણો પ્રભાવ હોય છે. સંભાળતી ભાષા, ઉપરથી ભાષાને ઝીલવાની; સમજવાની, શીખવાની ક્ષમતા માનવ મસ્તિષ્કમાં છે. અને, આ ક્ષમતા બાળક ગર્ભમાં હોય ત્યારથી જ કાર્યરત થઈ જાય છે. બાળક બે વર્ષનું થાય ત્યાં સુધીમાં બાળકનું મગજ કાને પડતી ભાષાને ગ્રહણ કરવામાં અત્યંત કુશળ બની જાય છે. બાળકને સાંભળવાની તકલીફ ન હોય તો તે સાંભળી સાંભળીને જ માતૃભાષા શીખી જાય છે. ગર્ભમાંથી જ બાળક માતાની ભાષા શીખવા લાગે છે, તેથી તે માતૃભાષા કહેવાય છે. બાળક પાંચ વર્ષનું થાય ત્યાં સુધીમાં તો માતૃભાષાના બે હજાર જેટલા શબ્દો તેના અર્થ અને ભાવ સાથે શીખીને તેને અનુભવમાં પણ લઈ લે છે. અંગ્રેજી માધ્યમમાં ૧ થી ૧૦ ધોરણ સુધી ભણ્યા પછી પણ બાળક અંગ્રેજી ભાષાના તેટલા શબ્દોના ભાવ અને અનુભવનો સાક્ષાત્કાર નથી કરી શકતો.
માતૃભાષામાં બાળક જ્ઞાનને ઝડપથી ઝીલે છે. જે ભાષામાં બાળક ઊછર્યું હોય તે જ ભાષામાં ગ્રહણશક્તિ, સમજશક્તિ અને વિચારશક્તિ ખીલે છે. મગજ એક કમ્પ્યુટર છે. આ કમ્પ્યુટરની સહુથી વધુ બંધ બેસે તેવી ભાષા માતૃભાષા છે.
ઘરમાં બોલાતી ભાષા એ જ શિક્ષણનું શ્રેષ્ઠ માધ્યમ બની શકે. મનોવૈજ્ઞાનિકો, બાલમાનસશાસ્ત્રીઓ અને બાલરોગચિકિત્સકો પણ માને છે કે ઘર અને નિશાળની ભાષા જુદી પડે ત્યારે બાળક મૂંઝાય છે, મુરઝાય છે, લઘુતાગ્રન્થિનો ભોગ બને છે. ક્યારેક તો ઘેરી માનસિક હતાશાનો ભોગ બને છે. તેનો બૌદ્ધિક વિકાસ પણ રૂંધાય છે.
બાળક માના ખોળામાં જેટલું ખીલે એટલું આયાના ખોળામાં ન ખીલે, એ સીધી સરળ વાત આજે અચાનક અઘરી કેમ બની ગઈ હશે ! અંગ્રેજી ગેસ્ટ ભાષા છે. માતૃભાષા બેસ્ટ ભાષા છે. મહેમાનની ઊંચી સરભરા ભલે કરો. પણ મમ્મી-પપ્પાને બહાર હાંકી કાઢીને મહેમાનને ઘરમાં સ્થાન ન જ અપાય.
માતૃભાષાના માધ્યમમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓ લગભગ આઠ-નવ ધોરણ સુધી ટ્યુશન કરતા નથી. અંગ્રેજી માધ્યમના વિદ્યાર્થીને શરૂઆતથી જ ટ્યુશન શા માટે કરાવવું પડે છે ?
જાપાન અને જર્મનીમાં સર્વેક્ષણો થયા છે. તેના તારણોમાં જણાયું છે કે, માતૃભાષાના માધ્યમમાં ભણનારની સ્ટ્ર્રેસ કેપેસિટી વધારે હોય છે, જે તેને જીંદગીના બધા પડકારો ઝીલવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.
અંગ્રેજી ભાષાનો વધુ ને વધુ પ્રચાર કરવા માટે ચીનનું ઉદાહરણ આપવામાં આવે છે કે આજે ચીનમાં પણ લોકો અંગ્રેજી બોલતા શીખી રહ્યા છે. પણ ચીનમાં સમાન સ્કૂલ વ્યવસ્થા રચાઈ છે તેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો નથી. ચીન જે સફળતાએ પહોંચ્યો છે તેના પરથી આજે એ પણ માને છે કે શિક્ષણ માતૃભાષામાં દેવું જોઈએ.
ઈઝરાયલ કે જે આપણા દેશના દસમાં ભાગમાં પણ નથી આવતો તેવો આ દેશ વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં આપણાથી ઘણો આગળ છે. તેમજ આપણાથી દસ ગણા વધુ નોબેલ પુરસ્કારો પણ મેળવ્યા છે. તેનું કારણ માત્ર એ જ છે કે તે દેશના બાળકો માતૃભાષામાં શિક્ષણ મેળવે છે. તે જ રીતે રશિયા, ફ્રાંસ, ચીન, જર્મની દેશોમાં એમની જ માતૃભાષામાં શિક્ષણ આપવામાં આવે છે અને કોઈ પણ દેશ પ્રગતિમાં પાછા નથી રહ્યા.
ઘણાં સર્વેક્ષણો અને અભ્યાસોએ પુરવાર કર્યું છે કે, માતૃભાષા છોડીને પરાયી ભાષાના માધ્યમથી શિક્ષણ લેનાર બાળકનો બૌદ્ધિક વિકાસ રૂંધાય છે.
ચંદ્રકાન્ત બક્ષીએ એક જગ્યાએ લખ્યું છે કે, જગતમાં કોઈ અક્કલવાળી પ્રજા બાળકને પહેલો કક્કો માતૃભાષા સિવાયનો શીખવતી નથી.
વિચાર, સ્વપ્ન, લાગણી, રુદન અને ક્રોધ જેવા આવેગો જે ભાષામાં રજૂ થાય, તે શિક્ષણનું શ્રેષ્ઠ માધ્યમ ગણાય.
EFA Global Monitoring Report-2005 The Quality Imperative માટે સ્વીડનની સ્ટોકહોમ યુનિવર્સિટીના ડો. કેરોલ બેન્સને પોતે હાથ ધરેલા એક વિસ્તૃત અભ્યાસનો અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો. તેમના અભ્યાસનો વિષય હતો : “The importance of mother tongue-based schooling for educational quality” – તેમણે વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં ૧૯૭૦થી માંડીને થયેલા અનેક સર્વેક્ષણો અને અભ્યાસોને, સંદર્ભોને પોતાના શોધલેખમાં ટાંક્યા છે. આ શોધલેખમાં રજૂ થયેલી વિગતો અને તારણો ખૂબ રસપ્રદ છે.
માતૃભાષામાં પ્રાથમિક શિક્ષણ એ માત્ર શક્ય કે સફળ જ નથી. માતૃભાષામાં પ્રાથમિક શિક્ષણ લેનાર વિદ્યાર્થીઓની બીજી ભાષા અંગ્રેજી પણ ખૂબ સારી હોય છે. માતૃભાષાના સહારાથી તેમને તે બીજી ભાષામાં પણ ખૂબ સારી ફાવટ આવી જાય છે. બન્ને ભાષામાં તે વિદ્યાર્થી પાવરધો બને છે.
વિદ્યાર્થી માતૃભાષામાં વર્ગની દરેક પ્રવૃત્તિમાં ખૂબ ઉત્સાહથી ભાગ લે છે. અભિવ્યક્તિ ખૂલે છે અને પ્રતિભા બહાર આવે છે. માતૃભાષાને કારણે બાળકો વિશેષ પ્રોત્સાહિત થાય છે. પોતાના જ્ઞાન અને અનુભવને નિઃસંકોચ રજૂ કરવાની બાળકને તક મળે છે.
દરેક પ્રજાને પોતાની ભાષા અને સંસ્કૃતિ માટે સ્વાભાવિક લગાવ અને લાગણી હોય છે. માતૃભાષાના માધ્યમને કારણે શાળાના વર્ગમાં સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને સ્થાન મળવાથી બાળકના વાલીઓ ખૂબ સંતોષ પામે છે.
માતૃભાષામાં શિક્ષણ આપવાને કારણે વાલીઓ શાળાની વિવિધ બાબતોમાં વિશેષ રસ લેતા થાય છે. પોતાની ભાષામાં વાત કરવાની છૂટ મળવાથી વાલીઓ શાળાના શિક્ષકો સાથે વિશેષ સંપર્કમાં આવે છે. વાલીઓના શિક્ષકો અને શાળા સાથે બંધાતો નાતો બાળકોના લાભ માટે થાય છે.
પ્રાથમિક શિક્ષણ માતૃભાષામાં આપવાથી ભણવામાં બાળાઓને રસ અને ઉત્સાહ ખૂબ વધે છે. અધવચ્ચે અભ્યાસ છોડી દેવાની ટકાવારીમાં ખૂબ ઘટાડો નોંધાયો છે.
વર્ગમાં પ્રશ્નો પૂછવાની અને જવાબ આપવાની હિંમત બાળકમાં ખૂલે છે. શ્રી પટ્ટનાયકના સર્વેક્ષણનો સંદર્ભ ટાંકીને ડૉ. કેરોલ બેન્સને ભારતની પણ વાત કરી છે. ભારતમાં ત્રણ ભાષા ભણાવવામાં આવે છે. પ્રાદેશિક ભાષા, રાષ્ટ્રભાષા-હિન્દી અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષા-અંગ્રેજી. જે વિદ્યાર્થીની પ્રાદેશિક ભાષા માતૃભાષા નથી તેવા વિદ્યાર્થીઓ ખૂબ તકલીફ અનુભવે છે.
દા.ત. મહારાષ્ટ્રમાં ભણતું ગુજરાતી બાળક મરાઠી, હિન્દી અને અંગ્રેજી ભણે છે. તેની માતૃભાષા તો ગુજરાતી છે. આપણા દેશની વિવિધ ક્ષેત્રની ઉચ્ચ પ્રતિભા સંપન્ન વ્યક્તિઓની જીવનકથા વાંચો. મોટેભાગે તે બધાએ પ્રાથમિક શિક્ષણ માતૃભાષામાં જ લીધું છે.
‘ગીતાંજલિ’ કાવ્યસંગ્રહ માટે નોબલપ્રાઈઝ પ્રાપ્ત કરનાર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર અને અર્થશાસ્ત્ર માટે નોબલ પુરસ્કાર પ્રાપ્ત કરનાર અમર્ત્યસેન માતૃભાષા બંગાળીમાં ભણ્યા હતા. અંગ્રેજી ભાષા સાથે જોડાવાથી પશ્ચિમી સંસ્કૃતિના આંધળા અનુકરણમાં ખૂબ વૃદ્ધિ થઈ શકે છે અને તેની સાથે જ આપણી મહાન સંસ્કૃતિ ક્ષતિ પામે છે.
વિજ્ઞાનક્ષેત્રે નોબલ પુરસ્કાર જીતનાર સી.વી.રામને પ્રાથમિક શિક્ષણ માતૃભાષામાં લીધું હતું. વિખ્યાત અણુવિજ્ઞાની અને ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ અબ્દુલ કલામ પોતાની માતૃભાષામાં ભણ્યા હતા. પદ્મશ્રી, પદ્મભૂષણ, મહારાષ્ટ્રભૂષણ વગેરે અનેક ખિતાબો, એવોર્ડસ અને ઈનામો પ્રાપ્ત કરનાર, સાયન્સ અને એન્જીન્યરિંગના વિષયમાં ૨૫ જેટલી યુનિવર્સિટીઓમાંથી જેમણે ડોક્ટરેટ કરેલું છે.
અવકાશયાત્રા દરમ્યાન પોતાનો જાન ગુમાવનાર અને વિશ્વભરમાં પોતાનું નામ રોશન કરનાર કલ્પના ચાવલાએ ગુજરાતી માધ્યમમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. સ્વતંત્ર ભારતના બંધારણના ઘડવૈયા તરીકે જે ઓળખાય છે તે બાબાસાહેબ આંબેડકરે શિક્ષણ માતૃભાષામાં લીધું હતું.
રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધી પોરબંદરની શાળામાં ગુજરાતી ભણ્યા હતા. ગાંધીજીએ લખ્યું છે : માતાના ધાવણ સાથે જે સંસ્કાર અને જે મધુર શબ્દો મળે છે, તેની અને શાળાની વચ્ચે જે અનુસંધાન હોવું જોઈએ તે પરભાષા મારફત કેળવણી લેવામાં તૂટે છે. માતૃભાષાનો જે અનાદર આપણે કરી રહ્યા છીએ તેનું ભારે પ્રાયશ્ચિત આપણે કરવું પડશે.
ઉદ્યોગપતિ ધીરૂભાઈ અંબાણીએ મજેવડીની ગુજરાતી શાળામાં પોતાનું પ્રાથમિક શિક્ષણ લીધું હતું. મોટા ઉદ્યોગપતિ, સમર્થ અગ્રણી અને વિચક્ષણ બુદ્ધિપ્રતિભાના ધારક શેઠ શ્રી કસ્તુરભાઈ લાલભાઈ ગુજરાતી માધ્યમમાં ભણ્યા હતા.
અંગ્રેજી માધ્યમ પાછળની આજની ગાંડી અને આંધળી દોટને કારણે પ્રાદેશિક ભાષામાં ભણનારની સંખ્યામાં જબ્બર કડાકો બોલાયા પછી પણ આજે પ્રતિવર્ષ જાહેર થતા ૧૦માં અને ૧૨માં ધોરણના પરિણામોના મેરિટ લીસ્ટમાં પ્રાદેશિક ભાષામાં ભણનારા વિદ્યાર્થીઓના નામ ખૂબ ચમકે છે. ભણતરના માધ્યમ અને બૌદ્ધિક વિકાસને સીધો સંબંધ છે, તે સ્પષ્ટપણે પુરવાર થાય છે.
મગજના કમ્પ્યુટરની ભાષા માતૃભાષા છે. તેથી અન્ય ભાષાના શબ્દો કે વાક્ય પ્રયોગોનું પહેલા આ કમ્પ્યુટર માતૃભાષામાં રૂપાંતર કરશે. પછી, વિષયવસ્તુને સમજવા માટે મગજનો ઉપયોગ કરશે. તેની મગજની ઘણી બધી શક્તિ તો ભાષાંતરનો વ્યર્થ વ્યાયામ કરવામાં જ વપરાઈ જશે. માતૃભાષા ભણનાર બાળકના મગજની પૂરી શક્તિ વિષયવસ્તુને સમજવામાં વપરાય છે. માતૃભાષામાં શિક્ષણ લેનાર બાળકો વધુ હોંશિયાર હોય છે, તેનું આ રહસ્ય છે.
અભિવ્યક્તિનું અને ગ્રહણ તથા સમજણ માટેનું શ્રેષ્ઠ માધ્યમ માતૃભાષા જ છે. મહાવીર સ્વામી લોકભાષા પ્રાકૃતમાં જ ધર્મદેશના આપતા હતા.
સંત તુલસીદાસે રામચરિત માનસની રચના લોકભાષા અવધીમાં કરી. સંત જ્ઞાનેશ્વરે ‘જ્ઞાનેશ્વરી’ મરાઠીમાં રચ્યું.
એક સરેરાશ અંગ્રેજ કરતાં મહાત્મા ગાંધીનું અંગ્રેજી વધારે સારું હતું. તે છતાં પોતાની આત્મકથા ‘સત્યના પ્રયોગો’ તેમણે માતૃભાષા ગુજરાતીમાં લખી.
વિચાર, સ્વપ્ન, લાગણી, રુદન અને ક્રોધ જેવા આવેગો જે ભાષામાં રજૂ થાય, તે શિક્ષણનું શ્રેષ્ઠ માધ્યમ ગણાય.
ધન્ય ધન્ય ધરા ગુજરાતી ધન્ય ગીરા ગુજરાતી હું ગુજરાતી હું ગુજરાતી મારી માતૃભાષા ગુજરાતી મારી અસ્મિતા મારું અભિમાન મારી માતૃભાષા ગુજરાતી કેમ છો નો ટહુકો ભરી ભીડમાં એવો લાગે મીઠો જાણે સાકરની એણે મધમા ઝપકોડી મારી એવી માતૃભાષા ગુજરાતી મારી એક જ અભિલાષા અજરા મરી રહે મરી માતૃભાષા ગુજરાતી આજે સંકલ્પ છે અમારું હું બોલીશ વાંચીશ ને લખીશ ગુજરાતી મળે ગુજરાતી પછી ન લાગે કોઈ ભૂમિ અજાણી વાતો ન ખૂટે મારી તારી લાગે ગુજરાતી મીઠી વાણી સહુની મીઠી વાણી રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજી લોખંડી પુરુષ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ની પ્રથમ ભાષા ગુજરાતી મારી માતૃભાષા ગુજરાતી નરસિંહ મહેતા સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી મોરારજી દેસાઈ ધીરુભાઈ અંબાણી જે આર ડી ટાટા નરેન્દ્ર મોદી મહમદ અલી ઝીણા સહુની ભાષા ગુજરાતી મારી માતૃભાષા ગુજરાતી હું ગુજરાતી હું ગુજરાતી મારી માતૃભાષા ગુજરાતી
