પદનું સ્વરૂપ
|અર્થ | વ્યાખ્યા| લક્ષણો|
# જયશ્રી ચૌધરી
@ STP College Ankleshwar
ગુજરાતી પદનું સ્વરૂપ સમજાવી તેના લક્ષણો ચર્ચો./મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યમાં પદ સ્વરૂપનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ આલેખો/પદના મુખ્ય સ્વરૂપો સમજાવો.
પ્રસ્તાવના
પદ એ મધ્યકાળનું લોકપ્રિય સાહિત્ય સ્વરૂપ છે. માનવ હૃદયના ભાવોને અભિવ્યક્ત કરતું મધ્યકાળનું લઘુ ગેય અને ઊર્મિ પ્રધાન કાવ્ય સ્વરૂપ છે. તે અર્વાચીન ઉર્મિકવિતા જેવું એક મધ્યકાલીન કાવ્ય સ્વરૂપ છે. મધ્યકાળમાં પદ કાવ્ય સ્વરૂપનું ખૂબ ખેડાણ થયું છે. મધ્યકાળમાં નરસિંહ મીરાં, ભાલણ, પ્રીતમ, ભોજો, દયારામ વગેરે ગુજરાતી કવિઓ, સૂરદાસ તુલસીદાસ જેવા હિન્દી કવિઓ તથા ચંડીદાસ વિદ્યાપતિ વગેરે બંગાળી કવિઓએ પદ કાવ્ય સ્વરૂપમાં નોંધપાત્ર પ્રદાન કર્યું છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં નરસિંહ, મીરાં અને દયારામ મધ્યકાળના શ્રેષ્ઠ પદ કવિઓ છે.
પદ સ્વરૂપનો ઉદભવ અને સમજણ
'પદ' શબ્દ સંસ્કૃત ભાષામાંથી ઉતરી આવેલો શબ્દ છે. પદ સ્વરૂપ ગુજરાતીમાં અપભ્રંશમાંથી ઉતરી આવ્યું છે.
પદ શબ્દના ત્રણ અર્થ
પદ શબ્દ ત્રણ અર્થમાં વપરાય છે
(૧) વ્યાકરણની રીતે પ્રત્યય લાગેલા નામ કે ધાતુના રૂપને 'પદ' કહેવાય છે.
(૨) ચરણ કે પંક્તિને પણ 'પદ' કહે છે.
(૩) કડીઓના સમૂહ ધરાવતા કાવ્યને 'પદ' કહેવામાં આવે છે.
આમ પદનો અર્થ વિસ્તાર આ રીતે સમજાવી શકાય.
ચરણ ➡️કડી ➡️કડી સમૂહ.
આમ, પદનો અર્થ પંક્તિનું એક ચરણ, કડી, અને કડી સમૂહ એ રીતે અર્થ વિસ્તાર થતો ગયો. પદનો દ્વિપદી, ત્રિપદી, ચતુષ્પાદિકા(ચોપાઈ), ષડપદી(છપ્પો) એ રીતે એનો વિસ્તાર થયો.ધીરે ધીરે પદ એટલે અમુક કડીનું નાનકડું કાવ્ય એવો અર્થ સ્થાપિત થયો.
પદ નાનું ઊર્મિસભર કાવ્ય
પદનું જન્મ સ્થાન ઊર્મિ કે પ્રબળ લાગણી છે. કદમાં નાનું પણ ઊર્મિસભર કાવ્ય છે.તેને ઊર્મિ કાવ્ય કહી શકાય. પદમાં પ્રવાહી લાગણી હોય છે. પદનું ઉત્પત્તિ સ્થાન ઊર્મિનો ઉભરો છે.
આ પદમાં પ્રસ્તુત ઊર્મિ બે પ્રકારની હોય છે:
(૧) પ્રેમલક્ષણા
(૨) ઉપદેશાત્મક
પદ સ્વરૂપ
પદનું મહત્વનું અંગ
પદનું મહત્વનું અંગ ધ્રુવપદ કે ટેકની પંક્તિ છે.
પદની વ્યાખ્યા
(૧)માનવ હૃદયના ભાવોને અભિવ્યક્ત કરતું મધ્યકાળનું લઘુ ગેય અને ઊર્મિ પ્રધાન કાવ્ય સ્વરૂપ.
(૨) " કવિઓ ભાવના ઉભરાઓને શબ્દમાં આકાર આપવા માંડે કે પદનો જન્મ થાય... પદ્યમાં સહજ રીતે, સરળ રીતે, લાગણીના જે ઉદગારો નીકળે તે બધાં પદો જ બની રહે."
ઉમાશંકર જોશી
(૩) "પદ મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતામાંનો ઊર્મિપ્રધાન, નાનકડો, નાજુક સુગેય પ્રકાર છે."
- નિરંજન રાજ્યગુરુ
"ગુજરાતી વિશ્વકોશ"
(૪) "પદ ગુજરાતી સાહિત્યમાં વૈવિધ્યપૂર્ણ રીતે પ્રાચીન કાળથી પ્રયોજાતો આવેલો એક પદ્ય પ્રકાર છે કે જેમાં રાગ, ઢાળ,તાલ, પદબંધ અને વિષયનું સાયુજ્ય રહેલું હોય છે. જે
પરબ્રહ્મ કે પરમાત્મા પ્રત્યેનો ભક્તિભાવ, અંગત ઊર્મિપ્રધાન ભાવો અને સંગીતાત્મક અંશોને રજૂ કરે છે."
પદની વિશેષતા
પદ મુક્તક કરતાં મોટો અને આખ્યાન કાવ્ય કરતાં નાનો પ્રકાર છે.
પદ મુક્તક અને આખ્યાન કાવ્યની વચ્ચેનો પ્રકાર છે.
પદનું ખેડાણ
પદ જૈન અને જૈનેતર વૈષ્ણવ, શૈવ, શાક્ત, વેદાંતી વગેરે તમામ મતના કવિઓએ લખ્યા છે.
પદના લક્ષણો
(૧) ટૂંકું અને સઘન કાવ્ય રૂપ
(૨)સહજ, સરળ અભિવ્યક્તિ
(૩) ભાવ વિચારની એકસૂત્રતા
(૪) નાટ્યાત્મકતા સંવાદાત્મક
(૫)સંબોધન જેવી નિરૂપણ રીતિ
(૬)વર્ણનાત્મકતા
(૭)ચિત્રાત્મકતા
(૮) ઊર્મિ પ્રધાન- પ્રબળ લાગણીની અભિવ્યક્તિ
(૯)ધ્રુવપદ, ધ્રુવપંક્તિ વગેરેનું વૈવિધ્ય
(૧૦)ગેયતાને અનુકૂળ
(૧૧) ભાવને અનુરૂપ ઢાળ
(૧૩) માનવ હૃદયના ભાવોનું સહજ સરળ આલેખન
(૧૪) કથનાત્મકતા
(૧૫) એક જ ભાવસ્થિતિનું નિરૂપણ (૧૬)શબ્દયોજના અને ભાવગૂંફન
(૧૭)નાના નાના પ્રસંગોનું નિરૂપણ
(૧૮)ગહન ચિંતનની રજૂઆત
(૧૯)વિચાર, સંવેદના, ઊર્મિ, પ્રેરણાની મેળવણી
(૨૦) આકર્ષક ધ્રુવ પંક્તિ-પ્રત્યેક કડીને અંતે વારંવાર આવતી ધ્રુવપંક્તિ.
પદના વિવિધ પ્રકારો
પદના સાહિત્ય સ્વરૂપોમાં ભજન, થાળ, આરતી, ધોળ, હાલરડું કે ઝૂલણું, કાફી, કટારી, પ્યાલો, આસદ આગમ, પરજ, રામગીરી, પ્રભાતી, પ્રભાતિયાં, ઝૂલણાં, પ્રબંધો, રાસાઓ આખ્યાનો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
પદના મુખ્ય સ્વરૂપો
(૧) ભજન : પ્રભુ ભક્તિ પદ. ઈષ્ટ દેવી દેવતાને ભજવા માટે ભજન મંડળમાં ગવાય તેવું સ્વરૂપ. સંસાર પ્રત્યેનો વૈરાગ્ય અને પ્રભુ પ્રત્યેનો ભક્તિભાવનું પ્રદર્શન.
ઉદા૦ " મુખડાની માયા લાગી રે, મોહન પ્યારા"
મીરા
"હરિનો મારગ છે શૂરાનો.."
પ્રીતમ તથા પૂજા નું કાચબા કાચબીનું ભજન પ્યાલો કબીર પંથી વગેરે અન્ય ભજનો
(૨) કીર્તન : ભજનનું જ એક સ્વરૂપ. પ્રભુ કીર્તન, સ્તવન, સ્તુતિ, વર્ણન મંગળા, શણગાર, ભોગ, થાળ, આરતી, શય્યા, હિંડોળાના પદોમાં આરાધ્યદેવનું કીર્તન.
(૩) પ્રભાતિયા : પ્રભાતના પ્હોરમાં ગવાતા પદ. નરસિંહ પ્રભાત કવિ. ઉદા૦ "જાગને જાદવા કૃષ્ણ ગોવાળિયા"
નરસિંહ મહેતા ઇષ્ટદેવ પ્રત્યેના જ્ઞાન અને ભક્તિના પદો
(૪) થાળ :ઇષ્ટદેવ કે દેવીને થાળ ધરાવવાના પ્રસંગે થાળ આરોગવાની પ્રાર્થના કરતા પદો. થાળની વાનગીઓ અને ભગવાનના ગુણો વર્ણવતાં પદ તે થાળ. થાળમાં વાનગીઓની યાદી હોય છે અને ભગવાનને તે આરોગવા માટેની નમ્ર અરજ કરવામાં આવે છે.
(૫) આરતી : ભક્ત હૃદયની આરત કે આરઝૂ. ઇષ્ટદેવ કે દેવીના અવતાર, ગુણ, પરાક્રમ, રૂપના વર્ણનનો જયનાદ. વૈષ્ણવ, શાકત અને સ્વામિનારાયણ કવિઓએ આરતીમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રદાન કર્યું છે.
(૬) પારણું કે હાલરડું : બાલકૃષ્ણ કે બાલરામને ઝુલાવતી વખતે ગવાતું વાત્સલ્ય અને ભક્તિમય પદ તે હાલરડું. માતા બાળકને પોઢાડતી વખતે ગીત ગાય તે હાલરડું જ તે બાળક ભગવાન હોય તો તે ભક્તિપદ.
(૭) પ્રાર્થના : પ્રભુ, ઇષ્ટદેવ કે દેવીને ઉદ્દેશીને થતી કોઈ વિનંતી. વિનંતી, યાચના, કૃપાની માગણી કે અરજને પ્રાર્થના કહેવાય છે.
(૮) ગરબી-ગરબો-રાસ :
ધૂમીને નાચવા ગાવાનું ગતિશીલ ઊર્મિ પદ છે. કવિતા, સંગીત અને નર્તનનો ત્રિવેણી સંગમ. ગરબી પ્રેમભક્તિનું સમૂહ ગીત છે. દયારામની ગરબી ઉત્તમ તેમનું દ્રષ્ટાંત છે. ગરબા મોટેભાગે અંબાજી, બહુચરાજી મહાકાળી માતાજી વગેરે દેવીઓની આરાધન કરતું ભક્તિગીત.તે સમૂહમાં નૃત્યમય રીતે શક્તિના રૂપ, ગુણ, પરાક્રમનું વર્ણનાત્મક કથનાત્મક પ્રસ્તુતિ. રાસ એ જીવનના ઉલ્લાસનું ગાન છે. તાળી, દાંડિયા વગેરેના તાલ સાથે સમૂહમાં ઘૂમીને નાચવા ગાવાનું ગેય સ્વરૂપ છે. અને રાધાકૃષ્ણ ગોપીઓ રાસનું પ્રતીક છે. રાસડા વીર ચરિતના પરાક્રમના લાંબા કથાનાત્મક વર્ણનો છે. ઉદા૦ભાથીજીનો રાસ
(૯) માસ : (મહિના-બારમાસી) જૈન બારમાસી પ્રકૃતિ વર્ણન.
ઉદા૦રાજુલનેમિનાથ વિનયચંદ્રકૃત નેમિનાથ ચતુષ્પાદિકા
ભક્તિ કવિઓ રાધા વિરહના 12 માસ કહે છે, તેરમા માસે પ્રીતમ આવી મળે છે.
તિથિ : 15 તિથિના વિરહ વર્ણન
વાર : સાત વારના વર્ણન
માતૃકા-કકકા : માતૃકા 'અ' થી શરૂ થાય. કક્કો 'ક' થી શરૂ થાય છે
ઉપસંહાર
પદ એ મધ્યકાળનું લઘુ, ઊર્મિપ્રધાન એવું કાવ્ય સ્વરૂપ છે જે માનવ હૃદયના ભાવોને રજૂ કરે છે. વિચાર, સંવેદના, ઊર્મિ પ્રેરણા વગેરેનું વર્ણનાત્મક,કથાનાત્મક તથા સંવાદાત્મક સ્વરૂપ એ પદ છે. જેમાં લય કે છંદ મહત્વનું લક્ષણ ગણાય છે. જે દ્રુત, મધ્ય કે વિલંબિત લયમાં ગવાય છે. એક જ ભાવસ્થિતિનું નિરૂપણ થાય .છે પદમાં ચોક્કસ પંક્તિ સંખ્યા નિશ્ચિત નથી હોતી. "બંસી બોલ" પદકવિ દયારામને માનવામાં આવે છે.
સંદર્ભ
(૧)"મધ્યકાલીન અર્વાચીન સાહિત્ય સ્વરૂપો"- ડૉ. ભરતકુમાર ઠાકર શબ્દલોક પ્રકાશન, અમદાવાદ, પ્રથમ આવૃત્તિ 2009.
(૨) "મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઈતિહાસ તથા અર્વાચીન સુધારક યુગ" યુનિવર્સિટી ગ્રંથ નિર્માણ બોર્ડ, ગુજરાત રાજ્ય અમદાવાદ.
(૩) વિશ્વનાથ જાનીકૃત "પ્રેમપચીસી" સં.પ્રસાદ બ્રહ્મભટ્ટ, આદર્શ પ્રકાશન
⚫ વિનંતી 🙏
જો આપને આ માહિતી રોચક અને ઉપકારક લાગી હોય તો મારા બ્લોગને
⬇️
⬇️
મારી આ ચેનલને
⬇️
લાઈક સબ્સ્ક્રાઇબ અને શેઅર કરવા નમ્ર વિનંતી છે. આપનું આ પ્રોત્સાહન મને વધારે અભ્યાસલક્ષી માહિતી પૂરી પાડવામાં ઉત્સાહ વધારે છે.
➡️ આપનો આભાર 🙏
