Unit - 1 : આધુનિકતાની વિભાવના
૧.૧. આધુનિક સાહિત્યનાં લક્ષણો
૧.૨. આધુનિક સાહિત્યને પ્રેરનારાં પરિબળો
Unit - 2 : ‘તોખાર’ – સિતાંશુ
Unit - 3 : અનુઆધુનિકતાની વિભાવના
૧.૧. અનુઆધુનિક સાહિત્યનાં લક્ષણો
૧.૨. અનુઆધુનિક સાહિત્યને પ્રેરનારાં પરિબળો
Unit - 4 : ‘ચૂંટેલી કવિતા’ ઉષા ઉપાધ્યાય– ચયન : ઉષા ઉપાધ્યાય
(પસંદગીનાં કાવ્યો – ૨૦)
| | |
|---|---|
| ૧. નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી | ૨. અમીરાત |
| ૩. આખ્ખું આકાશ તારી આંખમાં | ૪. અચાનક |
| ૫. અમે વૃક્ષની જાત | ૬. કોરોનાકાળ |
| ૭. જળબિલ્લોરી | ૮. મોસમ આવી છે |
| ૯. વરસાદ | ૧૦. મીરા |
| ૧૧. આપ આવો છો ? | ૧૨. શું લખું ? |
| ૧૩. કોરોના : મૃત્યુની છાયા | ૧૪. ખોબોક જળમાં પલળવું |
| ૧૫. મિસ્કીન_ચિનુ_રાજેન્દ્ર | ૧૬. નચિકેતા |
| ૧૭. અહેસાસ | ૧૮. મેશ |
| ૧૯. ઊંટ | ૨૦. પાવનભૂમિ |
Reference Books
૧. ‘તોખાર’ – સિતાંશુ
૨. ‘ચૂંટેલી કવિતા’ ઉષા ઉપાધ્યાય– ચયન : ઉષા ઉપાધ્યાય (ફ્લેમિંગો પ્રકાશન)
૩. સાહિત્યમાં આધુનિકતા – સુમનશાહ
૪. ગુજરાતી સાહિત્યમાં આધુનિકતાવાદ– પ્રમોદકુમારપટેલ
૫. આધુનિકતા: એક સંકુલ સંપ્રત્યય– બિપિન આશર
૬. અનુ આધુનિકતા અને આપણે– સુમન શાહ
૭. આધુનિકોત્તર સાહિત્ય – સુધા પંડ્યા.
૮. અન્વેષણ – સંધ્યા ભટ્ટ
૯. ઉષા ઉપાધ્યાય : અભિવાદન ગ્રંથ.
Evaluation Method
* Internal Assessment : 50 Marks
* External Assessment : 50 Marks
અનુસ્નાતક અભ્યાસક્રમ (M.A. ગુજરાતી)
એકમ – ૧ : આધુનિકતાની વિભાવના (અભ્યાસ સામગ્રી / સ્ટડી મટિરિયલ)
૧. પ્રસ્તાવના : ‘આધુનિકતા’ સંકલ્પનાનો તાત્વિક અર્થ
સાહિત્ય અને દર્શનના ક્ષેત્રે 'આધુનિકતા' (Modernity) એ માત્ર સમયગાળા (Chronology) નો નિર્દેશ કરતી સંજ્ઞા નથી, પરંતુ તે એક વ્યાપક ચેતના, દૃષ્ટિકોણ અને સંવેદનશીલતાનું પરિવર્તન છે. પરંપરાગત મૂલ્યો, પ્રસ્થાપિત માન્યતાઓ અને શ્રદ્ધાના સ્થાને બુદ્ધિપ્રધાનતા, વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્ય અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમની સ્થાપના થવી એટલે આધુનિકતા.
* પશ્ચિમમાં પુનર્જાગરણ (Renaissance), ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ અને બે વિશ્વયુદ્ધોના પરિણામે જે સામાજિક, માનસિક અને દાર્શનિક ભંગાણ સર્જાયું તેમાંથી આધુનિકતાવાદી સાહિત્યિક આંદોલન (Modernism) પ્રગટ્યું.
* ગુજરાતી સાહિત્ય સંદર્ભે વાત કરીએ તો ૧૯૫૫-૬૦ આસપાસ સુરેશ જોષીના પ્રગટ થવાની સાથે ગાંધીયુગીન સામાજિક-ઉપદેશાત્મક અને વાસ્તવવાદી અભિગમ સામે બળવો થયો અને સાહિત્યમાં 'રૂપનિર્મિતિ' તથા 'કલાત્મક સ્વાયત્તતા'ને કેન્દ્રમાં રાખીને આધુનિક યુગનો આરંભ થયો.
૨. આધુનિક સાહિત્યને પ્રેરનારાં પરિબળો (૧.૨)
આધુનિક માનવસંવેદના અને સાહિત્યના ઘડતર પાછળ વૈશ્વિક તથા દેશીય પરિબળો જવાબદાર રહ્યાં છે:
* બે વિશ્વયુદ્ધોની વિભીષિકા અને મૂલ્યભંગ:
પ્રથમ અને દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધોમાં થયેલા ભયાનક નરસંહાર અને અણુબોમ્બના વિસ્ફોટે માનવજાતના ઈશ્વર, ધર્મ, નૈતિકતા અને માનવતાવાદ પરના વિશ્વાસને હચમચાવી નાખ્યો. માણસ અંદરથી શૂન્યતા અને અસહાયતા અનુભવવા લાગ્યો.
* ઔદ્યોગિકીકરણ અને યાંત્રિકીકરણ:
મોટા કારખાનાઓ અને શહેરી સંસ્કૃતિના વિકાસથી માનવી યંત્રવત્ બન્યો. ગ્રામીણ સામૂહિકતા તૂટી અને માણસ ભીડ વચ્ચે પણ સાવ એકલો પડી ગયો.
* દર્શનશાસ્ત્ર અને વિચારધારાઓનો પ્રભાવ:
* અસ્તિત્વવાદ (Existentialism): જ્યાં-પોલ સાર્ત્ર, આલ્બેર કામ્યૂ અને સોરેન કીર્કેગાર્ડના વિચારોએ માનવ અસ્તિત્વને પૂર્વ-નિર્ધારિત સાર વગરનું, પસંદગી માટે સ્વતંત્ર અને પરિણામે વ્યર્થતા તેમજ ભય (Angst) થી ભરેલું દર્શાવ્યું.
* મનોવિશ્લેષણવાદ (Psychoanalysis): સિગ્મંડ ફ્રોઈડ અને કાર્લ યુંગના મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનોએ માનવ મનના અચેતન (Unconscious) પડળો, દમિત જાતીય વૃત્તિઓ (Libido) અને ગ્રંથિઓ તરફ સર્જકોની દૃષ્ટિ દોરી.
* માર્ક્સવાદ (Marxism): મૂડીવાદી વ્યવસ્થામાં શ્રમિક અને મધ્યમવર્ગીય માણસનું થતું વિભાજન અને પરાયાપણાની પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ થઈ.
* પરંપરા સામેનો વિદ્રોહ:
ગુજરાતી સાહિત્યમાં ગાંધીયુગ અને અનુ-ગાંધીયુગની આદર્શવાદી, સમાજસુધારાત્મક અને નીતિવાદી રચનાઓ સામે કલા ખાતર કલા અને સાહિત્યિક સ્વાયત્તતાનો આગ્રહ ઊભો થયો.
૩. આધુનિક સાહિત્યનાં પ્રમુખ લક્ષણો (૧.૧)
આધુનિક સાહિત્ય પોતાના વિષયવસ્તુ (Content) અને અભિવ્યક્તિરીતિ (Form) બંને સ્તરે પૂર્વવર્તી સાહિત્ય કરતાં સાવ જુદું પડે છે:
(ક) ભાવ અને સંવેદન સ્તરનાં લક્ષણો:
* વિચ્છિન્નતા અને પરાયાપણું (Alienation):
આધુનિક માણસ પ્રકૃતિથી, સમાજથી, પોતાના પરિવારથી અને છેવટે ખુદ પોતાનાથી પણ અલિપ્ત અને વિખૂટો પડી ગયો છે.
* વ્યર્થતાબોધ અને વિષાદ (Absurdity and Angst):
જીવનનો કોઈ અંતિમ કે પરમ અર્થ નથી; જીવન એક અર્થહીન, હેતુ વગરની યાત્રા છે તેવો ભાવ આધુનિક રચનાઓમાં કેન્દ્રસ્થાને છે (કામ્યૂના ‘સિસીફસ’ની કલ્પનાની જેમ).
* શૂન્યતા અને સંશયાત્મકતા (Nihilism & Skepticism):
કોઈપણ પ્રસ્થાપિત ઈશ્વરીય સત્તા, ધાર્મિક પદ્ધતિ કે સામાજિક આદર્શો પ્રત્યેની પૂર્ણ શંકા અને વિરોધ.
* અંતર્મુખતા અને અચેતન મનનું આલેખન:
બાહ્ય જગતની ઘટનાઓ કરતાં પાત્રના ચિત્તના સંચલનો, આંતરિક સંઘર્ષો અને મનોવિકૃતિઓનું સૂક્ષ્મ નિરૂપણ.
* મૃત્યુચેતના અને સમયચેતના (Death Consciousness & Time):
મૃત્યુ એ કોઈ ભયાવહ ઘટના નહીં પરંતુ અસ્તિત્વની એક અનિવાર્ય વાસ્તવિકતા તરીકે ચિત્રિત થાય છે. સમય ક્રમિક (Linear) ન રહેતાં માનસિક સમય (Psychological Time) તરીકે અનુભવાય છે.
(ખ) રૂપ અને અભિવ્યક્તિ સ્તરનાં લક્ષણો:
* રૂપનિર્મિતિ અને સ્વાયત્તતા (Form and Autonomy):
સુરેશ જોષીના મતે કવિતા કે સાહિત્યમાં વિષય કે સામગ્રી (Matter) મહત્વની નથી, પરંતુ તેનું રૂપવિધાન (Form) મહત્વનું છે. સાહિત્ય અન્ય કોઈ સામાજિક ઉદ્દેશ્યનું સાધન નથી, પણ પોતે જ સાધ્ય છે.
* ઘટનાતિરોધાન (De-narrativization):
વાર્તા કે નવલકથામાંથી સ્થૂળ ઘટનાતત્ત્વ કે પ્લોટ (Plot) નો લોપ થવો અને તેના સ્થાને સંવેદનતંતુઓ, ચિત્તપ્રવાહ અને પરિસ્થિતિની ઘનતાનું નિર્માણ થવું.
* પ્રતીકાત્મકતા અને કલ્પનપ્રચુરતા (Symbolism & Imagery):
સીધા અભિધાત્મક કથનને બદલે વ્યંજનાપૂર્ણ, રહસ્યમય અને બહુઅર્થી કલ્પનોનો ઉપયોગ. કવિતામાં કાવ્યભાષાનું રૂપાંતર.
* અતિવાસ્તવવાદ (Surrealism) અને વિસંગતિ (Irony/Distortion):
સ્વપ્નસૃષ્ટિ, અતાર્કિક ચિત્રો અને વિસંગત પરિસ્થિતિઓ દ્વારા વાસ્તવિકતાના ઊંડા સ્તરોનું ઉદ્ઘાટન.
* ચિત્તપ્રવાહરીતિ (Stream of Consciousness):
પાત્રના મનમાં વહેતા વિચારોની અસંબદ્ધ, અવિરત ધારાને ભાષામાં પકડવાનો પ્રયાસ.
૪. ગુજરાતી સાહિત્યમાં આધુનિકતાનું પ્રદાન
* કવિતા: સુરેશ જોષી, લાભશંકર ઠાકર, સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર, રાવજી પટેલ, મણિલાલ દેસાઈ, ચિનુ મોદી જેવા સર્જકોએ છંદમુક્તિ, અછાંદસ રચનાઓ, અર્વાચીન કલ્પનો અને મરણોન્મુખ શૃંગારભાવ દ્વારા કવિતાનો આખો પરિવેશ બદલી નાખ્યો.
* ગદ્ય (નવલિકા/નવલકથા): સુરેશ જોષી (‘ગૃહપ્રવેશ’), મધુ રાય (‘કામિની’), કિશોર જાદવ, રાધેશ્યામ શર્મા જેવા લેખકોએ વાર્તામાંથી પરંપરાગત કથાતત્ત્વને ગૌણ બનાવીને આંતરિક અનુભૂતિઓને પ્રાધાન્ય આપ્યું.
* નાટક: લાભશંકર ઠાકર, સુભાષ શાહ, સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર (‘તોખાર’) અને ચિનુ મોદીએ ગુજરાતી રંગભૂમિ પર ‘એબ્સર્ડ નાટક’ (Absurd Theatre) અને પ્રતીકાત્મક રંગરીતિના સફળ પ્રયોગો કર્યા.
૫. સંશોધનાત્મક તારણ (M.A. પરીક્ષાલક્ષી સંક્ષેપ)
આધુનિકતા એ માત્ર વિદેશી સાહિત્યનું આંધળું અનુકરણ ન હતું, પરંતુ પરંપરાગત જડતા સામેનો એક સર્જનાત્મક બળવો હતો. તેણે ગુજરાતી સાહિત્યને બાહ્ય સામાજિક જવાબદારીઓમાંથી મુક્ત કરી વિશુદ્ધ સૌંદર્યશાસ્ત્રીય ભૂમિકા પર સ્થાપિત કર્યું. જોકે, તેની અતિશય દુર્બોધતા, પ્રજાજીવનથી વિમુખતા અને વ્યક્તિગત એકાકીપણાની અતિરેકતાને કારણે સમય જતાં આ આંદોલન પણ સીમિત બન્યું, જેણે આગળ જતાં 'અનુઆધુનિકતા' (Postmodernism) ના ઉદ્ભવ માટેની ભૂમિકા તૈયાર કરી.
સંદર્ભ ગ્રંથો (વધુ અભ્યાસ માટે):
૧. સાહિત્યમાં આધુનિકતા – સુમન શાહ
૨. ગુજરાતી સાહિત્યમાં આધુનિકતાવાદ – પ્રમોદકુમાર પટેલ
૩. આધુનિકતા: એક સંકુલ સંપ્રત્યય – બિપિન આશર
૪. કિંચિત્ અને ચિન્તયામિ મનસા – સુરેશ જોષી
અનુસ્નાતક અભ્યાસક્રમ (M.A. ગુજરાતી)
એકમ – ૨ : ‘તોખાર’ – સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર (સંશોધનાત્મક અભ્યાસ સામગ્રી)
૧. કૃતિ પરિચય અને ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ
* કૃતિ: ‘તોખાર’ (ત્રિઅંકી નાટક)
* સર્જક: ડૉ. સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર
* પ્રકાશન / ભજવણી: આધુનિક ગુજરાતી નાટ્યપરંપરાનું સીમાચિહ્નરૂપ નાટક.
* મૂળ પ્રેરણા સ્ત્રોત: બ્રિટિશ નાટ્યકાર પીટર શેફર (Peter Shaffer) લિખિત જગપ્રસિદ્ધ મનોવૈજ્ઞાનિક નાટક ‘ઇક્વસ’ (Equus - ૧૯૭૩) પરથી પ્રેરિત / રૂપાંતરિત.
* નાટ્યપ્રકાર: મનોવૈજ્ઞાનિક-દાર્શનિક નાટક (Psychological & Absurd Theatre Elements).
સિતાંશુ યશશ્ચંદ્રે માત્ર વિદેશી નાટકનું ભાષાંતર નથી કર્યું, પરંતુ ભારતીય પરિવેશ, ગુજરાતી સામાજિક માનસિકતા અને કાઠિયાવાડી-સૌરાષ્ટ્રી બોલીના વિશિષ્ટ લહેકાઓ સાથે તેને એક અનોખું મૌલિક અને પ્રયોગશીલ પરિમાણ આપ્યું છે.
૨. શીર્ષક-સાર્થકતા અને ‘તોખાર’નું પ્રતીક-વિધાન
* ‘તોખાર’ શબ્દનો અર્થ: સંસ્કૃત ‘તૌષાર’ અથવા ફારસી-અરબી પરંપરામાંથી ઊતરી આવેલો શબ્દ, જેનો અર્થ થાય છે: અતિ બળવાન, તેજસ્વી, વણખેડાયેલો, અણનમ અને ઉચ્ચ ઓલાદનો અશ્વ (ઘોડો).
* પ્રતીકાત્મક અર્થ:
* નાટકમાં ઘોડો માત્ર એક પશુ નથી, પરંતુ માનવ ચિત્તની અદમ્ય આદિમ ઊર્જા (Primal Energy), મુક્ત જાતીય વૃત્તિ (Libido), સ્વચ્છંદતા અને દૈવી શક્તિનું જીવંત પ્રતીક છે.
* સમાજ જેને ‘સભ્યતા’, ‘શિષ્ટાચાર’ કે ‘સામાન્યતા’ (Normality) કહે છે, તે વાસ્તવમાં માણસની ભીતર રહેલા આ તેજસ્વી ‘તોખાર’નું ખસીકરણ (Castration) કે દમન કરે છે.
૩. કથાસાર અને મનોવૈજ્ઞાનિક સંઘર્ષ
* ઘટનાબીજ:
નાટકની મુખ્ય ઘટના અત્યંત આંચકાજનક છે. એક અઢાર વર્ષનો યુવાન (કાનજી / મૂળ ‘ઇક્વસ’માં એલન સ્ટ્રાંગ) તબેલામાં રહેલા ઘોડાઓની આંખોમાં લોખંડનો ખીલો ભોંકીને તેમને આંધળા કરી નાખે છે. આ ભયાનક અપરાધ પછી તેને જેલમાં મોકલવાને બદલે મનોચિકિત્સક (સાયકિયાટ્રિસ્ટ - ડૉ. દિવાકર / મૂળ માર્ટિન ડાયસાર્ટ) પાસે સારવાર માટે સોંપવામાં આવે છે.
* મનોચિકિત્સાનો માર્ગ:
ડૉ. દિવાકર છોકરાના મનમાં પ્રવેશીને આ ઘૃણાસ્પદ કૃત્ય પાછળનું કારણ શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે. ધીમે ધીમે સ્મૃતિઓ, ભ્રમો અને સંમોહન (Hypnosis) દ્વારા રહસ્ય ખૂલતું જાય છે:
* યુવાનના માતા-પિતાના પરસ્પર વિરોધી વિચારો: પિતાની નાસ્તિકતા અને અતિ-બુદ્ધિવાદી જડતા સામે માતાની અંધ ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને પાપ-પુણ્યનો ભય.
* ઘોડા પ્રત્યે યુવાનનું અનોખું દૈવી અને કામુક આકર્ષણ; ઘોડો તેના માટે માત્ર પ્રાણી ન રહેતાં ‘દેવ’ બની જાય છે.
* તબેલામાં એક યુવતી સાથેના શારીરિક મિલન વખતે ઘોડાની આંખોમાં દેખાતો ‘ઈશ્વરનો સાક્ષીભાવ’ અને ‘અપરાધભાવ’ (Guilt), જેનાથી મુક્ત થવા તે ઘોડાઓની આંખો ફોડી નાખે છે.
૪. મુખ્ય પાત્રાલેખન અને આંતરિક સંઘર્ષ
(ક) ડૉ. દિવાકર (મનોચિકિત્સક):
* નાટકનું દાર્શનિક કેન્દ્ર. તે વ્યવસાયે વિજ્ઞાન અને મનોચિકિત્સાના પ્રતિનિધિ છે, પરંતુ ભીતરથી આધુનિક જીવનની શુષ્કતાથી પીડાય છે.
* તે દર્દીને સાજો તો કરી શકે છે, પણ તેને સમજાય છે કે ‘સાજો’ કરવાનો અર્થ એ છે કે બાળકની અંદર રહેલી અસાધારણ જુસ્સાવાળી, ઉત્કટ અને જીવંત શક્તિ (Passion) ને મારી નાખીને તેને સમાજનો એક સામાન્ય, લાગણીહીન અને યાંત્રિક નાગરિક બનાવી દેવો.
* દિવાકરનો આત્મસંઘર્ષ એ છે કે પોતે પૂજા કરી શકે એવો કોઈ ‘ઈશ્વર’ પોતાની પાસે નથી, જ્યારે પેલા અપરાધી યુવાન પાસે પોતાનો એક પ્રચંડ આરાધ્ય ‘તોખાર’ હતો!
(ખ) કાનજી (અપરાધી યુવાન):
* આદિમ ઉત્કટતા (Primal Passion) અને સંસ્કૃતિના બંધનો વચ્ચે પીસાતું પાત્ર.
* તેના માટે અશ્વ પર સવારી કરવી એ પરમ મુક્તિ અને આધ્યાત્મિક-કામુક આનંદ (Ecstasy) ની અનુભૂતિ છે. તેનું પાગલપન વાસ્તવમાં આધુનિક શુષ્ક સંસ્કૃતિ સામેનો આક્રોશ છે.
૫. ‘તોખાર’નું નાટ્યશિલ્પ અને પ્રયોગશીલતા (M.A. કક્ષાએ વિશેષ મહત્વ)
* મંચ-સજ્જા અને આંગિક અભિનય:
નાટકમાં જીવંત ઘોડા લાવવાને બદલે કલાકારો દ્વારા જ માસ્ક (મુખવટા), ધાતુના પંજા અને શરીરના લયબદ્ધ હલનચલન દ્વારા ‘અશ્વ’નું મૂર્ત સ્વરૂપ ઊભું કરવામાં આવે છે.
* સમય અને સ્થળનું અતિક્રમણ:
નાટકમાં ક્રમિક સમય (Linear Time) નથી. વર્તમાનમાં ચાલતી સારવારની વચ્ચે અચાનક ભૂતકાળના દ્રશ્યો (Flashback), કલ્પનાઓ અને સ્વપ્નો મંચ પર એકસાથે આકાર લે છે.
* ભાષાકર્મ:
સિતાંશુ યશશ્ચંદ્રની કાવ્યાત્મક ભાષા, મંત્રોચ્ચાર જેવી ગૂઢ લય, તળપદા સૌરાષ્ટ્રી શબ્દો અને આધુનિક મનોવિજ્ઞાનની પરિભાષાનો અદ્ભુત સમન્વય જોવા મળે છે.
* સંવાદોની ઘનતા:
સંવાદો માત્ર માહિતી આપતા નથી, પરંતુ માનવમનના અચેતન (Unconscious) સ્તરોને ચીરીને બહાર આવતા સ્વગતોક્તિ જેવા ભાસે છે.
૬. દાર્શનિક અને સંશોધનાત્મક તારણ
‘તોખાર’ માત્ર એક અપરાધ કે મનોરોગની કથા નથી, પરંતુ ‘સભ્યતા વિરુદ્ધ આદિમતા’ અને ‘સામાન્યતા (Normalcy) વિરુદ્ધ ઉત્કટ જુસ્સો (Passion)’ વચ્ચેનો શાશ્વત સંઘર્ષ છે.
| વિશ્લેષણના પરિમાણો | પરંપરાગત દ્રષ્ટિ | ‘તોખાર’ની આધુનિક/અસ્તિત્વવાદી દ્રષ્ટિ |
|---|---|---|
| અપરાધ | ઘોડાની આંખો ફોડવી એ પાપ/ગુનો છે. | દમિત લાગણીઓ અને સંસ્કૃતિના અત્યાચારનું પરિણામ છે. |
| માનસિક સ્વાસ્થ્ય | વિકૃતિ મટવી અને સમાજમાન્ય બનવું. | સમાજમાન્ય બનવું એટલે માણસની આંતરિક ઊર્જાનું મૃત્યુ થવું. |
| તોખાર (અશ્વ) | એક પાળતું પશુ. | આદિમ ચેતના, જાતીય ઊર્જા અને દૈવી ઉત્કટતાનું પ્રતીક. |
સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર આ નાટક દ્વારા આધુનિક યાંત્રિક માણસને સવાલ પૂછે છે: “શું લાગણીહીન, ઉત્સાહહીન ‘સામાન્ય’ જીવન જીવવું એ જ ખરી માનવતા છે? કે પછી પોતાની ભીતરના અંગારા જેવા જુસ્સાને જીવંત રાખવો એ જીવન છે?”
પરીક્ષાલક્ષી સંભવિત પ્રશ્નો:
૧. ‘તોખાર’ નાટકના શીર્ષકની સાર્થકતા પ્રતીકાત્મક સંદર્ભે ચર્ચો.
૨. ડૉ. દિવાકરના પાત્ર દ્વારા રજૂ થતો આધુનિક માનવીનો આંતરદ્વંદ્વ સ્પષ્ટ કરો.
૩. ‘તોખાર’ નાટકની પ્રયોગશીલતા અને રંગમંચીય વિશેષતાઓની સમીક્ષા કરો.
અનુસ્નાતક અભ્યાસક્રમ (M.A. ગુજરાતી)
એકમ – ૩ : અનુઆધુનિકતાની વિભાવના (સંશોધનાત્મક અભ્યાસ સામગ્રી)
૧. ‘અનુઆધુનિકતા’ સંકલ્પનાનો સૈદ્ધાંતિક પરિચય
‘અનુઆધુનિકતા’ (Postmodernism) એ વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં (અંદાજે ૧૯૭૦-૮૦ પછી) પશ્ચિમના ચિંતનજગતમાં આકાર પામેલું એક વ્યાપક સાંસ્કૃતિક, સાહિત્યિક અને દાર્શનિક આંદોલન છે. તે આધુનિકતાવાદ (Modernism) પછી આવનારો માત્ર કાળખંડ નથી, પરંતુ આધુનિકતાના ચરમસીમારૂપ અંતિમો સામે પ્રગટેલી એક પ્રતિભાવરૂપ વિચારસરણી (Counter-movement) છે.
* શબ્દાર્થ અને વ્યાખ્યા:
* આધુનિકતા જ્યાં રૂપનિર્મિતિ (Form), કલાની સ્વાયત્તતા, શુદ્ધતાવાદ (Purism) અને બૌદ્ધિક વિચ્છિન્નતા (Alienation) પર ભાર મૂકતી હતી; ત્યાં અનુઆધુનિકતા જીવનની વિવિધતા, પ્રજાજીવન, બહુલતાવાદ (Pluralism) અને વાસ્તવિક પરિવેશ તરફ પુનરાગમન કરે છે.
* ફ્રેન્ચ ચિંતક જ્યાં-ફ્રાન્સ્વા લ્યોતાર (Jean-François Lyotard) ના મતે:
> "અનુઆધુનિકતા એટલે મહાઆખ્યાનો (Grand Narratives / Metanarratives) પ્રત્યેનો અવિશ્વાસ."
> (અર્થાત્ કોઈ એક જ વિચારધારા, દર્શન કે ધર્મ સમગ્ર જગતનું કેન્દ્ર બની શકે નહીં.)
>
૨. અનુઆધુનિક સાહિત્યને પ્રેરનારાં પરિબળો (૧.૨)
આધુનિકતાના અત્યંત શુષ્ક, બૌદ્ધિક અને દુર્બોધ સાહિત્યિક માહોલ વચ્ચેથી અનુઆધુનિકતાને ગતિ આપનારાં મુખ્ય પરિબળો નીચે મુજબ છે:
* આધુનિકતાની સીમાઓ અને સૌંદર્યશાસ્ત્રીય અતિરેક:
આધુનિકતાવાદી સાહિત્ય એટલું અરૂઢ, કલ્પનપ્રચુર અને દુર્બોધ બની ગયું હતું કે તે સામાન્ય વાચક કે લોકસમુદાયથી સાવ વિખૂટું પડી ગયું. સાહિત્ય માત્ર થોડા બુદ્ધિજીવીઓનું રમકડું બની રહેતાં તેની પ્રતિક્રિયા અનિવાર્ય બની.
* મૂડીવાદ, માહિતીક્રાંતિ અને ઉત્તર-ઔદ્યોગિક સમાજ (Post-industrial Society):
કોમ્પ્યુટર, મીડિયા અને વૈશ્વિક બજાર વ્યવસ્થાના આગમનથી માહિતીનો વિસ્ફોટ થયો. જ્યાં-બોદ્રિલાર્ડ (Jean Baudrillard) જેને ‘હાઇપર-રિયાલિટી’ (Hyper-reality) અને ‘સિમ્યુલેશન’ કહે છે તેવો આભાસી વાસ્તવનો યુગ શરૂ થયો.
* વિસંરચનાવાદ (Deconstruction) અને ઉત્તર-સંરચનાવાદ:
ઝાક દેરીદા (Jacques Derrida) ની વિસંરચના પદ્ધતિએ દર્શાવ્યું કે કોઈ લખાણનો ‘એક અને આખરી સ્થિર અર્થ’ શક્ય નથી. દરેક ભાષા સંકેતોની અસ્થિર રમત છે.
* હાંસિયામાં ધકેલાયેલા વર્ગોની જાગૃતિ (Rise of Marginalized Voices):
દલિત, આદિવાસી, નારીવાદી (Feminist) અને લઘુમતી સમુદાયોએ પોતાની આગવી અસ્મિતા માટે અવાજ ઉઠાવ્યો. મુખ્ય પ્રવાહના ઈતિહાસ અને સાહિત્ય સામે ‘સબાલ્ટર્ન’ (Subaltern) ચેતના સક્રિય બની.
* સ્થાનિકતા અને દેશીયતા તરફ વળણ:
વૈશ્વિકીકરણના પ્રવાહ સામે પોતાની મૂળભૂત ઓળખ, માતૃભાષાની તળપદી બોલીઓ અને લોકસંસ્કૃતિને બચાવવાનો આગ્રહ વધ્યો.
૩. અનુઆધુનિક સાહિત્યનાં પ્રમુખ લક્ષણો (૧.૧)
(ક) વિચાર અને સંવેદનગત લક્ષણો:
* કેન્દ્રવિહીનતા અને બહુલતા (Decentering and Plurality):
કોઈ એક વ્યક્તિ, વિચાર, સત્તા કે જાતિ જગતના કેન્દ્રમાં નથી. કેન્દ્રની જગ્યાએ પરિઘ (Margins) મહત્વનો બન્યો. અનેક સત્યો, અનેક અવાજો અને વૈવિધ્યપૂર્ણ દૃષ્ટિકોણને સ્વીકારવામાં આવ્યા.
* હાંસિયાકૃત સાહિત્યનો વિસ્ફોટ (Marginal Literature):
* દલિત સાહિત્ય: સામાજિક શોષણ સામે આક્રોશ અને ન્યાયની પુકાર.
* નારીવાદી સાહિત્ય: પુરુષસત્તાક માનસિકતાનું વિખંડન અને સ્ત્રીની સ્વતંત્ર ઓળખની અભિવ્યક્તિ.
* જનજાતિ/આદિવાસી સાહિત્ય: પ્રકૃતિ, પર્યાવરણ અને જંગલ-જમીન સાથેનો મૂળભૂત સંબંધ.
* દેશીયતા અને પરિવેશની પુનઃપ્રતિષ્ઠા (Nativism / Local Color):
આધુનિકતામાં જે પ્રદેશ અને લોકજીવન ભુલાઈ ગયું હતું તે તળપદી બોલીઓ, ગ્રામીણ વાસ્તવ અને લોકસાહિત્યના રૂપો સાથે પુનઃ સાહિત્યના કેન્દ્રમાં આવ્યું.
* પર્યાવરણીય ચેતના (Eco-criticism):
પ્રકૃતિના શોષણ સામે ચેતવણી અને પૃથ્વી-કેન્દ્રી સંવેદનશીલતાનું નિરૂપણ.
(ખ) રૂપ અને રચનારીતિગત લક્ષણો:
* પેસ્ટીશ (Pastiche) અને ઉપહાસ/વ્યંગ્ય (Irony):
અલગ-અલગ શૈલીઓ, વિધાઓ અને સાહિત્યિક રૂપોનું મિશ્રણ કરવું. ભૂતકાળના સાહિત્યિક પ્રતીકો કે શૈલીઓનું ગંભીર નહીં, પણ કટાક્ષપૂર્ણ અનુકરણ (Playfulness).
* ઉત્તર-વાસ્તવવાદ અને જાદુઈ વાસ્તવવાદ (Magical Realism):
વાસ્તવિકતા અને કલ્પના/મિથકનું અદભુત મિશ્રણ.
* આંતર-પાઠ્યતા (Intertextuality):
એક કૃતિની અંદર અન્ય પ્રાચીન કે સમકાલીન કૃતિઓના સંદર્ભો, પાત્રો કે કથાઓનો મુક્ત વિનિયોગ.
* વાચક-કેન્દ્રીયતા (Reader-oriented Text):
કૃતિનો અર્થ સર્જકના હાથમાં સીમિત નથી, પરંતુ વાચક પોતાની રીતે તેનો અર્થ ઘટાવવા માટે સ્વતંત્ર છે.
૪. આધુનિકતા અને અનુઆધુનિકતા વચ્ચેનો તુલનાત્મક ભેદ
| પરિમાણ | આધુનિકતા (Modernism) | અનુઆધુનિકતા (Postmodernism) |
|---|---|---|
| મુખ્ય વલણ | શુદ્ધ કલાવાદ, રૂપનિર્મિતિ (Form), સ્વાયત્તતા | જીવનલક્ષિતા, સામાજિક નિસબત, દેશીયતા |
| કેન્દ્રબિંદુ | વ્યક્તિવાદી અહમ્, વિચ્છિન્નતા (Alienation) | સમૂહચેતના, બહુલતા (Plurality), હાંસિયાના અવાજો |
| વિચારધારા | અસ્તિત્વવાદ, અર્થહીનતાનો વિષાદ (Angst) | વિસંરચનાવાદ, મુક્ત રમત (Playfulness), વિખંડન |
| અભિવ્યક્તિ | દુર્બોધ કલ્પનો, પ્રતીકો, અમૂર્તતા | તળપદી ભાષા, સીધો લોકસંપર્ક, વાસ્તવિકતા |
| દર્શન | મહાસત્ય કે કેન્દ્રની શોધ | સત્યોની બહુલતા (બહુસાંસ્કૃતિકતા) |
૫. ગુજરાતી સાહિત્યમાં અનુઆધુનિકતાનો પ્રભાવ
ગુજરાતીમાં ૧૯૮૦-૮૫ પછી આ પરિવર્તન સ્પષ્ટ જોવા મળ્યું:
* કવિતા: બાબુ સુથાર, મણિલાલ હ. પટેલ, સંસ્કૃતિરાણી દેસાઈ, નીરવ પટેલ, દલપત પઢિયાર, ઉષા ઉપાધ્યાય જેવા સર્જકોએ કવિતાને ફરીથી માટીની સુગંધ, નારીચેતના અને સામાજિક વાસ્તવ સાથે જોડી.
* નવલકથા/વાર્તા: જોસેફ મેકવાન (‘આંગળિયાત’), કાનજી પટેલ, મોહન પરમાર, હરિશ મંગલમ્, કિરીટ દૂધાત, બાબુ સુથાર જેવા લેખકોએ પ્રાદેશિકતા, બોલીવૈભવ અને દલિત-પીડિત માનવસંવેદનાને પ્રભાવક વાચા આપી.
સંદર્ભ ગ્રંથો (M.A. વિદ્યાર્થીઓ માટે ખાસ):
૧. અનુઆધુનિકતા અને આપણે – સુમન શાહ
૨. આધુનિકોત્તર સાહિત્ય – સુધા પંડ્યા
૩. અન્વેષણ – સંધ્યા ભટ્ટ
૪. ઉત્તર-આધુનિકતાવાદ – બાબુ સુથાર
અનુસ્નાતક અભ્યાસક્રમ (M.A. ગુજરાતી)
એકમ – ૪ : ‘ચૂંટેલી કવિતા’ – ઉષા ઉપાધ્યાય (સંશોધનાત્મક અભ્યાસ સામગ્રી)
૧. કવયિત્રી-પરિચય અને સાહિત્યિક સ્થાન
* સર્જક: ડૉ. ઉષા ઉપાધ્યાય (અગ્રણી સમકાલીન ગુજરાતી કવયિત્રી, વિવેચક અને નાટ્યકાર)
* કૃતિ: ‘ચૂંટેલી કવિતા’ (સંપાદન/ચયન: ઉષા ઉપાધ્યાય, ફ્લેમિંગો પ્રકાશન)
* સાહિત્યિક પ્રવાહ: અનુઆધુનિક ગુજરાતી કવિતા અને નારીવાદી ચેતના (Feminist & Postmodern Consciousness).
* કાવ્યસ્વરૂપો: ગીત, ગઝલ, અછાંદસ અને સૉનેટ જેવા વૈવિધ્યસભર કાવ્યસ્વરૂપો પર તેમનું પ્રભુત્વ છે.
ઉષા ઉપાધ્યાયની કવિતા આધુનિકતાના શુષ્ક બૌદ્ધિકતાવાદ અને અરૂઢ દુર્બોધતામાંથી બહાર આવીને સ્ત્રી-હૃદયની સહજ ઋજુતા, માતૃત્વ, પર્યાવરણીય સંવેદના અને સંબંધોના જીવંત તાણાવાણાને તળપદી તેમજ કાવ્યાત્મક ભાષામાં અભિવ્યક્ત કરે છે.
૨. ‘ચૂંટેલી કવિતા’ના કેન્દ્રવર્તી વિષયપ્રવાહો (Themes)
(ક) નારીચેતના અને સ્ત્રી-અસ્મિતા:
* પરંપરાગત પુરુષપ્રધાન સમાજમાં સ્ત્રીના અસ્તિત્વની સંઘર્ષકથા, તેની મૌન વેદના અને સ્વતંત્ર ઓળખની ઝંખના તેમની કવિતાનો મુખ્ય સૂર છે.
* ‘મીરાં’: મીરાં માત્ર ભક્તિનું પ્રતીક નથી, પરંતુ સામાજિક બંધનો અને રાજસત્તા સામે સ્ત્રીના આંતરિક વિદ્રોહ અને આધ્યાત્મિક સ્વાયત્તતાનું ચિરંતન પ્રતીક બનીને પ્રગટે છે.
* ‘અહસાસ’ અને ‘શું લખું?’: સ્ત્રીના આંતરજગતના સૂક્ષ્મ સંવેદનો અને લાગણીઓને શબ્દબદ્ધ કરવાની મથામણ આલેખાય છે.
(ખ) પર્યાવરણીય અને પ્રકૃતિ સંવેદના (Eco-consciousness):
* ‘અમે વૃક્ષની જાત’: વૃક્ષના પ્રતીક દ્વારા પરોપકાર, સહનશીલતા અને પ્રકૃતિ સાથે માનવીના અખંડ અનુસંધાનની વાત મૂકી છે. વૃક્ષ કાપનારને પણ છાંયડો આપે છે – તે ભારતીય સંસ્કાર અને સમર્પણભાવનું રૂપક બને છે.
* ‘જળબિલ્લોરી’, ‘મોસમ આવી છે’, ‘વરસાદ’, ‘ખોબોક જળમાં પલળવું’: જળ, વરસાદ અને ઋતુચક્ર સ્ત્રી-મનની ઉત્કંઠા, પ્રણય અને આહ્લાદકતા સાથે એકરૂપ થઈને આવે છે.
(ગ) વૈશ્વિક સંકટ અને સમકાલીન વાસ્તવ:
* ‘કોરોનાકાળ’ અને ‘કોરોના : મૃત્યુની છાયા’: ૨૧મી સદીની વૈશ્વિક મહામારી વખતે માણસાઈની લાચારી, સ્વજનોથી વિખૂટા પડવાની ભયાનકતા, ઘરમાં કેદ થયેલું જીવન અને છવાયેલી મૃત્યુચેતનાનું હૃદયદ્રાવક વાસ્તવિક આલેખન. આ રચનાઓ સાહિત્યની સામાજિક નિસબતનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
(ઘ) દાર્શનિક અને પૌરાણિક પરિમાણ:
* ‘નચિકેતા’: કઠોપનિષદના પાત્ર નચિકેતાના માધ્યમથી મૃત્યુના રહસ્યની શોધ, સત્ય માટેની અડગ જિજ્ઞાસા અને આધ્યાત્મિક ઉર્ધ્વીકરણનો ભાવ.
* ‘નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી’: સંસારરૂપી સાગરમાં જીવનરૂપી નાવ ચલાવતા અદ્રશ્ય નિયંતા (પરમાત્મા) તરફનો અચરજ અને ભક્તિભાવ.
* ‘ઊંટ’ અને ‘મેશ’: સહનશીલતા, વિષમ પરિસ્થિતિમાં ટકી રહેવાની ક્ષમતા અને જીવનના ગૂઢ અર્થોની પ્રતીકાત્મક રજૂઆત.
(ઙ) સમકાલીન સંબંધો અને સાહિત્યિક અંજલિ:
* ‘મિસ્કીન, ચિનુ, રાજેન્દ્ર’: સમકાલીન સાહિત્યકારોના ઋણસ્વીકાર અને કાવ્યયાત્રાના સહયાત્રીઓ પ્રત્યેનો સ્નેહાદર.
* ‘પાવનભૂમિ’ અને ‘અમીરાત’: અંતરની આધ્યાત્મિક સમૃદ્ધિ અને સંબંધોની પવિત્રતાનું મૂલ્યાંકન.
૩. ઉષા ઉપાધ્યાયની કાવ્યભાષા અને અભિવ્યક્તિરીતિ
* પ્રતીકો અને કલ્પનો: વૃક્ષ, જળ, ખલાસી, ખોબો, આકાશ, આંખ જેવા પ્રકૃતિદત્ત અને સહજ તત્ત્વોને કાવ્યરૂપ આપીને પ્રતીકાત્મક ઘનતા ઊભી કરી છે.
* નાજુક ભાવતંતુઓ: ભારેખમ શબ્દભંડોળના સ્થાને લયબદ્ધ, વહેતી અને હૃદયંગમ ભાષા.
* અનુઆધુનિક ભાષાશૈલી: અરૂઢ કે દુર્બોધ બન્યા વગર સામાન્ય માનવીના રોજીંદા અનુભવોને કાવ્યમય રૂપ આપવું એ તેમની આગવી સિદ્ધિ છે.
૪. સંશોધનાત્મક તારણ (M.A. પરીક્ષાલક્ષી સમીક્ષા)
‘ચૂંટેલી કવિતા’માં ઉષા ઉપાધ્યાય આધુનિકતાના વ્યર્થતાબોધ કે નિરાશાવાદમાં અટવાઈ રહેવાને બદલે જીવન પ્રત્યે હકારાત્મક, સંવેદનશીલ અને સૌંદર્યલક્ષી દૃષ્ટિકોણ અપનાવે છે. તેમનું નારીવાદી વલણ આક્રમક કે પુરુષવિરોધી નથી, પરંતુ માનવીય સંબંધોની પુનઃપરિભાષા બાંધનારું અને સ્ત્રી-અસ્મિતાનું ગૌરવ કરનારું છે. પ્રકૃતિ, મહામારીનું વાસ્તવ અને આંતરિક અધ્યાત્મનો ત્રિવેણી સંગમ આ કાવ્યસંગ્રહને અનુઆધુનિક ગુજરાતી કવિતાનું એક મહત્વનું પ્રદાન બનાવે છે.
પરીક્ષાલક્ષી અગત્યના પ્રશ્નો:
૧. ‘ચૂંટેલી કવિતા’ સંગ્રહના આધારે ઉષા ઉપાધ્યાયની નારીવાદી ચેતનાની સમીક્ષા કરો.
૨. ‘કોરોનાકાળ’ અને ‘કોરોના : મૃત્યુની છાયા’ કાવ્યોમાં આલેખાયેલી માનવીય લાચારી સ્પષ્ટ કરો.
૩. ઉષા ઉપાધ્યાયના કાવ્યોમાં પર્યાવરણ અને પ્રકૃતિસંવેદના – સોદાહરણ સમજાવો.
એકમ – ૪ : ‘ચૂંટેલી કવિતા’ (ઉષા ઉપાધ્યાય)
પ્રથમ પાંચ કાવ્યોનું વિસ્તૃત સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ (M.A. કક્ષા માટે)
૧. ‘નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી’
* કાવ્યસ્વરૂપ: ગીત / ભાવગીત
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: ઈશ્વરીય અસ્તિત્વની અનુભૂતિ અને સમગ્ર બ્રહ્માંડના નિયંતા પ્રત્યેનો અચરજ તેમજ વિસ્મયભાવ.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* રૂપકવિધાન: અહીં આકાશને એક અસીમ સાગર અને ઈશ્વરને એક અદ્રશ્ય ‘ખલાસી’ (નાવિક) તરીકે કલ્પવામાં આવ્યો છે. દિવસ અને રાત્રિ, તારા અને ગ્રહો, વાદળોની આવન-જાવન – આ બધું જ જાણે પેલો ખલાસી અદ્રશ્ય રહીને સહજતાથી સંચાલિત કરી રહ્યો છે.
* દાર્શનિક પરિમાણ: કવયિત્રી માનવજીવનની નાવ અને બ્રહ્માંડના સંચાલન વચ્ચે સમાંતર સેતુ બાંધે છે. આધુનિક યુગનો માનવી જે ઈશ્વરવિહીનતા અને વ્યર્થતા અનુભવે છે, તેની સામે આ કાવ્ય પરમતત્વ સાથેનું એક ઋજુ અને ભક્તિસભર અનુસંધાન રચી આપે છે.
* શૈલી-સૌંદર્ય: લયબદ્ધ ગેયતા, પ્રવાહી પદાવલિ અને રહસ્યવાદ (Mysticism) તરફ ઢળતી કલ્પનશ્રેણી આ રચનાની મુખ્ય વિશેષતા છે.
૨. ‘અમીરાત’
* કાવ્યસ્વરૂપ: અછાંદસ / લઘુકાવ્ય
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: ભૌતિક સંપત્તિ સામે આંતરિક સંવેદના, પ્રેમ અને લાગણીઓની સમૃદ્ધિની શ્રેષ્ઠતા.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* મૂલ્ય-વિમર્શ: સામાન્ય જગતમાં ‘અમીર’ શબ્દ નાણાં, સોના-ચાંદી કે વૈભવ સાથે જોડાયેલો છે. કવયિત્રી આ પરંપરાગત વ્યાખ્યાને ઉલટાવીને સંવેદનાત્મક ‘અમીરાત’ની વાત કરે છે. આંખમાં વહેતું આંસુ, હૃદયની કરુણા અને સંબંધોમાં અપાતો પ્રેમ એ સાચી અમીરાત છે.
* અનુઆધુનિક અભિગમ: મૂડીવાદી વ્યવસ્થામાં જ્યારે બધું જ વેચાણક્ષમ (Commodity) બની ગયું છે, ત્યારે આ કાવ્ય અંતર્મુખ થઈને માનવીય મૂલ્યો અને ઋજુ સંબંધોનું ગૌરવ કરે છે.
* ભાષાકર્મ: ઓછા શબ્દોમાં ઘેરો અર્થ પ્રગટાવતી લાઘવપૂર્ણ રચના છે, જ્યાં ભાવની સાદગી જ તેનું મુખ્ય ઘરેણું બને છે.
૩. ‘આખ્ખું આકાશ તારી આંખમાં’
* કાવ્યસ્વરૂપ: પ્રણયકાવ્ય / ગીત
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: પ્રિયજનની આંખોમાં સમગ્ર સૃષ્ટિ અને આકાશ જેવી વિશાળતાનો સાક્ષાત્કાર.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* કલ્પનશિલ્પ: આંખ એ માત્ર જોવાનું અંગ નથી, પરંતુ આંતરજગતનો અરીસો છે. કવયિત્રી ‘આકાશ’ જેવા વિરાટ પ્રતીકને પ્રિયજનની ‘આંખ’ની સૂક્ષ્મતામાં સમાવી લે છે. આ વિરાટ અને સૂક્ષ્મનો સંયોગ કાવ્યને સૌંદર્યશાસ્ત્રીય ઊંચાઈ આપે છે.
* નારીસંવેદના: પ્રણયની ઉત્કટતા અહીં કોઈ સ્થૂળ વાસનામાં નહીં, પણ અપરંપાર સ્નેહ અને સમર્પણમાં પરિણમે છે. આંખની નીરવતામાં આખું આકાશ વિસ્તરેલું જોવું એ ઉચ્ચ કક્ષાની રોમેન્ટિક ભાવયિત્રી પ્રતિભાનું દર્શન કરાવે છે.
* અભિવ્યક્તિ: કાવ્યમાં વપરાયેલી ઉપમાઓ અને દ્રશ્યકલ્પનો વાચકના ચિત્તમાં એક આહ્લાદક અને નિર્મળ પ્રણયપરિવેશ ઊભો કરે છે.
૪. ‘અચાનક’
* કાવ્યસ્વરૂપ: ક્ષણિકા / આધુનિક સંવેદનકાવ્ય
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: જીવનમાં અણધારી રીતે બનતી ઘટનાઓ, સ્મૃતિઓનો ઓચિંતો ઉઘાડ અને અસ્તિત્વની ક્ષણભંગુરતા.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* સંવેદનતંતુ: રોજિંદા એકવિધ જીવનના પ્રવાહમાં ક્યારેક કોઈ જૂની સ્મૃતિ, કોઈ પરિચિત પગરવ કે કોઈ સંવેદન ‘અચાનક’ આવી ચડે છે અને આખું અંતરજગત ઝંકૃત થઈ ઊઠે છે.
* મનોવૈજ્ઞાનિક સ્તર: માનવ મન સ્થિર નથી; તે ક્ષણે ક્ષણે બદલાતા ભાવોનું કેન્દ્ર છે. કાવ્યમાં ઘટનાના સ્થૂળ વર્ણનને બદલે ચિત્ત પર પડતા અચાનક આઘાત કે આનંદના સ્પંદનને પકડવામાં આવ્યું છે.
* શિલ્પ: કાવ્યની ગતિમાં એક ચમત્કૃતિપૂર્ણ વળાંક છે. ‘અચાનક’ શબ્દ પોતે જ કાવ્યમાં એક ચોટ (Climax) ઊભી કરે છે, જે આધુનિક કવિતાની લાક્ષણિકતા ગણાય.
૫. ‘અમે વૃક્ષની જાત’
* કાવ્યસ્વરૂપ: પ્રતીકાત્મક ગીત / પરિવેશકાવ્ય
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: પરોપકાર, સહનશીલતા, ભારતીય સંસ્કાર અને પ્રકૃતિ સાથે સ્ત્રી-હૃદયનું અદ્વૈત (Eco-feminism).
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* પ્રતીક-વિધાન: ‘વૃક્ષ’ એ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં અપરિગ્રહ અને પરહિતનું પરમ પ્રતીક છે. વૃક્ષ પોતે તાપ વેઠીને અન્યોને છાંયડો આપે છે, પથ્થર મારનારને પણ મીઠાં ફળ આપે છે. કવયિત્રી આ કાવ્યમાં ‘અમે વૃક્ષની જાત’ કહીને સ્ત્રીના સમર્પિત અસ્તિત્વને વૃક્ષ સાથે એકાકાર કરે છે.
* પર્યાવરણીય નારીવાદ (Eco-feminism): જેમ માણસે પ્રકૃતિ અને વૃક્ષોનું શોષણ કર્યું છે, તેમ જ પુરુષપ્રધાન વ્યવસ્થાએ સ્ત્રીની લાગણીઓ અને શ્રમનું શોષણ કર્યું છે. છતાં સ્ત્રી વૃક્ષની જેમ ક્ષમા અને સ્નેહની છાયા પાથરતી રહે છે.
* સામાજિક-સાંસ્કૃતિક મૂલ્ય: કાવ્યમાં માત્ર વેદના નથી, પણ પોતાના અસ્તિત્વની ખુમારી અને પરોપકારનું ગૌરવ છે. તળપદી છાંટવાળી પદાવલિ અને સરળ લય આ કાવ્યને લોકપ્રિય અને અર્થગંભીર બનાવે છે.
💡 પરીક્ષાલક્ષી સંક્ષેપ
આ પાંચેય કાવ્યોમાં ઉષા ઉપાધ્યાયની કવિતા અતિ-બૌદ્ધિકતા કે શુષ્કતાથી દૂર રહીને પ્રકૃતિ, પરમતત્વ, સમર્પણભાવ અને સહજ સ્નેહની ઋજુ સરવાણી પ્રગટાવે છે, જે અનુઆધુનિક ગુજરાતી નારીકવિતાનું આગવું વૈશિષ્ટ્ય છે.
એકમ – ૪ : ‘ચૂંટેલી કવિતા’ (ઉષા ઉપાધ્યાય)
કાવ્ય ક્રમાંક ૬ થી ૧૦નું વિસ્તૃત સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ (M.A. કક્ષા માટે)
૬. ‘કોરોનાકાળ’
* કાવ્યસ્વરૂપ: સમકાલીન વાસ્તવલક્ષી અછાંદસ કવિતા
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: વૈશ્વિક મહામારી દરમિયાન અનુભવાયેલી સામાજિક વિભીષિકા, માનવીય લાચારી અને સંબંધોનું સ્થગિત થવું.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* સમકાલીન વાસ્તવ અને સામાજિક નિસબત: ૨૧મી સદીના સૌથી મોટા વૈશ્વિક સંકટ ‘કોવિડ-૧૯’ના પરિપ્રેક્ષ્યમાં રચાયેલી આ રચના અનુઆધુનિક સાહિત્યની સામાજિક નિસબતનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. અહીં કવયિત્રી માત્ર એક રોગની વાત નથી કરતાં, પરંતુ સમગ્ર પૃથ્વી પર છવાયેલા અદ્રશ્ય ભય અને અનિશ્ચિતતાને વાચા આપે છે.
* સંબંધોની ભૌતિક દૂરી (Social Distancing) ની પીડા: માણસ માણસથી ડરવા લાગ્યો હતો, સ્પર્શ જેવો મૂળભૂત સ્નેહભાવ જોખમ બની ગયો હતો અને ઘરો કેદખાના જેવાં બની ગયાં હતાં. હોસ્પિટલના ખાલી થતા શ્વાસો, ઓક્સિજન માટે વલખાં અને અંતિમ સંસ્કાર વખતે પણ સ્વજનોની ગેરહાજરી જેવા વાસ્તવિક ચિત્રો કાવ્યને અત્યંત હૃદયસ્પર્શી બનાવે છે.
* અસ્તિત્વલક્ષી પ્રશ્નો: વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના ઘમંડમાં રાચતો આધુનિક માનવી એક સૂક્ષ્મ વાયરસ સામે કેટલો વામણો અને લાચાર છે તે કટાક્ષ આ કાવ્યના પેટાળમાં વહે છે.
૭. ‘જળબિલ્લોરી’
* કાવ્યસ્વરૂપ: ગીત / સંવેદનકાવ્ય
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: જળતત્વની પારદર્શકતા દ્વારા સ્ત્રી-ચિત્તની શુદ્ધતા, પ્રણયની ઉત્કંઠા અને આત્મખોજનું નિરૂપણ.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* પ્રતીકાત્મક સૌંદર્ય: ‘જળબિલ્લોરી’ એ કાચ જેવું નિર્મળ, પારદર્શક અને ઝળહળતું જળ છે. કવયિત્રી સ્ત્રીના હૃદય અને તેની લાગણીઓને આ જળ સાથે સરખાવે છે. સ્ત્રીનું મન જળ જેવું તરલ છે, જે કોઈપણ પાત્રમાં ઢળી શકે છે અને છતાં પોતાની અંદર આકાશને પ્રતિબિંબિત કરવાની ક્ષમતા રાખે છે.
* નારીસંવેદના અને રોમેન્ટિસિઝમ: કાવ્યમાં નારીસહજ ઋજુતા અને પ્રણયના મૃદુ સ્પંદનો આલેખાયા છે. જળની ચંચળતા અને તેની શાંતિ – બંને સ્ત્રીના બેવડા મનોભાવોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
* ભાષાકર્મ અને લય: કાવ્યની ભાષા અત્યંત તરલ, લયબદ્ધ અને નાદસૌંદર્યથી સભર છે. ‘જળ’ અને ‘બિલ્લોરી’ શબ્દોના સંયોગથી એક અનોખો દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય કલ્પનપ્રભાવ ઊભો થાય છે.
૮. ‘મોસમ આવી છે’
* કાવ્યસ્વરૂપ: પ્રકૃતિ-પ્રણય ગીત
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: ઋતુપરિવર્તનની સાથે પ્રકૃતિ અને માનવહૃદયમાં પ્રગટતો નવપલ્લવિત ઉલ્લાસ.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* પર્યાવરણ અને ભાવજગતનું અનુસંધાન: ભારતીય કાવ્યપરંપરામાં ઋતુઓ માત્ર બાહ્ય વાતાવરણ નથી હોતી, પણ માનસિક ભાવોનું ઉત્તેજક (ઉદ્દીપન વિભાવ) હોય છે. કાવ્યમાં વસંત કે વર્ષાના આગમન સાથે સમગ્ર ધરા જેમ શણગાર સજે છે, તેમ અંતરમનમાં પણ પ્રણય અને આશાની ‘મોસમ’ બેસે છે.
* ઉત્સવધર્મિતા: આધુનિકતાના એકાકીપણા અને વિષાદની સામે આ કાવ્ય જીવનની સાર્થકતા, ઉત્સાહ અને પ્રકૃતિ સાથેના જોડાણનો સંદેશ આપે છે. કળીઓનું ખીલવું, પવનની લહેરખી અને પંખીઓનો કલરવ કાવ્યમાં સજીવ બની ઊઠે છે.
* શિલ્પ: તળપદી ગેયતા અને લોકગીત જેવો સહજ પ્રવાહ આ રચનાને લોકભોગ્ય બનાવે છે.
૯. ‘વરસાદ’
* કાવ્યસ્વરૂપ: ભાવગીત / છાંદસ-અછાંદસ સમન્વય
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: મેઘમિલનની ઉત્કટતા, વિરહ અને મિલનનો દ્વંદ્વ તેમજ પ્રકૃતિનું પુનર્જીવન.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* બહુપરિમાણીય કલ્પનો: વરસાદ અહીં માત્ર આકાશમાંથી વરસતું પાણી નથી; તે તરસતી ધરતી માટે જીવનદાન છે અને વિરહી હૃદય માટે સંવેદનાનો અભિષેક છે. ધરતીમાંથી ઊઠતી સોડમ અને વર્ષાબિંદુઓનો સ્પર્શ કાવ્યમાં રોમાંચ જગાવે છે.
* નારીહૃદયનો ઉઘાડ: વર્ષાની ઋતુ સ્ત્રી-મનની દમિત લાગણીઓને મુક્ત કરી દે છે. વરસાદ સાથે વહેતા આંસુ અને વરસતા વરસાદમાં ભીંજાવાની ઝંખના દ્વારા સ્ત્રીના આંતરિક ભાવવિશ્વનો ઉઘાડ થાય છે.
* કાવ્યભાષા: વરસાદી પરિવેશને મૂર્તિમંત કરતા ધ્વન્યાત્મક શબ્દો અને ગતિશીલ કલ્પનો (Kinetic imagery) દ્વારા કવયિત્રીએ રચનાને જીવંત બનાવી છે.
૧૦. ‘મીરાં’
* કાવ્યસ્વરૂપ: ચરિત્રલક્ષી / સંશોધનાત્મક વિમર્શ કાવ્ય
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: મીરાંબાઈના ઐતિહાસિક વ્યક્તિત્વનું સમકાલીન નારીવાદી પરિપ્રેક્ષ્યમાં પુનઃમૂલ્યાંકન.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* નારીવાદી વિદ્રોહનું પ્રતીક: પરંપરાગત રીતે મીરાંને માત્ર એક સમર્પિત ‘ભક્ત’ તરીકે જોવામાં આવી છે. પરંતુ ઉષા ઉપાધ્યાય મીરાંમાં સામાજિક રૂઢિઓ, પિતૃસત્તાક બંધનો અને રાજસત્તાની જડતા સામે બળવો પોકારનારી એક પ્રથમ ભારતીય મુક્ત નારી (Feminist Icon) જુએ છે.
* ઝેરનું અમૃત થવું (રૂપકાત્મક વિશ્લેષણ): રાણાએ મોકલેલો વિષનો પ્યાલો મીરાં હસીને પી ગઈ – તે માત્ર ધાર્મિક ચમત્કાર નથી, પરંતુ સ્ત્રી જ્યારે પોતાની આત્મિક સ્વતંત્રતા અને સત્યને વરી ચૂકી હોય ત્યારે સમાજનું કોઈપણ ઝેર કે અપમાન તેને પરાજિત કરી શકતું નથી તેનું દાર્શનિક રૂપક છે.
* અંતરંગ આત્મસાક્ષાત્કાર: ‘મારો તો ગિરધર ગોપાલ’ એ માત્ર કૃષ્ણપ્રીતિ નથી, પરંતુ સાંસારિક નશ્વર બંધનોથી મુક્ત થઈ પોતાના આત્મતત્વ સાથે એકાકાર થવાની યાત્રા છે. કવયિત્રી મીરાંના પાત્ર દ્વારા આજના યુગની સ્ત્રીને પણ પોતાના સ્વત્વ અને સ્વાયત્તતા માટે ઊભા રહેવાની પ્રેરણા આપે છે.
💡 પરીક્ષાલક્ષી સંક્ષેપ
આ પાંચ રચનાઓમાં (૬ થી ૧૦):
* ‘કોરોનાકાળ’ – સમકાલીન સામાજિક નિસબત અને માનવવેદના.
* ‘જળબિલ્લોરી’, ‘મોસમ આવી છે’, ‘વરસાદ’ – પ્રકૃતિ, પર્યાવરણ અને સ્ત્રી-સંવેદનાનું લયબદ્ધ સૌંદર્ય.
* ‘મીરાં’ – નારી અસ્મિતા, વિદ્રોહ અને આધ્યાત્મિક સ્વાયત્તતાનો વિમર્શ.
આ વૈવિધ્ય ‘ચૂંટેલી કવિતા’ને અનુઆધુનિક ગુજરાતી કવિતામાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સંગ્રહ તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
એકમ – ૪ : ‘ચૂંટેલી કવિતા’ (ઉષા ઉપાધ્યાય)
કાવ્ય ક્રમાંક ૧૧ થી ૧૫નું વિસ્તૃત સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ (M.A. કક્ષા માટે)
૧૧. ‘આપ આવો છો ?’
* કાવ્યસ્વરૂપ: પ્રણયગીત / ઉત્કંઠાકાવ્ય
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: પ્રિયતમના આગમનની આશંકા, આતુર પ્રતીક્ષા અને તેના કારણે ચિત્તમાં જાગતા ઉત્સવ તેમજ અવઢવના મનોભાવો.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* પ્રતીક્ષાનું મનોવિજ્ઞાન: ભારતીય કાવ્યપરંપરામાં વિપ્રલંભ શૃંગાર અને આગમનની પ્રતીક્ષા અત્યંત ઋજુ ભાવ ગણાય છે. અહીં પ્રશ્નાર્થચિહ્ન (‘આપ આવો છો ?’) માત્ર માહિતી મેળવવા માટે નથી, પણ પ્રેમની અચોક્કસતા, સંકોચ અને આનંદ વચ્ચે ઝૂલતા સ્ત્રી-ચિત્તની દ્વિધાનું સૂચક છે.
* પરિવેશનું ઉદ્દીપન: પ્રિયજનના સંભવિત પગલાંની આહટ સાથે ઘરનો ઉંબરો, આંગણું અને મનનો ખૂણેખૂણો સજીવ થઈ ઊઠે છે. બાહ્ય વાતાવરણ જાણે અભિસારિકાની ઉત્કંઠા સાથે એકાકાર થઈ જાય છે.
* કાવ્યશૈલી: સંવાદમુખર શૈલી, લયબદ્ધ પદાવલિ અને સ્ત્રી-સહજ લજ્જા તેમજ રોમાંચનું મૃદુ આલેખન આ રચનાને ભાવવાહી બનાવે છે.
૧૨. ‘શું લખું ?’
* કાવ્યસ્વરૂપ: આત્મલક્ષી અછાંદસ / સર્જનપ્રક્રિયાનું કાવ્ય (Poetics of Creation)
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: ભાષા અને શબ્દની મર્યાદા સામે સ્ત્રીના અપરંપાર સંવેદનોને કાગળ પર કંડારવાની અસમર્થતા અને મથામણ.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* સર્જનયાતનાનો વિમર્શ: આ રચના સર્જક તરીકે સ્ત્રીના ચિત્તમાં ચાલતા સંઘર્ષને રજૂ કરે છે. અનુભૂતિ અગાધ છે, પરંતુ ભાષા તેની સામે ટૂંકી પડે છે. ‘શું લખું?’ એ કોઈ લાચારી નથી, પણ અનુભૂતિની એટલી ઊંચી ઘનતા છે જ્યાં શબ્દો મૌન બની જવા મથે છે.
* નારીસંવેદનાનું ઉદ્ઘાટન: સ્ત્રી પોતાના જીવનના તડકા-છાંયડા, આંસુ, ત્યાગ અને પ્રેમને જ્યારે આલેખવા બેસે છે ત્યારે કઈ લાગણીને પ્રથમ ક્રમ આપવો તે પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે. આ કાવ્ય નારીના અંતરંગ જગતના બહુસ્તરીય રૂપોને સ્પર્શે છે.
* અભિવ્યક્તિરીતિ: આધુનિકતાવાદી સંશય અને અનુઆધુનિક નિખાલસતાનો સમન્વય અહીં જોવા મળે છે. સરળ પ્રશ્નોત્તરી દ્વારા કવયિત્રી ઊંડા કાવ્યતત્વની છણાવટ કરે છે.
૧૩. ‘કોરોના : મૃત્યુની છાયા’
* કાવ્યસ્વરૂપ: સમકાલીન વાસ્તવલક્ષી શોકકાવ્ય / વિષાદકાવ્ય
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: વૈશ્વિક મહામારી દરમિયાન પ્રસરેલો અદ્રશ્ય મૃત્યુનો ભય, સામાજિક વિચ્છિન્નતા અને માનવજીવનની કરુણ લાચારી.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* મહામારીનું કરુણ વાસ્તવ: ‘કોરોનાકાળ’ (કાવ્ય-૬) કરતાં આ રચના મૃત્યુના બિહામણા ઓછાયાને વધુ તીવ્રતાથી પકડે છે. શ્વાસનું ઘટવું, એમ્બ્યુલન્સના અવિરત સાયરન અને સ્મશાનની લાંબી કતારો વચ્ચે માનવીય અહંકાર ઓગળીને લાચારીમાં ફેરવાઈ જાય છે.
* અસ્તિત્વવાદી દૃષ્ટિકોણ: વિજ્ઞાન, સત્તા અને સંપત્તિ માનવજાતને કુદરતના એક અદ્રશ્ય પ્રકોપ સામે બચાવી શક્યા નહીં. માનવી કેવળ ‘મૃત્યુની છાયા’ હેઠળ થથરતો એક જીવ બનીને રહી ગયો. અહીં મૃત્યુ કોઈ દાર્શનિક મુક્તિ નથી, પણ નિર્દય અને અણધાર્યો અંત છે.
* કાવ્યભાષા: આંચકાજનક કલ્પનો, શુષ્ક ગદ્યલય અને ભયાવહ વાતાવરણનું નિર્માણ કરતી તીક્ષ્ણ શબ્દાવલિ આ કાવ્યને દસ્તાવેજી મૂલ્ય પણ બક્ષે છે.
૧૪. ‘ખોબોક જળમાં પલળવું’
* કાવ્યસ્વરૂપ: સંવેદનકાવ્ય / પ્રતીકાત્મક ગીત
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: અલ્પ કે સૂક્ષ્મમાં વિરાટનો આનંદ માણવો; જીવનની નાની ક્ષણોમાં સમગ્ર અસ્તિત્વને ઓતપ્રોત કરી દેવાની કલા.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* પ્રતીક-વિધાન: ‘ખોબો’ એ માનવહૃદયની સીમિત ક્ષમતાનું પ્રતીક છે અને ‘જળ’ એ પ્રેમ, આનંદ કે ઈશ્વરીય તત્વનું રૂપક છે. આખેઆખા સાગરમાં ડૂબવાને બદલે માત્ર એક ખોબા જેટલા જળમાં પણ અંતરાત્મા ભીંજાય તેવો અનહદ સંતોષ મેળવી શકાય છે.
* અનુઆધુનિક જીવનદર્શન: આધુનિક માણસ અસીમ ભૌતિક સંગ્રહખોરી અને દોડધામ પાછળ હાંફી રહ્યો છે. તેની સામે આ કાવ્ય ‘અલ્પમાં વિરાટ’ (Microcosm in Macrocosm) ના ભારતીય આધ્યાત્મિક વિચારને પુનર્જીવિત કરે છે.
* સૌંદર્યમીમાંસા: પ્રવાહી લય, નાદસૌંદર્ય અને ભીંજાવાની સહજ આહ્લાદકતા કાવ્યને એક તાજગીભર્યો ઋજુ સ્પર્શ આપે છે.
૧૫. ‘નચિકેતા’
* કાવ્યસ્વરૂપ: પૌરાણિક-દાર્શનિક વિમર્શ કાવ્ય
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: કઠોપનિષદના પૌરાણિક પાત્ર નચિકેતાના રૂપક દ્વારા સત્યશોધન, મૃત્યુના રહસ્યની ઉકેલણી અને અડગ જિજ્ઞાસાનું સમકાલીન પરિપ્રેક્ષ્યમાં પુનઃમૂલ્યાંકન.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* મિથકનો સર્જનાત્મક વિનિયોગ (Mythopoeia): પિતા વાજશ્રવસ દ્વારા યમરાજને દાનમાં અપાયેલો બાળક નચિકેતા ભૌતિક વૈભવોને ઠુકરાવીને ‘આત્મજ્ઞાન’ અને ‘મૃત્યુ પછીનું રહસ્ય’ જાણવા અડગ રહે છે. કવયિત્રી આ પ્રાચીન કથાને આજના ભૌતિકવાદી યુગમાં પ્રસ્તુત કરી માનવીને પોતાની ભીતર રહેલી આધ્યાત્મિક જિજ્ઞાસા જગાડવા પ્રેરે છે.
* ભૌતિક વિરુદ્ધ આધ્યાત્મિક સંઘર્ષ: યમરાજ દ્વારા અપાતા સાંસારિક પ્રલોભનો સામે નચિકેતાનો ઇનકાર એ સાબિત કરે છે કે માનવીનું ચરમ લક્ષ્ય કેવળ ક્ષણભંગુર સુખો નથી, પણ અમૃતત્વની શોધ છે.
* ભાષા અને ગંભીરતા: ઉપનિષદના વાતાવરણને અનુરૂપ ગંભીર, ચિંતનાત્મક અને ઉદાત્ત પદાવલિ દ્વારા કવયિત્રીએ દાર્શનિક ઘનતા સિદ્ધ કરી છે.
💡 પરીક્ષાલક્ષી તારણ (M.A. કક્ષા માટે)
કાવ્ય ૧૧ થી ૧૫માં ઉષા ઉપાધ્યાયની કાવ્યપ્રતિભાનું બહુમુખી સ્વરૂપ પ્રગટ થાય છે:
* ‘આપ આવો છો ?’ અને ‘ખોબોક જળમાં પલળવું’ માં શૃંગાર, પ્રતીક્ષા અને સહજ જીવનરસનો ઉલ્લાસ છે.
* ‘શું લખું ?’ માં કાવ્યસર્જનની આંતરિક મથામણ છે.
* ‘કોરોના : મૃત્યુની છાયા’ માં સમકાલીન વૈશ્વિક સંકટ સામેની કરુણ સંવેદના છે.
* ‘નચિકેતા’ માં ઉપનિષદીય ચિંતન અને શાશ્વત સત્યની ખોજ છે.
એકમ – ૪ : ‘ચૂંટેલી કવિતા’ (ઉષા ઉપાધ્યાય)
કાવ્ય ક્રમાંક ૧૬ થી ૨૦નું વિસ્તૃત સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ (M.A. કક્ષા માટે)
૧૬. ‘મિસ્કીન, ચિનુ, રાજેન્દ્ર’
* કાવ્યસ્વરૂપ: અંજલિકાવ્ય / સાહિત્યિક સ્મૃતિકાવ્ય (Elegy / Homage)
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: ગુજરાતી ગઝલ અને કવિતાના ત્રણ સમર્થ આધારસ્તંભો – રાજેશ વ્યાસ ‘મિસ્કીન’, ચિનુ મોદી ‘ઇર્શાદ’ અને રાજેન્દ્ર શુક્લ પ્રત્યેનો સ્નેહાદર, ઋણસ્વીકાર અને સાહિત્યિક સંવાદ.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* સાહિત્યિક પરંપરા સાથે અનુસંધાન: અનુઆધુનિક કવિતામાં સમકાલીન સર્જકો અને પૂર્વસૂરીઓ સાથે જીવંત સંવાદ સ્થાપવાની એક વિશેષ પરંપરા રહી છે. કવયિત્રી આ કાવ્યમાં ગુજરાતી ગઝલ-પરંપરાના આ ત્રણ મહત્ત્વના ચહેરાઓનું સ્મરણ કરીને પોતાના કાવ્યઘડતરમાં રહેલા તેમના પ્રભાવને સ્વીકારે છે.
* લાક્ષણિકતાઓનું સંયોજન:
* ચિનુ મોદીની પ્રયોગશીલતા અને વિસંગતિઓ સામેનો આક્રોશ,
* રાજેન્દ્ર શુક્લની અધ્યાત્મનિષ્ઠ, છંદોબદ્ધ અને ઋજુ સાધના,
* ‘મિસ્કીન’ની ગઝલોમાં વહેતી આર્દ્રતા, પ્રેમ અને સહજતા.
આ ત્રણેય કવિઓના મિજાજને કવયિત્રી અત્યંત ગૌરવપૂર્ણ શૈલીમાં કાવ્યમય રૂપ આપે છે.
* અભિવ્યક્તિરીતિ: સ્મૃતિ, કૃતજ્ઞતા અને કાવ્યાત્મક આત્મીયતાથી સભર આ રચના ગુજરાતી સાહિત્યિક ભાઈચારાનું એક સુંદર દસ્તાવેજી ચિત્ર રજૂ કરે છે.
૧૭. ‘અહેસાસ’
* કાવ્યસ્વરૂપ: સંવેદનકાવ્ય / આત્મલક્ષી રચના
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: મનોજગતમાં ઉદ્ભવતા સૂક્ષ્મ સ્પંદનો, અવાચ્ય લાગણીઓ અને અસ્તિત્વની ભીતર થતી આત્મ-અનુભૂતિ.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* અંતર્મુખતાનું પરિમાણ: બાહ્ય જગતના ઘોંઘાટ કરતાં અંતરાત્મામાં વહેતી લાગણીઓનો ‘અહેસાસ’ ઘણો ઊંડો અને તીવ્ર હોય છે. કવયિત્રી અહીં સ્ત્રી-હૃદયના એવા એકાંત ખૂણાઓને સ્પર્શે છે જ્યાં કોઈ સ્થૂળ શબ્દો પહોંચી શકતા નથી, માત્ર મૂંગી સંવેદના જ શ્વાસ લે છે.
* સંબંધોની સ્મૃતિ-સુવાસ: કોઈ અદ્રશ્ય સ્પર્શ, વીતી ગયેલી ક્ષણ કે પ્રિયજનની ગેરહાજરીમાં પણ તેની હાજરીનો થતો ભાસ કાવ્યને રહસ્યમય અને ભાવસભર બનાવે છે.
* ભાષાકર્મ: અતિશય નાજુક, પારદર્શક અને ધીમા લયમાં વહેતી પદાવલિ વાચકને ઊંડા આત્મમંથન તરફ દોરી જાય છે.
૧૮. ‘મેશ’
* કાવ્યસ્વરૂપ: પ્રતીકાત્મક રચના / નારીવાદી વિમર્શ
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: આંખોનું ઘરેણું ગણાતી ‘મેશ’ (કાજળ) ના પ્રતીક દ્વારા સ્ત્રીના સૌંદર્ય, તેની સુરક્ષા અને તેની ભીતર ધરબાયેલી વિષાદની કાળી વાસ્તવિકતાનું વિશ્લેષણ.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* પ્રતીકાત્મક સૌંદર્ય અને વિરોધાભાસ: મેશ પરંપરાગત રીતે સૌંદર્ય વધારવા અને ‘નજર ન લાગે’ તે માટે આંખમાં અંજાય છે. પરંતુ કવયિત્રી આ સૌંદર્યપ્રસાધનને સ્ત્રીની છૂપી વેદનાના પ્રતીક તરીકે પલટાવી નાખે છે. કાળી મેશ વાસ્તવમાં સ્ત્રીના અંતરમાં સળગતા દર્દ અને અગ્નિની રાખ (કાજળ) છે.
* આંસુ અને મેશનું ઓગળવું: જ્યારે સ્ત્રી પીડામાં આંસુ સારે છે ત્યારે આ મેશ ઓગળીને ગાલ પર રેલાય છે, જે તેના મૌન ક્રંદન અને સામાજિક બંધનોના આક્રોશનું દ્રશ્યરૂપ બને છે.
* નારીસંવેદના: રચનામાં સ્ત્રીના બાહ્ય શણગાર પાછળ છુપાયેલી આંતરિક એકલતા અને વિષાદની ધારદાર છણાવટ કરવામાં આવી છે.
૧૯. ‘ઊંટ’
* કાવ્યસ્વરૂપ: દેશીય કલ્પનકાવ્ય / પ્રતીકાત્મક રચના
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: રણપ્રદેશની વિષમતામાં પણ અડગ રહેતા ‘ઊંટ’ના માધ્યમથી સહનશીલતા, વિષમ પરિસ્થિતિ સામેની ખુમારી અને જીવનયાત્રાનું આલેખન.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* રણ અને જીવનનો સંબંધ: કાવ્યમાં રણ એ જીવનની શુષ્કતા, અભાવો અને સંઘર્ષોનું પ્રતીક છે; જ્યારે ‘ઊંટ’ એ તમામ પ્રતિકૂળતાઓ વચ્ચે પણ તરસ છુપાવીને અવિરત ડગ માંડતા સંઘર્ષશીલ માનવીનું રૂપક છે.
* સહનશીલતા અને અણનમ મિજાજ: ઊંટ પીઠ પર બોજ વેઠે છે, કાંટાળા થોર ચાવે છે અને છતાં રણનો રાજા બનીને ધીમી છતાં મક્કમ ગતિએ આગળ વધે છે. કવયિત્રી આ પ્રાણીના શારીરિક ઢાંચા અને તેની પ્રકૃતિ દ્વારા આધુનિક સંઘર્ષશીલ મનુષ્યની ધીરજ અને ખમીરને બિરદાવે છે.
* દેશીય પરિવેશ: તળપદો, શુષ્ક રણવિસ્તાર અને તેની કઠોર વાસ્તવિકતા આ કાવ્યને ગ્રામીણ/સ્થાનિક રંગ (Local Color) બક્ષે છે.
૨૦. ‘પાવનભૂમિ’
* કાવ્યસ્વરૂપ: આધ્યાત્મિક ભાવગીત / વંદનાકાવ્ય
* કેન્દ્રવર્તી વિચાર: ભારતની સાંસ્કૃતિક-આધ્યાત્મિક ધરોહર, માતૃભૂમિ પ્રત્યેનો અહોભાવ અને અંતરની પવિત્રતાનો મહિમા.
* સંશોધનાત્મક વિશ્લેષણ:
* સાંસ્કૃતિક ગૌરવ: ‘પાવનભૂમિ’ માત્ર કોઈ ભૌગોલિક સીમા કે જમીનનો ટુકડો નથી, પરંતુ ઋષિમુનિઓ, સંતો અને તપોભૂમિની પવિત્ર ચેતના છે. કવયિત્રી ભારતીય આધ્યાત્મિક પરંપરા અને પૂર્વજોના સંસ્કારોનું સ્મરણ કરી ભૂમિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે.
* આંતરિક પવિત્રતાનું રૂપક: બાહ્ય પવિત્ર ભૂમિની સાથે સાથે કાવ્ય અંતર્મનની ‘પાવનભૂમિ’ તરફ પણ અંગુલિનિર્દેશ કરે છે. જ્યાં સુધી માનવીનું હૃદય ઈર્ષા, કપટ અને સ્વાર્થમાંથી મુક્ત થઈને નિર્મળ ન બને ત્યાં સુધી સાચી પાવનતા શક્ય નથી.
* કાવ્યશૈલી: ભક્તિભાવપૂર્ણ, ગંભીર અને મંગલમય પદાવલિ દ્વારા કાવ્ય વાચકના ચિત્તમાં એક આધ્યાત્મિક શાંતિ અને ગરિમા ઊભી કરે છે.
💡 પરીક્ષાલક્ષી સંક્ષેપ (કાવ્ય ૧૬ થી ૨૦)
આ અંતિમ પાંચ કાવ્યોમાં ‘ચૂંટેલી કવિતા’ સંગ્રહનું વૈવિધ્યપૂર્ણ શિખર જોવા મળે છે:
* ‘મિસ્કીન, ચિનુ, રાજેન્દ્ર’ – સાહિત્યિક પરંપરા અને સર્જકો પ્રત્યેનો આદર.
* ‘અહેસાસ’ અને ‘મેશ’ – સ્ત્રી-ચિત્તની ગહન, અવાચ્ય વેદના અને સૂક્ષ્મ સંવેદનો.
* ‘ઊંટ’ – પ્રતિકૂળતાઓ સામે ટકી રહેવાની દેશીય ખુમારી અને સહનશક્તિ.
* ‘પાવનભૂમિ’ – સાંસ્કૃતિક અસ્મિતા અને અંતરની આધ્યાત્મિક પવિત્રતા.
૧. નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી!
નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી
જળની જાળ ગૂંથે છે ?!
જાળ ગૂંથીને ઊભો થતાંમાં
ખેસ જરા ખંખેરે,
પલક વારમાં ગોરંભાતાં
નભને ઘનવન ઘેરે,
ફર-ફર ફર-ફર ફોરાં વરસે
જાણે કતરણ ખેરે.
નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી
જળની જાળ ગૂંથે છે ?!
ત્રમઝૂટ વરસે નભથી જ્યારે
જાળ ધીવરની ભાસે,
ફંગોળી ફેલાવી નાખી
પૃથ્વીનું મીન ફાંસે,
અરે પલકમાં મત્સ્ય ધરાનું
આભે ખેંચી જાશે !
નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી
જળની જાળ ગૂંથે છે ?!
૨. અમીરાત
કોણ મને લઈ ચાલ્યું
ધરતું હૈયાની અમીરાત !
નહીં મંદિર, નહીં કંકુ-ચોખા
નહીં ધૂપ-દીપની વાત,
છતાં અજબ આ કોણ પળેપળ
છાઈ રહે દિનરાત !
કશું બોલવું નહીં, છતાં શો સંભળાતો રહે સાદ !
નયન નિમીલિત રહે, છતાં શો અમલ ચડે અહોરાત !
સમય સજીવન, કંપ હવામાં
રેલે સઘળે ચેતન,
નિશદિન જોજન દૂર ને તો યે
પુલકિત શાને મન !
નથી માંગવું, મળવું યે નહીં, ધરવી નહીં સોગાત,
હોવું એનું એ જ પળેપળ છલકે બની મિરાત.
૩. આખ્ખું આકાશ તારી આંખમાં
મારી નજરુંના નાજુક આ પંખીના સમ
એનું આખ્ખું આકાશ તારી આંખમાં...
અમથા અબોલાની ઉજ્જડ આ વેળામાં
પથ્થરિયા પોપટ શાં રહીએ,
થોડી વાતોનો ઢાળ તમે આપો તો સાજનજી
ખળખળતા ઝરણાં શાં વહીએ,
ટોળાબંધ ઊડતાં આ સાંભરણના સમ
એનું આખ્ખું આકાશ તારી આંખમાં.
સાંજુકી વેળાનું ઝરમરતું અંધારું
મ્હેકે જ્યાં મોગરાની ઝૂલમાં,
હળવે આવીને ત્યારે કહેતું આ કોણ
મને બાંધી લે અધરોનાં ફૂલમાં,
ને પછી, પાંપણિયે ઝૂલતા આ સૂરજના સમ
એનું આખ્ખું આકાશ તારી આંખમાં.
૪. અચાનક
મન મુંઝાતું હોય મારું ત્યાં સાવ અચાનક મળ,
સાવ અચાનક અમથું સજન કો'ક દિ' આવી મળ.
ઘેરાતી સાંજ હોય
ઘેરાતું આભ હોય,
ઘેરાતા હૈયાંમાં
વાતો ઘેઘૂર હોય,
શેરીએ જાતાં સાવ અચાનક સામે આવી મળ,
સાવ અચાનક અમથું સજન કો'ક દિ' આવી મળ.
ઝૂકેલી જૂઈ હોય
કળીઓની ઝૂલ હોય,
મઘમઘતી ફોરમમાં
ઘૂંટાતા ઘેન હોય,
સાવ અચાનક વીંટળાતી કોઈ લ્હેરખી સમું મળ,
સાવ અચાનક અમથું સજન કો'ક દિ' આવી મળ.
૫. અમે વૃક્ષની જાત...
અમે વૃક્ષની જાત
અમે ના ખળખળ વહીએ સંગે.
ડાળ-પાનમાં રહે ઝીલાતો
જળનો નાતો સ્હેજ !
ફૂલ-કળીમાં છલકે સઘળે
જળનું ઝલમલ તેજ,
પામિયા અચળપણાના શાપ
અમે ના ખળખળ વહીએ સંગે.
થાય અધિકું કદી, ઝૂકીને
નિરખી લઈએ જળમાં,
વળી સમેટી જાત, ઊતરીએ
સદીઓ જૂનાં તળમાં,
પામિયાં મૂળ-માટીનું રૂપ
અમે ના ખળખળ વહીએ સંગે.
હશે અધિકાં મારાં કરતાં
પરપોટાનાં ભા'ગ,
ભલે પલકભર વહે ઝીલતાં
મેઘધનુષી રાગ,
અમારે ઝીલવી નરદમ ધૂપ
અમે ના ખળખળ વહીએ સંગે.
૬. કોરોનાકાળ
– બધાં રસ્તાઓ – દરવાજા હોય ભલે બંધ,
અમે કોરોનાકાળ ગયાં ઠેકી, કે મારી કમ્પ્યૂટર વિન્ડો થઈ ખુલ્લી.
કોરોના ફેફસામાં પહોંચીને ગૂંથે
એ પહેલાં મુંઝારાનું જાળું,
લોકડાઉન આવ્યું ને કૉલેજો બંધ
પણ મનને દેવું રે કેમ તાળું ?
તને રોજરોજ મળવા મેં મારી'તી કેટલીયે ગુલ્લી !
હવે મુંઝાતો જાઉં, ત્યાં મારી કમ્પ્યૂટર વિન્ડો થઈ ખુલ્લી.
મને જોતાંમાં વેરાતી બોરસલ્લી તું
તને ઓચિંતા આમ હવે ખોઉં?
ઘરમાં રહેવાનું ને ભીંતો જોવાની
ને ફિલ્મો યે કેટલી હું જોઉં ?
મારાં મુંઝાતાં મન સામે હળવેથી બારી એક ખૂલી,
પરીઓની જેમ તું ઉતરી આવી, જ્યાં મારી કમ્પ્યૂટર વિન્ડો થઈ ખુલ્લી.
વ્હારે આવ્યાં છે કાંઈ એપલ-ગુગલ
ને વળી ઉપરથી મીટ અને ઝૂમ,
તને પાર્કિંગમાં-કેન્ટિનમાં શોધવાની નૈ
મળે સ્ક્રીન ઉપર તારી રૂમઝૂમ,
આવી શકાય, કદી નૈ રે અવાય, બધી ફિકર તું સાવ ગે ભૂલી,
તારાં સ્મિતનાં પતંગિયાઓ રમવા તું મૂક, મારી કમ્પ્યૂટર વિન્ડો છે ખુલ્લી.
૭. જળબિલ્લોરી
આકાશી આંબાને આવ્યો મોર અને છે જળબિલ્લોરી,
ચાંદાની આંખોમાં છલક્યો તોર અને છે જળબિલ્લોરી.
આ વાદળનાં પાનાં ખોલીને કોણ પઢાવે અમને નિશદિન,
ઠોઠ નિશાળી ફોરાં કરતાં શોર અને છે જળબિલ્લોરી.
ઘનઘોર ઘટાના મેળામાં જ્યાં વાગી ઢોલ થાપ જરી, કે
આકાશી નટ રમતો વીજલ દોર અને છે જળબિલ્લોરી.
ધરતીના ખાંડણિયે નભની નાર કયું આ ધાન છડે છે !
ઝીંકાતા આ સાંબેલાનું જોર અને છે જળબિલ્લોરી.
વરસાદે ભીંજાતાં-ન્હાતાં છોરાં શો કલશોર મચાવે,
કે ન્હાવા આવે તડકો થૈને ચોર અને છે જળબિલ્લોરી.
૮. મોસમ આવી છે
મોસમ આવી છે સવા લાખની,
હવે છત્રી સંકેલ તારા કામની...
વાદળ વરસે ને કહે ઘરમાં તું કેમ છે ?
વાયરો વહે ને કહે ઉડવું હેમખેમ છે ?
મોસમ આવી છે સવા લાખની
હવે છત્રી સંકેલ તારા કામની...
ભીડેલાં બારણાંની કેવી આ ભીંસ છે !
ટહુકામાં ઓગળતી મૂંગી આ રીસ છે,
મોસમ આવી છે સવા લાખની,
હવે છત્રી સંકેલ તારા કામની...
૯. વરસાદ
પહેલાં ધરતી પર ગુલમ્હોરે-ગરમાળે જવાળા ઊઠી,
જાણે ધગધગતી આગ, જાણે ધગતા અંગાર.
ક્યાંક શીમળે-કેસૂડે રંગ રાતા છલક્યાં ને,
અગન જવાળા ઊઠી, ગગન જવાળા ઊઠી.
પીળી ધરતીએ નાંખ્યો એક ઘેરો નિઃશ્વાસ,
બોલી શાને જલાવ, ઓ રે શાને જલાવ !
જોને કીડી ને કુંજર ને દૈયડ-દરજીડો સૌ,
તાકી રહે આભ, ઊંચે તાકી રહે આભ.
કોઈ તરસ્યું તળાવ, ગગન ગોખે ઠર્યું,
એવું આભમાંથી મૂંગું એક આંસુ સર્યું.
ત્યાં તો ઉમટ્યા વંટોળ, ગગન ગાજ્યા વંટોળ,
ગાંડા હાથી શા ભાનભૂલ્યા ગરજ્યા વંટોળ.
જાગ્યા ડમરુના નાદ, ગાજ્યા ત્રિભંગી તાલ,
પછી ત્રામ તિરકીટ, ત્રામ તિરકીટ વરસ્યો વરસાદ,
પછી ત્રામ તિરકીટ, ત્રામ તિરકીટ વરસ્યો વરસાદ.
૧૦. મીરાં
મીરાંને મેવાડ શું, શું દ્વારિકા !
હરિનામનાં અજવાળામાં હરપળ હરતી-ફરતી,
મધદરિયે તોફાન ઊઠે તોય નૌકા એની તરતી,
ઊઠે અચાનક આંધી તોયે ક્યાં ચિંતા એ કરતી! મીરાંને...
હથેવાળો હરિ સાથે એને શેં પજવે કોઈ હીણાં!,
આંધીનાં કણ થઈને વરસે ફોરાં ઝીણાં ઝીણાં!,
ભાવમધુરી ગૂંજે હૈયે હરિનામની વીણા. મીરાંને...
૧૧. આપ આવો છો
સુવાસિત આ પવન છે એટલે, કે આપ આવો છો,
નજાકત છે ફૂલોમાં એટલે, કે આપ આવો છો.
ગગનમાં ચાંદ મલકે છે, દિશાઓ આજ મહેકે છે,
ઝરણ ઝાંઝર બન્યાં છે એટલે, કે આપ આવો છો.
ઝૂકેલી ડાળ પર નવમંજરી ઉલ્લાસથી હસતી,
ઘટા હળવે ઝૂમે છે એટલે, કે આપ આવો છો.
બની ચંચળ હવા ખેલી રહી છે કેશમાં કોનાં !
અજબ કોઈ રાગ છેડે એટલે, કે આપ આવો છો !
સમયનું પોયણું ખોલી રહ્યું છે પાંખડી હળવે
હયાતી આ સભર છે એટલે, કે આપ આવો છો.
૧૨. શું લખું?
તારા વિનાની જાય છે, એ પળ વિશે હું શું લખું ?
આ આંખને આવી મળેલાં, જળ વિશે હું શું લખું ?
તું હોય અક્ષર રેતમાં, ભૂંસું તરત પળવારમાં,
ભીતર સુધી જે કોતરાયું, તળ વિશે હું શું લખું ?
ચોમેર રણ ને ધોમ તડકો, ચાલવું ખુલ્લાં પગે,
પહોંચ્યાં ચરણ તરુવર તળે, એ કળ વિશે હું શું લખું ?
એક્કેક મૂકી ઈંટને રચતાં રહ્યાં'તા જે ભુવન,
ધબ્બ...ટીંબો, એ સમયના છળ વિશે હું શું લખું?
મેં હાથમાં રેખા પડાવી ફક્ત તારા નામની,
ખોવાય રસ્તો વ્યોમમાં, વાદળ વિશે હું શું લખું?
૧૩. કોરોના : મૃત્યુની છાયા
શક્ય છે કે શ્વાસનાં પંખી હવે ઊડી જશે,
ચણ ખૂટ્યું છે, શ્વાસનાં પંખી હવે ઊડી જશે.
જળ ઉપર, રંગોળી કરવાની રમત રમતાં રહ્યાં
સ્થિર ક્યાં રે ! શ્વાસનાં પંખી હવે ઊડી જશે.
આટલું ખેંચાણ તો ક્યારેય કો'નું ના હતું,
ગુંજતા એ, શ્વાસનાં પંખી હવે ઊડી જશે.
આ ધરાને કેટલી ચાહી હતી મન-પ્રાણથી !
ને છતાં યે, શ્વાસનાં પંખી હવે ઊડી જશે.
શબ્દ મારાં સાચવીને રાખશે વહેતો પવન,
એટલું હૈ, શ્વાસનાં પંખી હવે ઊડી જશે.
૧૪. ખોબોક જળમાં પલળવું
ખોબોક જળમાં પલળવું-તરવું મને ગમતું નથી,
આ ખંડકોમાં સબડતું, ‘હોવું’ મને ગમતું નથી.
કે સાદ કરતી હર પળે ખુલ્લાશ આ આકાશની,
આ છત અને ભીંતો બની, વસવું મને ગમતું નથી.
ને કોઈ ઝૂકી ડાળ પર હું પુષ્પ થૈ ખીલું ખરું,
પણ રેત થૈ ખંડેરની, ખરવું મને ગમતું નથી.
આ નભ વિશે વાદળ બનું, વરસાદ ને ઝરણું બનું,
પણ કોઈના કિલ્લે બુરજ, બનવું મને ગમતું નથી.
ને આપવો જો હોય તો આપો અનલહકનો અનલ,
અમથા કશા અંગારનું, અડવું મને ગમતું નથી.
૧૫. મિસ્કિન-ચિનુ-રાજેન્દ્ર
જ્યાં ચાંદ ઉતરે ને સુરજ પણ દાદ દે,
છે આ ગઝલ એવી, સુજન સૌ દાદ દે.
મિસ્કિન-ચિનુ-રાજેન્દ્ર છે જો મંચ પર,
તો ખુદ સમય આવી કવિને દાદ દે.
ઓજસ સકલ સાકાર થૈ મિસ્કિન બન્યું,
વાણી બની દરબાર ઝૂમી દાદ દે.
છે કેટલા ભભકા અહીં ઈર્શાદના !
કે શબ્દ ખુદ સજદા કરીને દાદ દે.
ને સાવ નોખી ભાત છે રાજેન્દ્રની,
ગિરનાર પણ આસન લગાવી દાદ દે.
ને કેટલું સૌભાગ્ય છે આ આપણું,
ગરવા કવિજન આજ અમને દાદ દે.
૧૬. નચિકેતા
અંધકારની પાટ ઊંચકાતી નથી,
બેડી પડી છે હાથમાં
જીરવાતી નથી,
ગુલામીમાં ગુલામોની ચીસ સંભળાવશું કોને?
ગુલામીમાં સબડતી ચેતના શી વેદના સહેતી !
વિવશતા કાં જનોના ગાત્રને થિજાવતી રહેતી?
ઋચાઓ વેદની સૂણતાં
જીવ્યાં જે મસ્તકે ઉન્નત,
વિશાળા આ જગતમાં જીવવાનું
શિર નમાવીને ?
ચમકતી રાત અહીંયા છે,
દિવસને પાંખ આવી છે,
મકાનો આભને આંબે
ને... માનવ વેંતિયા લાગે.
અહીં છે મોલ મોટાં ને
બધાંયે તોલ ખોટાં છે
હજુ આપો, નવું આપો,
ફરી આપો, સતત આપો,
અહીં છે શોર ‘આપો’નો
અને એ મોલની સામે
ઊભું આ કોણ તાકે છે?
દિવાલો કાચની ઠેકી
નજર એની ઉપાડે છે,
કણસતું સાવ ધીમેથી
ઉદર ખાલી પુકારે છે,
તન યુવા, મન વૃદ્ધ
એવો દેહ કાંપે છે –
ન જાણે લાગતું શાને કે જાણે
યુગયુગોનો પટ વટાવી
ટાઢ-તડકો વેઠીને
ખુલ્લાં પગે પથ કાપતો
આવી ઊભો છે કો' નચિકેતા
અને પૂછી રહ્યો છે પ્રશ્ન
“છે શાને દેવતા અમ્મર?
નથી કાં એમને કોઈ ડર?”
૧૭. અહેસાસ
મારામાં જાગી ઊઠે છે
એક નવો અહેસાસ
રેવાની ઉછળતી-કૂદતી લહેરોમાંથી
હું બની ગઈ છું
ધારાને સાચવતી
કિનારાની માટી...
૧૮. મેશ
હું જન્મી
ત્યારે છઠ્ઠીના દિવસે
નાનીમાએ ત્રાંબાની તરભાણી દીવા પર ધરી
હોંશે હોંશે કાજળ પાડીને
મારી આંખમાં આંજ્યું હતું.
હજુ ગયા વરસે જ
મારી દીકરીને ત્યાં દીકરી જન્મી
ત્યારે મેં પણ
છઠ્ઠીના દિવસે
હોંશભેર કાજળ પાડી
મારી દોહિત્રીની
સ્વપ્નભરી આંખોમાં આંજ્યું હતું.
આજે,
આ ઢળતી સાંજે
આગજનીમાં બળીને
કાળામેશ થઈ ગયેલાં
મારાં શહેરનાં
મકાનોને જોતાં થાય છે
કોની છઠ્ઠી માટે
પડાઈ હશે
આટલી બધી મેશ?
૧૯. ઊંટ
હતા દીવાલે ગયા સમયના
ઠાઠ અને અસબાબ સમા કૈં
ઝૂલ, ચાકળા, કાંધી, તોરણ, ભેટ અને તલવાર, કટારી;
પરસાળ વચાળે
અમીયલ નેણાંવાળી બાયું
સુપડે સોતી ધાન
કાંબીના રણકા શું હસતી'તી,
હતા આંગણે લીમડા હેઠે
ઢળ્યા ઢોલિયે હુક્કાના ગડેડાટ
મૂછોના તાવ
કાળને ધરબી દેતી આંખ્યુંની રાતડમાં
ઝગતા તેગઝર્યા અંગાર
અને ત્યાં દૂર
સમયને કાંધે લઈ
ગાંગરતું ઊભું ઊંટ
વાટ કોઈ નવી ખેપની જોતું,
જોતું ઝીણી આંખે દૂર ક્ષિતિજની પાર
હવાની શી લાગી કૈં ગંધ
અચાનક થડકી ઊઠ્યું
કંપ્યું, ચીખ્યું, ભડકીને તોડાવી રાશ
ઊભી બજારે ધણધણતું, ચિત્કાર વેરતું
વાંભ વાંભની ઠેક ભરીને
હડફેટે ઘર ધડૂસ કરતું
પીઠ ઉપર લાદીને કબ્રસ્તાન
હાંફતું ઊભું ગામને છેડે
હાંફતું ઊભું ગામને છેડે
હાંફતું ઊભું ગામને
અને હવામાં હવે તરે છે
ગીધ સમી મડદાંની તીખી ગંધ,
સાંજની રુંઝ્યું ઢળતાં
ટીંબા વચ્ચે ઊભેલા પીપળનાં પીળાં પાન
ગણે છે ઝાળ ચેહની,
વિખરાયેલાં વાળ, ચીંથરેહાલ સુરત લઈ
નગરની તૂટી મોતનમાળ નીરખતી
સ્તબ્ધ ધરા પણ
હજુ રહી છે કંપી !
હજુ રહી છે કંપી !
૨૦. પાવનભૂમિ
ગુજરાતનાં ગરવા ગૃહે, કિલ્લોલતાં રહીએ સદા,
પાવનભૂમિ આ ગુર્જરી, અમ હૃદયદલ સીંચે સદા.
છે આ હવામાં સાદ શો, સાહસ અને તપ-શૌર્યનો,
છે આ ભૂમિમાં જાગતું તપ ગાંધી ને સરદારનું,
છે તીર્થ અંબાજી અને સોમનાથ, ડાકોર, દ્વારિકા,
પાવાપુરી, ગઢપુર અને હરસિધ્ય મંદિર સાચનું,
તાપી-મહી-સાબર નીરે તન-મન રહે ઉજળા સદા,
પાવનભૂમિ આ ગુર્જરી અમ હૃદયદલ સીંચે સદા.
છે સાગના સોટા સમી નારી સ્વમાની ને મીઠી,
નર છે અહીંના ઉદ્યમી, શ્રીકર બની છે ગુર્જરી,
રાસે રમે નર–નાર ધ્રુજવીને ધરા ઉલ્લાસથી,
ને એ જ ઉલ્લાસે કરે, સેવા-સખાવત નિર્મળી,
કર્મે નિરંતર રત રહી, ધર્મે રહીશું દૃઢ સદા,
પાવનભૂમિ આ ગુર્જરી, અમ હૃદયદલ સીંચે સદા.
કોલેજ કક્ષાની આંતરિક પરીક્ષા
કુલ ગુણ : ૨૫
પ્રશ્નપત્ર સેટ - ૧
પ્ર. ૧ નીચેનામાંથી કોઈપણ ત્રણ પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો : [૦૬]
(નોંધ: એકમ-૧ માંથી ૧, એકમ-૨ માંથી ૧ અને એકમ-૩ માંથી ૩ પ્રશ્નો)
૧. આધુનિક સાહિત્યમાં ‘રૂપરચના’ (Form) નું શું મહત્ત્વ છે? (એકમ-૧)
૨. સિતાંશુ યશશ્ચંદ્રના નાટક ‘તોખાર’નું મુખ્ય કથાવસ્તુ કયા વિષય પર આધારિત છે? (એકમ-૨)
૩. અનુઆધુનિકતાની વિભાવનાનો ઉદ્ભવ કયા મુખ્ય પરિબળોને આભારી છે? (એકમ-૩)
૪. અનુઆધુનિક સાહિત્યમાં પ્રગટતી ‘બહુલતા’ (Plurality) એટલે શું? (એકમ-૩)
૫. અનુઆધુનિક સાહિત્યમાં કેન્દ્રવિહીનતા (Decentering) ની વિભાવના ટૂંકમાં સમજાવો. (એકમ-૩)
પ્ર. ૨ આધુનિકતાની વિભાવના સ્પષ્ટ કરી, આધુનિક સાહિત્યનાં પ્રમુખ લક્ષણોની વિસ્તૃત સમીક્ષા કરો. [૧૩]
અથવા
પ્ર. ૨ ‘તોખાર’ નાટકના આધારે સિતાંશુ યશશ્ચંદ્રની નાટ્યરીતિ અને પ્રયોગશીલતાની ચર્ચા કરો. [૧૩]
પ્ર. ૩ નીચેનામાંથી કોઈપણ એક વિષય પર ટૂંકનોંધ લખો : [૦૬]
૧. અનુઆધુનિક સાહિત્યનાં લક્ષણો
૨. અનુઆધુનિક સાહિત્યને પ્રેરનારાં પરિબળો
પ્રશ્નપત્ર સેટ - ૨
પ્ર. ૧ નીચેનામાંથી કોઈપણ ત્રણ પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો : [૦૬]
(નોંધ: એકમ-૧ માંથી ૧, એકમ-૨ માંથી ૧ અને એકમ-૩ માંથી ૩ પ્રશ્નો)
૧. આધુનિકતા તરફ દોરી જતાં કોઈપણ બે વૈશ્વિક કે સામાજિક પરિબળો જણાવો. (એકમ-૧)
૨. ‘તોખાર’ નાટકમાં ‘તોખાર’ શબ્દ કયા પ્રતીકાત્મક અર્થમાં પ્રયોજાયો છે? (એકમ-૨)
૩. અનુઆધુનિક સાહિત્યમાં સ્થાનિકતા કે તળપદા પરિવેશનું શું સ્થાન છે? (એકમ-૩)
૪. આધુનિકતા અને અનુઆધુનિકતા વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત એક વાક્યમાં જણાવો. (એકમ-૩)
૫. અનુઆધુનિક યુગમાં મહાઆખ્યાનો (Grand Narratives) ના અંત વિશે લ્યોતારનો વિચાર શું છે? (એકમ-૩)
પ્ર. ૨ ગુજરાતી આધુનિક સાહિત્યના ઉદ્ભવ પાછળનાં પ્રેરક પરિબળોની વિગતે છણાવટ કરો. [૧૩]
અથવા
પ્ર. ૨ ‘તોખાર’ નાટકની સંઘર્ષ-સંકલ્પના અને તેનાં પાત્રાલેખનની સવિસ્તર ચર્ચા કરો. [૧૩]
પ્ર. ૩ નીચેનામાંથી કોઈપણ એક વિષય પર ટૂંકનોંધ લખો : [૦૬]
૧. અનુઆધુનિક સાહિત્યમાં પ્રગટતો ઉપહાસ (Irony / Pastiche)
૨. આધુનિકતાથી અનુઆધુનિકતા તરફનું પ્રયાણ
પ્રશ્નપત્ર સેટ - ૩
પ્ર. ૧ નીચેનામાંથી કોઈપણ ત્રણ પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો : [૦૬]
(નોંધ: એકમ-૧ માંથી ૧, એકમ-૨ માંથી ૧ અને એકમ-૩ માંથી ૩ પ્રશ્નો)
૧. આધુનિક સાહિત્યમાં આલેખાતી ‘અસ્તિત્વવાદી ચેતના’ એટલે શું? (એકમ-૧)
૨. ‘તોખાર’ નાટકના કેન્દ્રવર્તી પાત્રનું નામ અને તેની માનસિક સ્થિતિ જણાવો. (એકમ-૨)
૩. અનુઆધુનિક સાહિત્યમાં દલિત, સ્ત્રી અને જનજાતિ સંવેદનાને મળેલું મહત્ત્વ દર્શાવો. (એકમ-૩)
૪. અનુઆધુનિકતા સંદર્ભે ‘વિસંરચના’ (Deconstruction) સંકલ્પનાનો ટૂંકો ખ્યાલ આપો. (એકમ-૩)
૫. અનુઆધુનિક સાહિત્યમાં લોકસંસ્કૃતિ અને પૌરાણિક કથાઓનો વિનિયોગ કેવી રીતે થાય છે? (એકમ-૩)
પ્ર. ૨ આધુનિક સાહિત્યમાં વિચ્છિન્નતા (Alienation), વિષાદ અને વ્યર્થતાબોધનું આલેખન ઉદાહરણ સાથે સમજાવો. [૧૩]
અથવા
પ્ર. ૨ એક અનોખા આધુનિક નાટક તરીકે ‘તોખાર’નું સમગ્રતયા મૂલ્યાંકન કરો. [૧૩]
પ્ર. ૩ નીચેનામાંથી કોઈપણ એક વિષય પર ટૂંકનોંધ લખો : [૦૬]
૧. અનુઆધુનિકતામાં બહુસાંસ્કૃતિકતા (Multiculturalism)
૨. અનુઆધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યની નવી દિશાઓ
